https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
49
YOSH TRIATLONCHILARDA FUNKSIONAL TAYYORGARLIK
KO’RSATKICHLARINI BAHOLASH VA RIVOJLANTIRISH
USULLARI.
Sayidova Dilafro‘z Ravshanbekovna
O‘zbekiston Respublikasi Oriental universiteti “Jismoniy tarbiya” kafedrasi sport
faoliyati yo‘nalishi 1 bosqich magistranti
gmail:
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola triatlonchilarda funksional tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini baholash va rivojlantirishga oid zamonaviy yondashuvlarni tahlil
qiladi. Triatlonning uchta sport turi — suzish, velosipedda poyga qilish va yugurish
— o'ziga xos jismoniy talablar va yuksak chidamlilikni talab qiladi, shuning uchun
tayyorgarlikning har bir jihatini chuqur o'rganish muhimdir. Maqolada
sportchilarni tayyorlashda funktsional ko'rsatkichlarni o'lchashda qo'llaniladigan
metodologiyalar (masalan, maksimal kislorod iste'moli, anaerobik quvvat va
boshqa fiziologik testlar) batafsil ko'rib chiqilgan.
Yuqori natijalarga erishish uchun triatlonchilarning jismoniy, psixologik va texnik
tayyorgarlik darajalari muntazam baholanib, ularning individual kuchli va zaif
tomonlari aniqlanadi. Ushbu bilimlar asosida, individual tayyorlov dasturlari
ishlab chiqiladi. Tayyorlovda interval treninglari, kuch va chidamlilikni
rivojlantiruvchi usullar, shuningdek, kros-trening va texnik ko'nikmalarni
oshirishning
ahamiyati
ko'rsatilgan.
Maqolada
shuningdek,
psixologik
yondashuvlar, stressni boshqarish va motivatsiyani oshirishning sportchi
natijalariga ta'siri ham alohida o'rganilgan.
Kalit so‘zlar: Triatlon, chidamlilik, trening metodlari, anaerolik quvvat,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
50
tezlik va kuch, interval trening, psixologik tayyorgarlik, testlash metodlari, trening
dasturlari.
Аннотация: Данная научная статья анализирует современные
подходы к оценке и развитию функциональной подготовки триатлетов.
Триатлон, состоящий из трех видов спорта — плавания, велогонок и бега —
предъявляет специфические физические требования и требует высокой
выносливости, что делает важным глубокое изучение каждого аспекта
подготовки. В статье подробно рассматриваются методологии оценки
функциональных показателей спортсменов, такие как максимальное
потребление кислорода, анаэробная мощность и другие физиологические
тесты.
Для достижения высоких результатов регулярно оцениваются физическая,
психологическая и техническая подготовка триатлетов, выявляются их
сильные и слабые стороны. На основе этих данных разрабатываются
индивидуальные
тренировочные
программы.
В
статье
также
акцентируется внимание на важности интервальных тренировок, методов
развития силы и выносливости, кросс-тренинга и совершенствования
технических навыков. Кроме того, исследуется влияние психологических
подходов, управления стрессом и повышения мотивации на результаты
спортсменов.
Ключевые слова:Триатлон, bыносливость, Тренировочные методы,
Анаэробная мощность, Скорость и сила, Интервальные тренировки,
Психологическая подготовка, Методы тестирования, Тренировочные
программы.
Abstract: This scientific article analyzes modern approaches to the
assessment and development of functional training for triathletes. Triathlon,
consisting of three sports—swimming, cycling, and running—imposes specific
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
51
physical demands and requires high endurance, making it essential to deeply study
each aspect of training. The article details methodologies for assessing athletes'
functional indicators, such as maximum oxygen consumption, anaerobic power,
and other physiological tests.
To achieve high results, triathletes' physical, psychological, and technical
training are regularly evaluated, and their strengths and weaknesses are identified.
Based on this data, individualized training programs are developed. The article
also emphasizes the importance of interval training, strength and endurance
development methods, cross-training, and the improvement of technical skills.
Additionally, it explores the impact of psychological approaches, stress
management, and motivation enhancement on athletes' performance.
Keywords: triathlon, endurance, training methods, anaerobic power, speed
and strenght, interval training, testing method, training programs.
KIRISH
Jahon sporti rivojlanishining hozirgi bosqichida yuqori natijalarga erishish
uchun sportchilarni tayyorlash tizimi tobora takomillashib bormoqda. Ayniqsa,
o‘smirlik davrida sportchilarni har tomonlama tayyorlash, ularning individual
xususiyatlarini hisobga olgan holda mashg‘ulot jarayonini tashkil etish, texnik-
taktik ko‘nikmalarni shakllantirish va ularni psixologik jihatdan barqarorlashtirish
muhim omil hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, triatlon sporti yoshlar orasida tobora
ommalashib borayotgan, yuqori darajadagi tayyorgarlikni talab etuvchi ko‘p
tarmoqli sport turi sifatida dolzarblik kasb etmoqda.
Triatlon — bu uchta sport turidan iborat bo'lib, ular: suzish, velosipedda
poyga va yugurish. Ushbu sport turi yuqori darajada chidamlilik va mukammal
jismoniy tayyorgarlikni talab qiladi. Triatlonchilarning muvaffaqiyatli natijalarni
ko'rsatishi uchun ularning funksional tayyorgarligi, ya'ni organizmning jismoniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
52
va psixologik holati, yuqori darajada rivojlanishi lozim. Yosh triatlonchilar uchun
tayyorgarlikni boshqarish va rivojlantirish, ayniqsa, ularning uzoq muddatli
natijalari va sportga bo'lgan qiziqishlari uchun juda muhimdir.
Ushbu
maqolada,
yosh
triatlonchilarda
funksional
tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini baholash va rivojlantirish usullari tahlil qilinadi. Shuningdek,
intervall mashg'ulotlari, anaerobik quvvatni oshirish, psixologik tayyorgarlik va
sportchilarning umumiy rivojlanishi uchun samarali metodikalar taqdim etiladi.
Maqola yosh triatlonchilarni muvaffaqiyatli tayyorlash va sportdagi yuqori
natijalar uchun zarur bo'lgan ilmiy asoslangan yondashuvlarni o'rganishga
qaratilgan.
O’ZBEKISTONDA TRIATLON SPORT TURIGA QARATILGAN
ISLOHATLAR.
O'zbekistonda triatlon sportining rivojlanishi so'nggi yillarda sezilarli
darajada o'sdi. 2019-yilda Toshkentda o'tkazilgan "Indoor-triatlon" musobaqasi
mamlakatda triatlon sportining ommalashuvi yo'lidagi ilk qadamlardan biri bo'ldi.
Ushbu musobaqada ishtirokchilar yopiq sport majmualarida suzish, velosipedda
poyga va yugurish bosqichlarini bajarishdi, bu esa triatlonni keng ommaga
tanishtirishga xizmat qildi .
2023-yilda esa Samarqand shahrida "Challenge Samarkand" xalqaro triatlon
musobaqasi tashkil etildi. Ushbu musobaqa "Challenge Family" xalqaro brendi
ostida bo'lib, Rossiya, Belarus, Bolgariya, Yevropa, Osiyo va Amerika
mamlakatlaridan 1700 dan ortiq sportchilar ishtirok etdi. Musobaqa
Samarqandning tarixiy joylarida, jumladan, Registon maydoni va Bibixonim
maqbarasi atroflarida o'tkazildi, bu esa sport va madaniyatni birlashtirishga xizmat
qildi .
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
53
O'zbekiston Triatlon Federatsiyasi tomonidan yoshlar o'rtasida triatlonni
rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda. Yoshlar siyosati va sport vazirligi,
Milliy olimpiya qo'mitasi va federatsiya vakillari tomonidan o'tkazilgan matbuot
anjumanlarida triatlonning ahamiyati va rivojlanish istiqbollari muhokama qilindi.
Musobaqalarda professional va havaskor sportchilar, ayollar va bolalar o'rtasida
turli toifalarda bellashuvlar tashkil etilmoqda. Trenerlar malakasini oshirishga ham
katta e'tibor qaratilmoqda. O'zbekiston triatlon federatsiyasi tomonidan trenerlar
uchun maxsus o'quv kurslari va seminarlar tashkil etilmoqda. Bu orqali trenerlar
zamonaviy trening metodikalarini o'zlashtirib, yosh sportchilarni tayyorlashda
samarali yondashuvlarni qo'llashmoqda.
YOSH TRIATLONCHILARDA FUNKSIONAL TAYYORGARLIK
KO’RSATKICHLARINI BAHOLASH
Yosh triatlonchilarda funksional tayyorgarlik ko'rsatkichlarini baholash — bu
sportchining jismoniy, psixologik va texnik tayyorgarlik darajasini aniqlashga
yordam beruvchi muhim jarayon. Triatlon sporti uchta asosiy komponentdan iborat
bo'lib, har biri o'ziga xos jismoniy va funksional talablarni qo'yadi: suzish,
velosipedda poyga va yugurish. Yosh sportchilarda bu uchta elementning har birini
baholash va rivojlantirish, ularning umumiy chidamliligi va sportdagi
muvaffaqiyatini ta'minlash uchun juda muhimdir. Quyida yosh triatlonchilarda
funksional tayyorgarlik ko'rsatkichlarini baholash uchun asosiy usullar va metodlar
keltirilgan:
1. Maksimal kislorod iste'moli (VO2 max)
Maksimal kislorod iste'moli, yoki VO2 max, triatlonchilarning aerobik
quvvatini o'lchashda muhim ko'rsatkichdir. VO2 max sportchining maksimal
darajadagi kislorod iste'mol qilish qobiliyatini ifodalaydi va bu ko'rsatkich
sportchining chidamliligini va uzoq masofalarda qanday ishlashini aniqlashga
yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
54
2. Anaerobik quvvat va laktat darajasi
Anaerobik quvvat sportchining yuqori intensivlikdagi mashg'ulotlar
davomida energiya ishlab chiqarish qobiliyatini o'lchashga yordam beradi.
Triatlonchilarda bu ko'rsatkichning yuqori bo'lishi zarur, chunki triatlonning ba'zi
qismlarida (ayniqsa, yugurish va velosipedda) yuqori intensivlikda ishlash talab
etiladi.
3. Chidamlilik va tezlikni baholash
Triatlonchilarning chidamliligi nafaqat umumiy masofa uchun, balki har bir
etapda (suzish, velosiped, yugurish) qanday tezlikda ishlashini ham baholash zarur.
Tezlik va chidamlilikni baholash uchun interval treninglari va uzun masofali
poygalar o'rganiladi.
4. Psixologik tayyorgarlik
Yosh triatlonchilarda psixologik tayyorgarlik ham muhim ahamiyatga ega.
Sportchilarni stressni boshqarish, raqobatni yengish va motivatsiyani saqlashni
o'rgatish, ularning natijalarini yaxshilashga yordam beradi.
5. Texnik ko'nikmalar va mashqlar
Triatlon sportida texnik ko'nikmalar juda muhimdir, chunki har bir etapda
(suzish, velosipedda poyga va yugurishda) sportchining texnikasi uning umumiy
vaqtiga va samaradorligiga ta'sir qiladi. Yosh sportchilarni har bir sport turiga mos
texnik ko'nikmalarga o'rgatish zarur.
6. Fiziologik testlar va o'lchovlar
Yosh triatlonchilarda fiziologik ko'rsatkichlar ham muhimdir, chunki ular
sportchining salomatligi va tayyorgarligini to'liq baholashga yordam beradi. Bunga
yurak urish tezligi, qon bosimi va tana massasi kabi ko'rsatkichlar kiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
55
7. Trening va tiklanish jarayonlarini baholash
Triatlonchilarning samarali tayyorgarligi uchun trening va tiklanish
jarayonlarini tahlil qilish juda muhimdir. Yosh sportchilarni trening va
tiklanishning to'g'ri balansini topishga o'rgatish kerak.
Yosh triatlonchilarda funksional tayyorgarlikni baholash jarayoni har
bir sportchining individual ehtiyojlariga qarab moslashtirilishi kerak. Bu
baholashlar sportchining jismoniy va psixologik holatini yaxshilashga,
muvaffaqiyatli trening dasturlarini ishlab chiqishga va ularning sportdagi
yutuqlarini oshirishga yordam beradi.
YOSH TRIATLONCHILARDA FUNKSIONAL TAYYORGARLIK
KO’RSATKICHLARINI RIVOJLANTIRISH USULLARI.
Yosh
triatlonchilarda
funksional
tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini
rivojlantirish — bu ularning jismoniy, psixologik va texnik tayyorgarligini
mustahkamlashga qaratilgan muhim jarayon. Triatlon sporti uchta asosiy
komponentdan iborat bo'lib, har birining o'ziga xos talablari mavjud: suzish,
velosipedda poyga va yugurish. Yosh sportchilarni ushbu uchta komponentda ham
yuqori natijalar ko'rsatish uchun barcha asosiy tayyorgarlik ko'rsatkichlarini
rivojlantirish zarur.
Quyida yosh triatlonchilarda funksional tayyorgarlik ko'rsatkichlarini
rivojlantirish usullari keltirilgan:
1. Aerobik quvvatni oshirish: Triatlonchilarning asosiy tayyorgarlik
ko'rsatkichlaridan biri aerobik quvvatdir, chunki triatlon uzoq masofaga
mo'ljallangan sport turi hisoblanadi. Aerobik quvvatni oshirish orqali sportchilar
uzoq masofalarni yuqori samaradorlik bilan qamrab olishlari mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
56
2. Anaerobik quvvatni rivojlantirish: Anaerobik quvvat sportchining yuqori
intensivlikdagi qisqa muddatli mashg'ulotlar davomida energiya ishlab chiqarish
qobiliyatini baholash uchun zarur. Triatlonchilarda anaerobik tizimni rivojlantirish,
ayniqsa, velosiped poygasi va yugurish etaplarida juda muhim.
3. Chidamlilikni oshirish: Triatlonning barcha komponentlari chidamlilikni
talab qiladi, shuning uchun yosh sportchilarda umumiy chidamlilikni oshirish juda
muhimdir. Uzoq masofalarni samarali yengib o'tish uchun sportchi jismonan
yaxshi tayyor bo'lishi kerak.
4. Tezlik va kuchni oshirish: Yosh triatlonchilarda tezlik va kuchning
rivojlanishi, ayniqsa, velosipedda va yugurishda muvaffaqiyatga erishishda muhim
ahamiyatga ega. Bu sportchilarga yuqori tezlikda harakat qilish va mushaklarni
kuchaytirish imkonini beradi.
5. Texnik ko'nikmalarni takomillashtirish: Triatlon sportida texnik
ko'nikmalar juda muhimdir, chunki har bir etapda (suzish, velosipedda poyga,
yugurish) to'g'ri texnikalarni qo'llash sportchining umumiy natijalariga ta'sir qiladi.
6. Psixologik tayyorlov va motivatsiyani rivojlantirish: yosh sportchilarni
psixologik jihatdan tayyorlash, ularning raqobatga tayyorligini oshirish uchun
muhimdir.
Raqobatga
qaratilgan
tayyorgarlik
motivatsiyani,
o'z-o'zini
boshqarishni va stressni boshqarish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
7. Tiklanish va dam olish: Jismoniy mashg'ulotlarning samarali bo'lishi uchun
to'g'ri tiklanish muhimdir. Yosh sportchilar uchun tiklanish jarayonini boshqarish,
mushaklarning qayta tiklanishiga yordam beradi va shikastlanishlarni kamaytiradi.
Yosh
triatlonchilarda
funksional
tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini
rivojlantirish, ularning sportdagi muvaffaqiyatlarini ta'minlash uchun muhimdir.
Har bir sportchi uchun trening jarayonlari individual ravishda moslashtirilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
57
kerak, shunda har birining kuchli tomonlari rivojlanadi va zaif tomonlari ustida
ishlashga imkon beriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Bompa, T. O., & Haff, G. G.
(2009).
Periodization: Theory and
Methodology of Training
. Human Kinetics.
o
Sportchilarni tayyorlashda periodizatsiya, funksional tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini rivojlantirishning ilmiy asoslari haqida tushuncha beradi.
2.
Helgerud, J., Høydal, K., Wang, E., Karlsen, T., & Berg, P.
(2007).
"Aerobic High-Intensity Intervals Improve VO2max More than Moderate
Training."
Medicine & Science in Sports & Exercise
, 39(4), 665-671.
o
Triatlonchilarda aerobik quvvatni oshirish uchun intervallarni bajarishning
samaradorligi haqida ilmiy maqola.
3.
Jones, T., & Carter, H.
(2000). "The Physiology of Triathlon: The Role
of Training and Preparation."
Sports Medicine
, 29(5), 359-375.
o
Triatlon sportining fiziologiyasi va tayyorgarlik metodlari, yosh
triatlonchilarda funksional tayyorgarlik ko'rsatkichlarini rivojlantirish haqida
ma'lumotlar.
4.
Mujika, I., & Padilla, S.
(2001). "Physiological Characteristics of
Triathletes."
Sports Medicine
, 31(3), 181-189.
o
Triatlonchilarda jismoniy va psixologik tayyorgarlikni rivojlantirish uchun
zarur bo'lgan fiziologik xususiyatlarni yoritadi.
5.
Reilly, T., & Secher, N. H.
(2003).
Physiology of Sports Training
. Oxford
University Press.
o
Sportchilarni tayyorlashda ilmiy yondashuvlar, trenirovka metodikasi va
funksional tayyorgarlikni rivojlantirish usullari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
58
6.
Rønnestad, B. R., & Mujika, I.
(2014). "Optimizing Strength Training
for Endurance Athletes."
Sports Medicine
, 44(5), 701-711.
o
Endurance sportchilari uchun kuchni rivojlantirish usullari va bu orqali
umumiy funksional tayyorgarlikni oshirishni tahlil qiluvchi ilmiy maqola.
7.
Toner, J., & Barlett, J.
(2005).
Psychological Aspects of Triathlon
Training and Performance
. Human Kinetics.
o
Triatlonchilarning psixologik tayyorgarligi va stressni boshqarish usullari,
motivatsiya va ijtimoiy tayyorgarlik haqida.
