Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
349
RAQAMLI TA’LIM VA KASBIY KOMPETENSIYALAR NAZARIYASI
Abduraxmanov Shavkatjon Ashurovich
Filologiya fanlari nomzodi Dotsent
Tursunova Zilola Dalijon qizi
Namangan Davlat Universiteti kurs Doktorantura talabasi
Annotatsiya.
Ushbu tezisda raqamli ta’limning mazmuni, rivojlanish
yo‘nalishlari va kasbiy kompetensiyalar bilan o‘zaro bog‘liqligi nazariy jihatdan tahlil
qilinadi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar vositasida ta’limning yangi shakllari,
raqamli savodxonlik, axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish ko‘nikmalari va
ularning mehnat bozoriga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli ta’lim, kompetensiya, kasbiy rivojlanish, axborot
texnologiyalari, raqamli savodxonlik, o‘qitish metodlari.
Zamonaviy dunyoda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalariga chuqur
kirib bordi. Ta’lim tizimi ham bu jarayondan mustasno emas. An’anaviy ta’lim
shakllari o‘zgarib, ularning o‘rnini raqamli vositalar bilan boyitilgan, interaktiv va
moslashuvchan tizimlar egallamoqda. Bu o‘zgarishlar ta’lim sifatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatibgina qolmay, balki mutaxassislar uchun zarur bo‘lgan kasbiy kompetensiyalar
tizimini qayta shakllantirish zaruratini tug‘dirmoqda.
Raqamli ta’lim – bu elektron platformalar, mobil qurilmalar, internet va boshqa
raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan ta’lim jarayonidir. Uning asosiy
xususiyatlari:
Moslashuvchanlik (istalgan joy va vaqtda o‘qish imkoni),
Shaxsga yo‘naltirilganlik (individual o‘quv yo‘llari),
Multimediaviylik (video, audio, animatsiyalar orqali o‘qitish),
Interaktivlik (talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi ikki tomonlama muloqot).
Ushbu shakldagi ta’lim turli yoshdagi o‘quvchilar uchun o‘zlashtirish qulayligini
oshiradi hamda o‘quvchilarni raqamli vositalardan oqilona foydalanishga o‘rgatadi.
Kasbiy kompetensiyalar – bu biror kasb yoki sohada muvaffaqiyatli faoliyat
yuritish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, munosabat va qadriyatlar majmuidir.
Ular quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat:
Asosiy kompetensiyalar – aloqa qilish, fikrlash, muammo yechish qobiliyatlari;
Kasbiy-kommunikativ kompetensiyalar – kasbga oid terminologiyani bilish, o‘z
fikrini ifodalash;
Axborot-kommunikatsion kompetensiyalar – raqamli texnologiyalar bilan
ishlash;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
350
Shaxsiy va ijtimoiy kompetensiyalar – jamoada ishlash, mas’uliyat,
moslashuvchanlik.
Bugungi
raqamli
jamiyatda
aynan
raqamli
kompetensiyalar
kasbiy
rivojlanishning ajralmas qismiga aylanmoqda.
Raqamli ta’lim kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish uchun qulay sharoit
yaratadi. Jumladan:
Virtual laboratoriyalar yordamida amaliy ko‘nikmalar shakllanadi;
Onlayn kurslar orqali o‘z-o‘zini rivojlantirish imkoniyati yaratiladi;
Axborot oqimi bilan ishlash ko‘nikmalari ortadi;
Moslashuvchan o‘quv modullari esa shaxsiy kompetensiyalarni rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Raqamli ta’lim shuningdek, uzluksiz ta’lim tamoyiliga mos bo‘lib, inson umr
bo‘yi o‘rganishga tayyor bo‘lishini rag‘batlantiradi.
Har qanday holatda ham raqamli kompetensiya insonning raqamli texnologiyalar
borasidagi bilim va amaliy ko‘nikmalariga asoslangan holda shakllanadigan, turli
vaziyatlarda texnologik vositalardan oqilona foydalana olish xatti-harakatlarini
anglatadi. Bu kompetensiya nafaqat texnik jihatdan vositalarni ishlata olishni, balki
raqamli muhitda ongli, samarali va xavfsiz harakat qila olishni ham o‘z ichiga oladi.
Raqamli savodxonlik darajasi yuqori bo‘lgan insonlar raqamli qurilma yoki
texnologiyalardan foydalanganda bu jarayonni ongli ravishda boshqarish zaruratini
sezmaydi — ular uchun bu xatti-harakatlar tabiiy bo‘lib qoladi. Boshqacha aytganda,
raqamli texnologiyalar bu shaxslar hayotining ajralmas qismiga aylangan va ularni
qachon, qanday holatda ishlatish bo‘yicha alohida qaror qabul qilishga ehtiyoj
sezilmaydi. Bu esa raqamli kompetensiyaning ong osti darajasida shakllanganligini
anglatadi.
Raqamli ko‘nikmalar odatda ikki asosiy guruhga ajratiladi: foydalanuvchi
ko‘nikmalari va professional ko‘nikmalar. Foydalanuvchi ko‘nikmalariga oddiy
kundalik ehtiyojlar uchun zarur bo‘lgan texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalari
kiradi: masalan, kompyuter, planshet, smartfon kabi qurilmalardan foydalanish,
internetda axborot izlash, elektron pochta bilan ishlash, onlayn xizmatlardan
foydalanish va hokazo.
Professional raqamli ko‘nikmalar esa ancha murakkab va maxsus bilimga
asoslangan bo‘lib, ularning yordamida raqamli muhitda muayyan sohadagi
professional muammolarni hal qilish mumkin bo‘ladi. Masalan, dasturlash,
ma’lumotlar tahlili, grafik dizayn, raqamli xavfsizlik, sun’iy intellektdan foydalanish
va boshqa yuqori darajadagi raqamli faoliyat turlarini shu toifaga kiritish mumkin.
Maxsus raqamli ko‘nikmalar esa, o‘z navbatida, asosiy va murakkab shakllarga
tasniflanadi. Asosiy raqamli ko‘nikmalar – bu foydalanuvchining turli texnik
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
351
vositalardan foydalanish, fayllarni boshqarish, internet resurslari bilan ishlash, bulutli
xizmatlardan foydalanish, ilovalarni o‘rnatish va ularni moslashtirish kabi umumiy
amaliy harakatlarni o‘z ichiga oladi.
Olingan raqamli ko‘nikmalar natijasida inson raqamli texnologiyalarni nafaqat
shaxsiy hayotda, balki mehnat faoliyatida ham samarali va ijodiy tarzda qo‘llay oladi.
Bu esa uni nafaqat raqamli savodxon, balki raqamli jihatdan raqobatbardosh shaxs
sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, yangi texnologik inqilob — ya’ni sun’iy intellekt, robototexnika,
virtual va kengaytirilgan haqiqat texnologiyalarining keng qo‘llanilishi — ta’lim
mazmunini qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘lmoqda. Bu o‘zgarishlar faqat texnik
vositalarni ta’lim jarayoniga kiritish bilan cheklanib qolmay, balki o‘quvchilar va
pedagoglarning raqamli muhitda faoliyat yurita olish malakalarini rivojlantirishni ham
o‘z ichiga oladi.
Raqamlashtirish jarayonining yuqori sur’atlarda kechayotgani insoniyatning har
bir a’zosini — ayniqsa, kasbiy faoliyat yuritayotgan mutaxassislarni — yangi raqamli
vositalar, platformalar va tizimlardan samarali foydalanishga undamoqda.
1
Xulosa qilib aytganda, raqamli ta’lim zamonaviy jamiyatda kasbiy
kompetensiyalarni shakllantirishning samarali vositasiga aylandi. Kelajakda ta’lim
sohasining raqamli transformatsiyasi davom etar ekan, o‘qituvchilar va o‘quvchilar
zamonaviy kompetensiyalar bilan qurollanishi zarur. Shu bilan birga, raqamli
vositalarni to‘g‘ri, xavfsiz va maqsadli ishlatish madaniyatini rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Юлдашева Н.Х. Raqamli iqtisodiyotda kadrlar kompetensiyalarining shakllanishi,
Toshkent, 2022.
2.
Убайдуллаев, А.Ш. Zamonaviy raqamli pedagogika asoslari, Toshkent, 2021.
3.
Исмоилова Ш.Н. Raqamli ta’lim va axborot texnologiyalarining o‘zaro
integratsiyasi, O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2023.
1
Исмоилова Ш.Н. Raqamli ta’lim va axborot texnologiyalarining o‘zaro integratsiyasi, O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2023.
