https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
123
ECHINOCOCCUS GRANULOSUS PARAZITINING BIOLOGIK
XUSUSIYATLARI. ECHINOKOKKOZ: ETIOLOGIYASI , HAYOTIY
SIKLI VA KASALLIKNI OLDINI OLISHDAGI SAMARALI
PROFILAKTIK CHORA -TADBIRLAR.
To’xtasheva Zuhra Alisherovna,
To’xtasheva Fotima Alisherovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: dotsent, tibbiyot fanlari nomzodi
Daminov Akmal Oxunjonovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Annotatsiya: Ekinokokkoz — Echinococcus granulosus parazitining lichinka
shakli bilan chaqiriladigan, surunkali kechuvchi, yuqori invazivlikka ega bo‘lgan
zoonoz parazitozdir. Kasallik asosan jigar va o‘pka to‘qimalarida gidatik kistalar
shakllanishi orqali rivojlanib, organizmda muhim fiziologik va immunobiologik
buzilishlarni yuzaga keltiradi. Ushbu maqolada ekinokokkning morfologik va
biologik xususiyatlari, rivojlanish sikli, patogenezi, klinik ifodalanishi hamda
differensial diagnostikasida qo‘llanilayotgan zamonaviy usullar tahlil qilingan.
Ayniqsa, kasallikni erta aniqlash va oldini olishda kompleks epidemiologik
yondashuvlar — yakuniy va oraliq mezbonlar ustidan doimiy nazorat,
veterinariya-gigiyenik choralar, sanitariya-ma’rifiy targ‘ibot ishlari va atrof-
muhitni dezinfeksiyalash kabi omillar o‘zaro integratsiyalashgan holda ko‘rib
chiqilgan.
Profilaktika
strategiyalarining
kuchaytirilishi
va
aholining
xabardorligini oshirish kasallik tarqalishining oldini olishda muhim o‘rin tutadi.
Kalit so’zlar: echinokokkoz, Echinococcus granulosus, gidatik kista, zoonotik
parazit, parazitar invaziya, immunobiologik javob, molekulyar va serologik
diagnostika, yakuniy va oraliq mezbonlar, anthelmintik terapiya, echinokokkoz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
124
profilaktikasi,
veterinariya
nazorati,
sanitariya-gigiyena,
epidemiologik
monitoring.
Asosiy qism
. Echinococcus parazitining hayotiy sikli
.
Echinococcus paraziti
murakkab hayotiy siklga ega bo‘lib, asosan ikki xo‘jayinning ishtirokini talab
qiladi: asosiy (yakuniy) va oraliq xo‘jayinlar.
Asosiy xo‘jayinlar, odatda, yirtqich
hayvonlar, masalan, itlar, bo‘rilar yoki tulkilar bo‘lib, ularning ingichka
ichaklarida Echinococcus parazitining voyaga yetgan shakli (trematod) yashaydi.
Ushbu parazit hayvonning ichaklarida jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi va tuxum ishlab
chiqaradi. Oxirgi proglotidalar bitta bittadan uziladi va hayvonning anal teshigidan
najas orqali tashqi muhitga chiqariladi va ularning har biri oraliq xo‘jayinga o‘tishi
uchun tayyor holda bo‘ladi.
Oraliq xo‘jayinlar. Oraliq xo‘jayinlar, odatda, o‘txo‘r hayvonlar (masalan,
qo‘y, echki, sigir) yoki kemiruvchilar bo‘lib, ular ifloslangan ozuqa yoki suv orqali
tuxumlarni yeb yuborshadi .Tuxum dastlab ichakda onkosfera (lichinka shakli)
hosil qiladi. Ushbu lichinkalar ichak devoridan o‘tib, qon orqali jigar, o‘pka va
boshqa organlarga tarqaladi. Bu organlarda ular gidatik kista (sistit) shaklida
rivojlanadi.
Insonlar tasodifiy oraliq xo‘jayindir. Ular ifloslangan oziq-ovqat yoki suv
orqali tuxumlarni yutib yuboradi.Kistalar yillar davomida o‘sib, sog‘liq uchun
jiddiy xavf tug‘diradi. Insonlar, odatda, parazitar siklni davom ettira olmaydi,
chunki ular yirtqichlar tomonidan iste'mol qilinmaydi. Hayotiy siklning
yakunlanishi asosiy xo‘jayinlar oraliq xo‘jayinning zararlangan organlarini
iste'mol qilganida amalga oshadi. Bunda protoskolekslar ichakka tushadi va
rivojlanib, yangi voyaga yetgan parazitlarga aylanishadi. Bu jarayon parazitar
siklni yana boshidan boshlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
125
DIAGNOSTIKA USULLARI
Ekinokokkozning aniqlanishi uchun bir nechta klinik, laborator va tasviriy
tekshiruvlar majmuasi talab etiladi. Zamonaviy diagnostika usullari orasida
ultratovush, kompyuter tomografiyasi (KT), magnit-rezonans tomografiyasi
(MRT), serologik testlar, molekulyar tahlillar va gistologik tekshiruvlar alohida
o‘rin egallaydi.
•
Tasviriy diagnostika
Jigar ekinokokkozi uchun ultratovush tekshiruvi (UZI) birlamchi, xavfsiz va
arzon usul bo‘lib, kistalarning o‘lchami, tuzilmasi va joylashuvini baholashda
qo‘llaniladi. KT kistalarning kaltsifikatsiyasi, ko‘p kamerali tuzilmasi va atrof
to‘qimalarga tarqalishini aniq ko‘rsatadi. MRT esa kistalarning ichki tuzilmasi, qon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
126
tomirlarga yaqinligi va infiltratsiyasini aniqlashda foydalidir. PET/KT yordamida
parazitlar faoliyati va davolashga bo‘lgan javob monitoring qilinadi.[6,12]
•
Serologik testlar
ELISA testi Echinococcus antigenlariga qarshi antikorlarni aniqlashda keng
qo‘llaniladi. Em2 va Em18 antigenlariga asoslangan testlar yuqori sezuvchanlikka
ega. Western blot va immunoblot usullari esa natijalarni tasdiqlash va aniqlikni
oshirish uchun xizmat qiladi.
•
Molekulyar biologik usullar
Polimeraza zanjir reaksiyasi (PCR) parazit DNK sini aniqlashda yordam
beradi, ayniqsa biopsiya yoki suyuqlik namunalarida. Metagenomik keyingi avlod
sekvensiyasi (mNGS) yordamida esa bemor plazmasida parazitga oid hujayrasiz
DNK (cfDNA) aniqlanadi.
•
Gistologik tekshiruv
Jarrohlik yo‘li bilan olingan kista yoki to‘qima namunalariga H&E, PAS va
GMS bo‘yoqlari yordamida gistologik baho beriladi. Immunogistokimyoviy
bo‘yoqlarda Em2G11 monoklonal antikori orqali parazit antigenlari aniqlanishi
mumkin.[1,2,7]
Bugungi kundagi davolash usullari.
Echinokokk kasalliklarining davolash usullari, asosan, kasallikning turi
(cystic echinococcosis - CE yoki alveolar echinococcosis - AE) va bemorning
sog‘liq holatiga qarab tanlanadi. Ushbu kasalliklarni davolashda quyidagi asosiy
yondashuvlar qo‘llaniladi: xirurgik davolash, dorivor vositalar, va minimal invaziv
usullar.
Xirurgik davolash. Cystik Echinokokk (CE): Kista yirik va xavfli bo‘lgan
yoki yirtilish ehtimoli bo‘lgan hollarda jarrohlik aralashuvi tavsiya etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
127
Jarrohlik yo’li ham 2 xil usulda olib boriladi. Radikal kistektomiya: Bu jarrohlik
amaliyoti kistaning to‘liq olib tashlanishini anglatadi. Bu usul ayniqsa, katta
kistalar uchun samarali, chunki kistaning to‘liq olib tashlanishi kasallikning
qaytalanishini oldini oladi. Perikistektomiya: Bu usulda kista atrofidagi to‘qima
(perikist) ham olib tashlanadi. Bu, asosan, o‘rtacha o‘lchamdagi kistalar uchun
qo‘llaniladi
.
[8,11]
Alveolyar Echinokokk (AE): Agar kista jigar yoki boshqa muhim organlarda
joylashgan bo‘lsa, jarrohlikni amalga oshirish mumkin. Biroq, kista ko‘p bo‘lsa
yoki jigarni to‘liq egallagan bo‘lsa, jarrohlik davolash qiyinlashadi.
Jarrohlik davolashda asosiy maqsad — kistalarni to‘liq olib tashlash, ammo
bunday kasalliklarning ko‘p o‘laroq qaytalanish ehtimoli yuqori.
Dori-darmon bilan davolash. Dori-darmonlar, asosan, o‘rta darajadagi yoki
jarrohlik aralashuvi mumkin bo‘lmagan holatlarda qo‘llaniladi. Bu dorilar
parazitlarning ko‘payishini to‘xtatadi, lekin ularni to‘liq yo‘q qilishga qodir emas.
Bunday dorilardan biri albendazoldir. Funktsiyasi: Albendazol —
Echinococcus granulosus (cystic echinococcosis) va Echinococcus multilocularis
(alveolar echinococcosis) bilan kasallangan bemorlarda eng keng qo‘llaniladigan
dori hisoblanadi. Albendazol parazitlarning hujayralarini yo‘q qiladi, bu esa
ularning ko‘payishini to‘xtatadi
.
Dorining qo‘llanilishi CE va AE davolashda,
odatda 6 oygacha davom etadi. Albendazol, ayniqsa, operatsiya mumkin
bo‘lmagan yoki bemor operatsiyani xohlamagan holatlarda samarali. [1,4,8] Yon
ta'sirlari ham mavjud .Masalan, dori uzoq muddat qabul qilinsa, jigar faoliyatining
buzilishi, qondagi oq qon hujayralarining kamayishi (leukopeniya), va soch
to‘kilishi (alopecia) kabi holatlar bo‘lishi mumkin.Kasallikning bosqichiga qarab,
doza va davolash kursi o‘zgarishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
128
PAIR (Punksiya-Aspiratsiya-Inyeksiya-Reaspiratsiya)— bu minimal invaziv
davolash usuli bo‘lib, unda kista ichiga igna orqali kirib, suyuqlik olib tashlanadi,
so‘ngra skolicid eritma kiritiladi. Bu usul asosan
kichik exinokokk kistalar uchun samarali va xavfsiz usul hisoblanadi.
Minimal invaziv usul jarrohlikni amalga oshirishga imkoniyati bo‘lmagan
bemorlar uchun samarali usul bo’lib qo’llanilmoqda.[7,9,3]
Zamonaviy davolash yondashuvlari. So‘nggi yillarda yangi davolash usullari
rivojlanmoqda, masalan, termal ablatsiya (radiofrekansli ablatsiya) — bu jarrohlik
usuliga o‘xshash bo‘lib, lekin u kamroq invazivdir. [7,9] Bu usulda yuqori harorat
yordamida kistalar ichidagi zararlangan to‘qimalar yo‘q qilinadi. Bundan tashqari,
girot terapiya va gen terapiya kabi yangi yondashuvlar ham o‘rganilmoqda, ammo
ular hozirgi kunda keng qo‘llanilmaydi va qo‘shimcha tadqiqotlarni talab etadi.
Samarali profilaktik chora-tadbirlar.
Echinokokkoz kasalligini oldini
olish uchun kompleks yondashuv zarur bo‘lib, unda inson, hayvon va atrof-muhit
omillari hisobga olinadi. Parazitning murakkab hayotiy sikli sababli profilaktik
choralar bir necha yo‘nalishda olib borilishi lozim.
Birinchi navbatda, itlar — Echinococcus granulosus’ning asosiy yakuniy
(definitiv) mezbonlari bo‘lgani sababli, ularni muntazam ravishda anthelmintik
preparatlar bilan davolash muhim. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
tavsiyalariga ko‘ra, har 6 haftada prazikvantel bilan davolash parazit siklini uzishda
muhim rol o‘ynaydi.[11,2]
Ikkinchi muhim yo‘nalish — chorva hayvonlarini emlash. Qo‘ylarga EG95
rekombinant vaksinasini qo‘llash orqali oraliq mezbonlardagi infektsiyani 90%
gacha kamaytirish mumkinligi klinik tajribalarda isbotlangan . Bu esa parazitning
insonlarga yuqish ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
129
Bundan tashqari, gigiyenik chora-tadbirlar ham alohida ahamiyatga ega. Bu
choralarga qo‘llarni yuvish, meva-sabzavotlarni toza holda iste’mol qilish, it
najasining to‘g‘ri utilizatsiyasi va ayniqsa, chorva hayvonlarining ichki a’zolarini
itlarga bermaslik kiradi.
Yovvoyi hayvonlar, xususan tulkilar va bo‘rilar, parazitning tabiiy
rezervuarlaridan biri hisoblanadi. Shu bois, yovvoyi hayvonlar populyatsiyasini
nazorat qilish, ekologik balansni buzmasdan, epidemiologik xavfni kamaytirishga
xizmat qiladi.
Shuningdek, aholiga ma’rifiy-tarbiyaviy kampaniyalar orqali echinokokkoz
haqida ma’lumot berish, kasallikning tarqalish zanjirini uzishda muhim vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, veterinariya va tibbiyot sohalari hamkorligiga
asoslangan "One Health" yondashuvi echinokokkozga qarshi samarali profilaktik
strategiyalarni ishlab chiqishga asos bo‘la oladi.[2,5]
Profilaktik choralarni tizimli tarzda amalga oshirish, ayniqsa endemik
hududlarda, kasallikni kamaytirish va eradikatsiya qilishda asosiy vosita
hisoblanadi.
XULOSA.
Ekinokokkoz inson organizmi uchun jiddiy klinik oqibatlarga olib keluvchi
parazitar invaziya bo‘lib, uni erta tashxislash va samarali davolash muhim
epidemiologik va tibbiy-biologik masala hisoblanadi. Maqolada tahlil qilingan
ilmiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, kasallikning keng tarqalishida gigiyena
talablariga amal qilinmaslik, uy hayvonlarining nazoratsiz boqilishi va veterinariya
profilaktikasining yetarli darajada olib borilmasligi asosiy omillar hisoblanadi. Shu
boisdan, ekinokokkozga qarshi kurashda yakuniy mezbonlarda (masalan, itlarda)
muntazam degelmintizatsiya o‘tkazish, chorvachilikda sanitariya-gigiyena
standartlariga qat’iy rioya etish, aholi o‘rtasida parazitar kasalliklar bo‘yicha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
130
doimiy profilaktik targ‘ibot va monitoring ishlarini tashkil qilish zarur.
Parazitologik, molekulyar va vizual tashxis usullarining kompleks qo‘llanilishi,
profilaktika choralarining tizimli amalga oshirilishi ekinokokkozning endemik
hududlardagi tarqalishini kamaytirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Torgerson, P. R., & Macpherson, C. N. L. (2011). The socioeconomic
burden of parasitic zoonoses: global trends. Veterinary Parasitology, 182(1), 79–
95.
2. Eckert, J., & Deplazes, P. (2004). Biological, epidemiological, and clinical
aspects of echinococcosis, a zoonosis of increasing concern. Clinical Microbiology
Reviews, 17(1), 107–135.
3. World Health Organization (WHO). (2020). Echinococcosis: Fact Sheet.
Retrieved from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/echinococcosis
4.Moro, P., & Schantz, P. M. (2009). Echinococcosis: a review. International
Journal of Infectious Diseases, 13(2), 125–133.
5. Craig, P. S., McManus, D. P., Lightowlers, M. W., Chabalgoity, J. A.,
Garcia, H. H., Gavidia, C. M., ... & Ito, A. (2007). Prevention and control of cystic
echinococcosis. The Lancet Infectious Diseases, 7(6), 385–394.
6. Зинченко, В. А., & Савченко, Н. И. (2017). Эхинококкоз: клинико-
диагностические аспекты. Инфекционные болезни, 15(3), 45–50.
7. Абдурахманов, Д. Т. (2019). Эхинококкоз ўткир ва сурункали
формаларида иммунологик ўзгаришлар. Тошкент тиббиёт академияси
Журнали, №3, 53–58.
8. Jenkins, D. J., & Romig, T. (2020). Echinococcus granulosus sensu lato:
ecology, epidemiology and human clinical disease. Parasitology, 147(3), 271–285.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
131
9. Torgerson, P. R. (2013). Global burden of alveolar echinococcosis.
Emerging Infectious Diseases, 19(12), 1930–1932.
10. McManus, D. P., Zhang, W., Li, J., & Bartley, P. B. (2003).
Echinococcosis. The Lancet, 362(9392), 1295–1304.
11. Ерматова, Г. С., & Абдуллаева, М. М. (2021). Эхинококкоз:
патогенез, диагностика ва профилактика. Тиббиётда инновациялар, №2, 112–
118.
12. Schantz, P. M. (1991). Parasitic zoonoses in perspective. International
Journal for Parasitology, 21(2), 165–166.
