Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
256
AVTOSAMOSVALLARNING HAVO FILTRI QUVURLARIDA HOSIL
BO‘LADIGAN GIDRAVLIK BOSIM O‘ZGARISHLARI TAHLILI
A.A.Gaffarov, L.N.Atakulov, J.A. Turaqulov
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti
jahongir81425@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi karyer bir cho‘michli og‘ir
yuk avtosamosvallari havo filtrlarida bosim va qarshiliklarini gidravlik bosimlarini
tahlil qilish va ularni kamaytirish bo‘yicha konstruktiv yechimlar ishlab chiqilgan.
Maqolada qo‘llanilgan metodlar statik va gidravlik bosimlar taqsimoti muvozanat
tenglamalari va cheklangan elementlar usuli asosida tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
avtosamosval, havo filtrlari, havo filtri quvurlari, gidravlik
muvozanat, konstruktiv yechim, ekspluatatsiya, texnik xizmat.
Kirish.
Konchilik korxonlarida qo’llaniladigan avtosamosvallar asosan ichki
yonuv dvigetillari uzoq va samarali ishlashi uchun silindrining sig’imidan kelib
chiqqan holda toza havo bilan ta’minlanishi kerak bo’ladi.Hozirgi kunda
qo’llanilayotgan Belaz7555 rusumli avtosamosvalning havo filtrini ko’rib chiqadigan
bulsak, ular dvigatel bo‘linmasining yuqori qismida, havo kirish trubkasi bilan ulangan
holda joylashgan. Dvigatelga toza havo aynan shu filtr orqali o‘tuvchi va quvur
diametrlari bilan bir-biriga uzviy bog’liq holatda olinganini ko’rishimiz mumkin
bo’ladi. BELAZ 7555 havo filtrining umumiy ko’rinishi aks etgan bo’lib,ular odatda
quruq turdagi ikki bosqichli havo filtrlari bilan jihozlangan bo’ladi:
-asosiy filtr elementi (katta yuzali qog‘oz yoki sintetik materialdan yasalgan).
-ikkinchi darajali (yordamchi) filtr elementi, bu asosiy filtr ishdan chiqqanda
dvigatelni himoyalaydi.Havo filtrining texni
-700 mm balandlikda.
Material va metodlar.
Avtosamosvalda o’rnatilgan havo filtrini ishlatgan
vaqtimizda BELAZ 7555 rusumli avtosamosvallarda qo‘llaniladigan havo filtrlarining
o‘rtacha qarshiligi (ΔP) fizik qonuniyatlar asosida aniqlanadi. Asosan bu hisob-kitoblar
filtrdan o‘tuvchi havo oqimi, filtr materiali va uning tuzilishiga bog‘liq bo’lib filtrning
o‘rtacha qarshiligi Darcy–Forchheimer qonuni yoki Hagen–Poiseuille qonuniyatiga
asoslangan holda havo oqimining g‘ovak muhitdan o‘tishida qarshilik hisoblash uchun
ko‘p hollarda Darcy qonuniga asoslanib havo filtri qarshiligi quydagi formulaga orqali
topiladi:
∆P =
μ ∗ l ∗ v
k
+ ρ ∗ β ∗ l ∗ v
2
μ −
havoning dinamik qarishiligi
l −
havo filtrining materiali qalinligi
v −
havo tezligi(m/s)
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
257
k −
g’ovaklik koeffisenti
ρ −
havoning zichligi
β −
Forchheimer koeffisenti
Yuqoridagi holatlarni hisobga olib umumiy jihatdan oladigan bo’lsak bitta havo
filtri 180 Pa qarshilik ko’rsatishini ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.
Hozirgi kunda qo’llanilib kelayotgan Belaz7555 avtosamosvallarining havo
filtrlariga qo’shimcha filtr o’rnatish orqali zararli chang zarralaridan ichki yonuv
dvigatellarini aziyatsiz ishlashini ta’minlashimiz mumkin bo’ladi. Natijada ichki
yonuv dvigatellariga havo miqdori talab darajasidan tushub ketish holatlarini
ko’rishimiz mumkin bo’ladi. Yordamchi filtr quyilgandan so’ng qarshilik ortishini
ko’rishimiz mumkin bo’ladi
∆P
um.yan
= ∆P
1
+ ∆P
2
+ ∆P
quv
bu yerda:
∆P
1
−
havo filtrining qarshiligi
∆P
quv
−
quvurlarda hosil bo’ladigan qarshilik
∆P
2
−
yangi o’rnatilgan filtr qarshiligi
∆P
um
ni qiymatini o’zgarmasligini ta’minlash uchun Bernulli qonuni, gaz
dinamikasi qonuniyatiga asosan havo tezligi va bosimini o’zgarishini kuzatishimiz
mumkin bo’ladi.
Tadqiqot natijalari.
Agar biz qo’shimcha fitr o’rnatishimiz hisobiga qarshilik
yanada ortadi. Havo quvurdan o‘tayotganda asosida uning tezligi va bosimi o‘zgaradi.
Quvurning diametri kichik bo‘lsa, havo oqim tezligi ortadi, lekin bu qarshilikni ham
oshiradi.Qo’shimcha filtr qo’yish orqali 1,8 kPa dan 3,2 kPa ortishini ko’rishimiz
mumkin bo’ladi.
Xulosa va takliflar.
Bosim va havo tezligini saqlash uchun qo’shimcha
o’rnatilgan filtrdan chiquvchi quvurinini diametrini o’zgartish orqali saqlab qolish
mumkin bo’ladi. Hisob kitoblar natijasida ikkinchi fitrdan to ichki yonuv
dvigateligacha bo’lgan quvur diametrini 226mmlik olsak bosim va havo tezligini
saqlab qolishga erishamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Andreev A.V., Dyakov V.A., Sheshko E.E. “Transportnie mashini i avtomati-
zirovannie kompleksi otkritix razrabotok”: Uchebnik dlya vuzov. — M.: Nedra,
1975.-463 s.
2.
Vasilev M.V. “Transport glubokix karyerov”. — M.: Nedra, 1983. — 360 s.
3.
Mariev P.A., Kuleshov A.A., Egorov A.N., Ziryanov KV. “Karyerniy
avtotransport stran SNG v XXI veke”. — SPb.: Nauka, 2006. — 387 s.
4.
A.A. Gaffarov “Karyer va shaxtalarda avtotransportlarning samaradorligiga ta’sir
etuvchi omillarni asoslash” Multidisciplinary Scientific Journal
