Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
150
WINDOWS TERMINOLOGIYASINING SHAKLLANISH
VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Jabborova E’zoza Erkin qizi
Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti
Lingvistika(Ingliz tili)1-kurs magistranti
Jabborovaezoza13@gmail.com
Ilmiy rahbar-
Bobir Maxammadov
filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
ANNOTATSIYA
Ushbu ilmiy ishda Microsoft Windows operatsion tizimi doirasida shakllangan
va keng qo‘llanilayotgan terminologiyaning bosqichma-bosqich rivojlanishi,
shakllanish manbalari va lingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Windows tizimi 1980-
yillardan buyon dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan operatsion tizimlardan biri bo‘lib,
unga oid terminlar nafaqat ingliz tilida, balki boshqa tillarda, jumladan o‘zbek tilida
ham faol o‘zlashtirilmoqda.
Tadqiqotda Windows terminlari birinchi versiyalardan
boshlab hozirgi zamonaviy versiyalarga qadar qanday rivojlanib borganligi, texnologik
taraqqiyot bilan qanday yangiliklar kiritilgani, terminlar tizimi qanday kengaygani,
qanday terminlar saqlanib qolib, qay biri eskirganligi tahlil qilinadi. Shuningdek, ingliz
tilidan kirib kelgan terminlarning o‘zbek tilida qanday tarjima qilinishi, ularning
normativligiga oid muammolar, semantik mosligi, leksik va morfologik shakllanish
xususiyatlari o‘rganiladi.
Ish davomida Windows terminlari tarixiy-lingvistik, texnik-
semantik, pragmatik va tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilib, ularning
shakllanishida muhim bosqichlar — Windows 1.0 (1985), Windows 95, Windows XP,
Windows 7, Windows 10 va Windows 11 kabi versiyalarning roli alohida ta’kidlanadi.
Bundan tashqari, foydalanuvchi interfeysi, tizim fayllari, sozlamalar va xavfsizlikka
oid terminlar rivojlanishidagi o‘ziga xosliklar ham yoritiladi.
Mazkur ish o‘zbek
tilshunosligida texnologik terminlar tahliliga bag‘ishlangan amaliy va nazariy tadqiqot
bo‘lib, terminshunoslik, kompyuter lingvistikasi, tarjimashunoslik va axborot
texnologiyalari sohalarining kesishmasida olib borilgan. Tadqiqot natijalari Windows
tizimi uchun milliy terminlar bazasini shakllantirish, o‘zbek tilidagi texnik tarjimalar
sifatini oshirish va AKT tilini boyitishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
windows operatsion tizimi,
terminologiya,
shakllanish bosqichlari,
tarjima muammolari, lingvistik tahlil, terminshunoslik,
foydalanuvchi interfeysi,
kompyuter lingvistikasi.
Kirish:
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti til tizimiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda. Xususan, kompyuter texnologiyalari va axborot tizimlarining keng
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
151
qo‘llanishi natijasida yuzlab yangi terminlar paydo bo‘lmoqda va ular faol ravishda
turli tillarga o‘zlashtirilmoqda. Ayniqsa, Microsoft Windows operatsion tizimi butun
dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan platformalardan biri sifatida tilshunoslar,
tarjimashunoslar va terminshunoslar e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Windows operatsion
tizimi dastlab 1985-yilda paydo bo‘lganidan buyon bir necha bosqichlarni bosib o‘tdi
va har bir yangi versiya bilan birga yuzlab yangi terminlar, texnologik atamalar,
interfeys komponentlari va foydalanuvchi uchun mo‘ljallangan funksional birliklar
paydo bo‘ldi. Shu bois, Windows tizimi bilan bog‘liq terminologiyaning shakllanishi,
rivojlanish bosqichlari, o‘zgaruvchanligi, va tilga o‘zlashtirilishi tilshunoslik uchun
dolzarb ilmiy mavzudir. Mazkur maqolada Windows tizimi doirasidagi terminlarning
leksik, semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
ularning ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima jarayoni, tarjimada yuzaga keladigan
lingvistik va uslubiy muammolar, va ayrim terminlarning milliy tilga moslashtirish
imkoniyatlari alohida ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi
— Windows tizimi terminlarini rivojlanish
davrlari asosida o‘rganish, ularning qanday shakllanganini aniqlash va o‘zbek tilidagi
muqobillarini izohlashdir. Bundan tashqari, maqolada normativ terminologik
yondashuv, texnik tarjima sifati, va til madaniyatining texnologiyaga moslashuvi
masalalari ham yoritiladi.mUshbu tadqiqot terminshunoslik, tarjimashunoslik,
kompyuter lingvistikasi va sotsiolingvistika fanlari kesishmasida olib borilib, ilmiy-
amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi. Xususan, u AKT sohasida milliy til asosidagi til
siyosatini shakllantirish, texnik sohalarda terminlar standartlashtirish, hamda o‘zbek
tilidagi IT-terminlar bazasini rivojlantirish yo‘nalishlarida foydali bo‘lishi mumkin.
ASOSIY QISM
1. Windows terminologiyasining shakllanishi: tarixiy bosqichlar
Windows tizimi bilan bog‘liq terminologiya uning ilk versiyalari bilan bir vaqtda
shakllana boshlagan. Har bir yangi versiya — yangi funksiyalar, texnologiyalar va
ularga mos terminlarni paydo qilgan.
Bosqichlar:
Windows 1.0–3.1 (1985–1992):
Asosiy interfeys elementlari, fayl va dastur bilan ishlashga oid terminlar paydo
bo‘ldi.
File, Program, Menu, Window, Save, Exit.
Windows 95–98 (1995–1998):
“Start” tugmasi, “Taskbar”, “My Computer” kabi foydalanuvchi interfeysi
elementlari joriy qilindi.
Start Menu, Recycle Bin, Control Panel, Shutdown, Desktop.
Windows XP–7 (2001–2012):
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
152
Internet, xavfsizlik, tarmoqlar bilan bog‘liq terminlar ko‘paydi.
Firewall, Administrator privileges, User Account, Network Settings, Windows
Update.
Windows 10–11 (2015–hozirgi):
Bulutli texnologiyalar, interaktiv interfeys, xavfsizlik va xususiylashtirish bilan
bog‘liq terminlar rivojlandi.
Cloud Sync, Cortana, Virtual Desktop, Privacy Settings, BitLocker.
Tahlil:Bu bosqichlar orqali Windows terminologiyasi zamon bilan birga
rivojlanganini, texnik taraqqiyot uning tiliga bevosita ta’sir ko‘rsatganini ko‘rish
mumkin.
2. Terminlarning morfologik va semantik tahlili
Windows terminlari, asosan, ingliz tilidagi ikki yoki undan ortiq komponentli
birikmalar shaklida bo‘ladi. Ular o‘zbek tiliga o‘girilganda semantik to‘liqlik va
foydalanuvchiga tushunarli bo‘lishi kerak.
3. Tarjima strategiyalari va muammolar
Windows terminlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda quyidagi asosiy usullar
qo‘llaniladi:
✅
Tarjima usullari:
Kal’ka (so‘zma-so‘z tarjima):
File Manager → Fayl boshqaruvchisi
Izohli tarjima:
Firewall → Tarmoq xavfsizlik devori
O‘zlashtirish (transliteratsiya):
Driver, Taskbar, Cortana kabi atamalar ba'zida tarjima qilinmasdan asliyatida
qoladi.
Sinonimlar bilan moslashtirish:
Log off → Chiqish yoki Sessiyani yakunlash
❌
Muammolar:
Terminlar bir necha variantda tarjima qilinmoqda, bu esa yagona terminologik
standart yo‘qligini ko‘rsatadi.
Ayrim tarjimalar texnik jihatdan noto‘g‘ri yoki tushunarsiz bo‘lib qolmoqda.
Default – ba’zida “andaza”, “standart”, “avto” deb tarjima qilinmoqda. Qaysi biri
mos – kontekstga bog‘liq.
4. Terminlarning o‘zbek tilidagi lingvistik mosligi
Windows terminlari o‘zbek tilining grammatikasi, uslubi va madaniy tafakkuriga
mos holda ishlatilishi kerak. Foydalanuvchi interfeysi o‘zbek tilida to‘g‘ri aks
ettirilmasa, foydalanuvchilar tushunmovchilikka duch kelishi mumkin.
Yaxshi tarjima misollari:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
153
This PC – Ushbu kompyuter
Restart – Qayta yuklash
Lock screen – Ekranni qulflash
Update & Security – Yangilanish va xavfsizlik
Tahlil: Bular soddaligi, semantik aniqligi va funksional mosligi bilan ajralib
turadi. Yagona terminlar bazasini yaratish bu boradagi muammolarni kamaytiradi.
5. Terminlarning madaniy va funksional o‘ziga xosliklari
Har bir til o‘zining madaniy tafakkuri va texnik muhitiga mos tarzda terminlarni
qabul qiladi. Masalan, User Account Control atamasi ingliz tilida texnik, lekin o‘zbek
tilida “foydalanuvchi huquqlarini boshqarish” deb yumshatilgan shaklda tarjima
qilinadi.
Albatta! Quyida “Windows terminologiyasining shakllanish va rivojlanish
bosqichlari” mavzusi uchun ilmiy maqolaning xulosa qismini taqdim etaman. Ushbu
xulosa ilmiy uslubda yozilgan bo‘lib, tadqiqotning asosiy natijalari, amaliy ahamiyati
va kelajakdagi tadqiqotlar uchun tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Xulosa
Microsoft Windows operatsion tizimining rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan terminologiya nafaqat texnik jihatdan, balki lingvistik nuqtayi nazardan ham
chuqur tahlilga loyiq. Ushbu maqolada Windows tizimiga oid terminlarning
shakllanish bosqichlari, ularning semantik va morfologik xususiyatlari, tarjima usullari
hamda o‘zbek tilidagi moslik darajasi ko‘rib chiqildi.Tadqiqotdan aniqlanishicha,
Windows terminologiyasi har bir yangi versiyada o‘zgarib, takomillashib borgan.
Dastlabki versiyalardagi oddiy interfeys atamalaridan tortib, hozirgi zamonaviy
texnologik, xavfsizlik va bulutli xizmatlar bilan bog‘liq terminlargacha bo‘lgan
evolyutsiya bu soha terminlarining dinamik va funksional xususiyatlarini ochib berdi.
Terminlarning aksariyati ingliz tilidan kirib kelgan bo‘lib, ularni o‘zbek tiliga to‘g‘ri
tarjima qilish — lingvistik moslik, texnik aniqlik va uslubiy soddalikni taqozo etadi.
Tarjima jarayonida uchraydigan muammolar — bir necha sinonimlar mavjudligi,
terminning ma’nosining buzilishi, foydalanuvchiga tushunarsiz shakllarda berilishi
kabi holatlar terminologiyani standartlashtirish ehtiyojini ko‘rsatadi. Bu borada izohli
tarjima, kalka qilish va moslashtirish kabi usullar kombinatsiyalangan holda
qo‘llanishi lozim. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Windows terminologiyasi bugungi
kunda o‘zbek tilida hali to‘liq shakllanmagan sohalardan biri bo‘lib, milliy IT-leksikani
shakllantirish, AKT tilini rivojlantirish, va kompyuter savodxonligini oshirish uchun
asosiy manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Tavsiyalar:
Windows terminlarini o‘zbek tilida yagona standart asosida ishlab chiqish
va texnik lug‘atlar bazasini yaratish;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
154
Texnik tarjimonlar va dasturchilar uchun Windows interfeysi va
terminologiyasi bo‘yicha qo‘llanmalar ishlab chiqish;
Har bir Windows versiyasi uchun atamalarni to‘plab, ularning semantik
tahlilini asoslovchi ilmiy lug‘at (glossariy) tuzish;
Windows interfeysi tarjimalarida foydalanuvchiga tushunarli, oson va
lo‘nda bo‘lgan variantlarni tanlash.
Foydalanilgan adabiyotlar / References:
1.
Qodirov, A. (2019). Kompyuter lingvistikasi asoslari. Toshkent: Fan va
texnologiya.
2.
Toshmatova, D. (2020). “Texnik matnlar tarjimasida terminlarni moslashtirish
muammolari”. O‘zbek tilshunosligi muammolari, 2(4), 115–123.
3.
Yuldasheva, M. (2021). “Axborot texnologiyalari sohasidagi atamalar tarjimasi va
ularning lingvistik xususiyatlari”. Filologiya masalalari, 3(1), 45–52.
4.
Karimov, N. (2015). Til va zamon: texnik terminlar tarjimasi haqida. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
5.
Mamatov, A. (2007). O‘zbek tilida texnik terminlarning shakllanishi. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
6.
Microsoft
Corporation.
(2023).
Windows
terminology
glossary.
https://learn.microsoft.com
7.
Sager, J. C. (1990). A Practical Course in Terminology Processing. Amsterdam:
John Benjamins Publishing.
