Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
71
PARASEMPATOMIMETIK DORI VOSITALARINING
KLINIK QO‘LLANILISHI
Ma'murova Marjona Ulug'bek qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada parasempatomimetik dori vositalarining
farmakologik xususiyatlari, ularning ta’sir mexanizmlari va klinik amaliyotdagi o‘rni
chuqur tahlil qilingan. Muskarin retseptorlariga bevosita ta’sir qiluvchi vositalar
(pilokarpin, betanekol) va asetilxolinesteraza ingibitorlari (neostigmin, piridostigmin,
fisostigmin) kabi preparatlarning organizmga ko‘rsatadigan fiziologik ta’siri ilmiy
asosda yoritilgan. Ushbu dori vositalari asosan oftalmologiya, gastroenterologiya,
urologiya va nevrologiyada keng qo‘llaniladi. Glaukoma, siydik tutilishi, miasteniya
gravis va atropin bilan zaharlanish holatlarida ularning terapevtik samaradorligi muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, maqolada parasempatomimetiklarning yurak-qon
tomir va ovqat hazm qilish tizimiga ta’siri, ularni qo‘llashdagi ehtiyot choralar, nojo‘ya
ta’sirlari hamda kontrendikatsiyalari batafsil yoritilgan. Maqola parasempatomimetik
dorilarning zamonaviy klinik protokollardagi o‘rnini ko‘rsatib, ularni xavfsiz va
samarali qo‘llash bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar beradi.
Kalit so’zlar:
parasempatomimetiklar, muskarin agonistlari, asetilxolinesteraza
ingibitorlari, pilokarpin, neostigmin, miasteniya gravis, glaukoma, siydik tutilishi,
farmakologik ta’sir, klinik qo‘llanilish.
Parasempatomimetik dori vositalari – bu parasimpatik asab tizimiga ta’sir
ko‘rsatib, muskarin retseptorlarini faollashtiruvchi va asosan asetilxolin ta’siriga taqlid
qiluvchi moddalardir. Ular organizmda fiziologik jihatdan parasimpatik nervlar orqali
amalga oshadigan jarayonlarni kuchaytiradi. Bu dorilar yo to‘g‘ridan-to‘g‘ri muskarin
retseptorlariga ta’sir etuvchi muskarin agonistlari, yoki bilvosita yo‘l bilan
asetilxolinesterazani ingibitsiya qilish orqali asetilxolin miqdorini oshiruvchi moddalar
bo‘lishi mumkin. Har ikkala turdagi parasempatomimetik vositalar ham klinik
amaliyotda keng qo‘llanilib, bir qator kasalliklar va sindromlarni davolashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Muskarin retseptorlariga bevosita ta’sir qiluvchi parasempatomimetiklar
qatoriga pilokarpin, betanekol va metakolin kiradi. Ushbu preparatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
parasimpatik retseptorlarni faollashtiradi. Ular asosan oftalmologiyada, ya’ni ko‘z
kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Masalan, pilokarpin glaukoma kasalligida
intraokulyar bosimni kamaytirish uchun ishlatiladi. Bu preparat ko‘z ichidagi suyuqlik
chiqishini osonlashtiradi va bosimni pasaytiradi. Bundan tashqari, betanekol siydik
tutilishi (retensiya) holatlarida, ayniqsa, operatsiyadan keyin pufak refleksi buzilgan
bemorlarda siydik chiqishini tiklashda samarali qo‘llaniladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
72
Bilvosita parasempatomimetiklar esa asetilxolinesteraza fermentining faolligini
susaytiradi, natijada sinaptik bo‘shliqda asetilxolin to‘planib qoladi va uning fiziologik
ta’siri kuchayadi. Bunday dorilar orasida neostigmin, piridostigmin, distigmin va
fisostigmin keng qo‘llaniladi. Neostigmin va piridostigmin asosan nevromuskulyar
kasalliklar, jumladan, miasteniya gravis davolashida ishlatiladi. Ushbu kasallikda
muskul va nerv orasidagi impuls uzatilishi buzilgan bo‘lib, parasempatomimetiklar
yordamida impulslarni qayta tiklash va mushak kuchini oshirishga erishiladi.
Fisostigmin esa markaziy asab tizimiga kirib bora oladigan kam sonli vositalardan biri
bo‘lib, atropinga o‘xshash antimuskarin zaharlanishlarida antidot sifatida ishlatiladi.
Parasempatomimetiklar yurak-qon tomir tizimiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Ular yurak ritmini sekinlashtiradi, atrioventrikulyar uzatishni susaytiradi va qon
bosimini biroz pasaytiradi. Shu bois, ba’zan bu dorilar yurak ritm buzilishlarida,
ayniqsa supraventrikulyar taxiaritmiyalarda foydali bo‘lishi mumkin. Biroq yurak
yetishmovchiligi, AV-blok yoki bradikardiya holatlarida ularning qo‘llanishi xavf
tug‘diradi va ehtiyotkorlikni talab etadi.
Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklarida ham parasempatomimetik vositalarning
klinik ahamiyati yuqori. Ular me’da-ichak motorikasini faollashtiradi, tishlam
suyuqligi, me’da shirasini, safro va ichak suyuqliklarini ajralishini kuchaytiradi.
Shunday dorilar gastroparez, atoniya, yoki ichki organlardagi atonik holatlarda,
ayniqsa operatsiyadan keyingi holatlarda peristaltikani tiklashda samarali hisoblanadi.
Parasempatomimetik dori vositalari ko‘plab holatlarda terapevtik foyda bersa-
da, ularni qo‘llashda ayrim xavf va nojo‘ya ta’sirlar mavjud. Ular orasida bradikardiya,
gipotoniya, giperperistaltika, ko‘p terlash, ko‘ngil aynishi, bronxospazm va hatto
konvulsiya kabi holatlar kuzatilishi mumkin. Shuningdek, bronxial astma, yurak
yetishmovchiligi, peptik yara kasalligi, siydik chiqarish yo‘llarining to‘siqli holatlari
bo‘lgan bemorlarda ularni qo‘llash qat’iyan kontrendikatsiya etiladi.
Parasimpatik asab tizimining farmakologik faollashtirilishi nafaqat davo
maqsadida, balki diagnostikada ham qo‘llaniladi. Masalan, metakolin yordamida
bronxial giperreaktivlik testlari o‘tkaziladi, bu usul bronxial astma diagnostikasida
keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari, atropin kabi parasempatolitiklar bilan antagonistik
munosabatda bo‘lganligi sababli, ba’zi holatlarda parasempatomimetiklar bilan atropin
dozalari muvozanatda berilishi orqali yurak ritmini boshqarish mumkin.
Umuman olganda, parasempatomimetik dori vositalari fiziologik jihatdan
organizmdagi parasimpatik faoliyatni kuchaytirish orqali ko‘plab klinik holatlarda
foydali terapevtik yechim bo‘la oladi. Ularning samaradorligi kasallikning etiologiyasi
va patogeneziga bog‘liq bo‘lib, tibbiy amaliyotda ularni to‘g‘ri tanlash va ehtiyotkorlik
bilan qo‘llash dolzarb ahamiyatga ega. Har bir bemorning individual xususiyatlarini
hisobga olib, qo‘llanish dozasi, davolash muddati va mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlar
sinchiklab baholanmog‘i zarur. Shuningdek, bu dorilarni zamonaviy klinik
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
73
protokollarga asoslangan holda qo‘llash va ularning samaradorligini nazorat qilish
orqali davo sifatini oshirish mumkin. Shu bois, parasempatomimetik vositalar klinik
farmakologiya va terapiyada o‘ziga xos o‘rin egallab kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov N., Tursunov B. "Farmakologiya asoslari", Toshkent: O‘zbekiston
tibbiyot akademiyasi nashriyoti, 2020.
2.
Rang H. P., Dale M. M., Ritter J. M., Flower R. J. "Rang and Dale’s
Pharmacology", 9th Edition, Elsevier, 2020.
3.
Katzung B. G. "Basic and Clinical Pharmacology", 15th Edition, McGraw-Hill
Education, 2021.
4.
World Health Organization (WHO). "Essential Medicines List", Geneva, 2023.
5.
Goodman & Gilman's "The Pharmacological Basis of Therapeutics", 13th
Edition, McGraw-Hill, 2018.
6.
Bertram G. Katzung, Anthony J. Trevor. "Pharmacology: Examination & Board
Review", McGraw-Hill, 2021.
7.
Shiroqov A.A., “Klinik farmakologiya”, Toshkent tibbiyot akademiyasi, 2022.
8.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi, “Klinik amaliyotda dori
vositalarini qo‘llash protokollari”, Toshkent, 2021.
