Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
123
CHAYNALISH MUSHAKLARI FAOLIYATI VA UNING
BOSHQARILISHI FIZIOLOGIYASI
Aliyeva Gavharoy Abdumutalipovna
Fargʻona viloyati CAMU Xalqaro Tibbiyot universiteti
Fiziologiya fani assistenti
Annotatsiya:
Chaynalish mushaklari ovqatni mayda qismlarga parchalashda
ishtirok etuvchi asosiy effektor organlar hisoblanadi. Ularning faoliyati markaziy va
periferik nerv tizimi orqali tartibga solinadi. Ushbu maqolada chaynalish
mushaklarining anatomik-funksional xususiyatlari, ularning reflektor va ongli
boshqarilishi, hamda markaziy nerv tizimidagi boshqaruv mexanizmlari tahlil qilinadi.
Fiziologik yondashuv asosida chaynalish harakatining murakkab koordinatsiyasi ochib
beriladi.
Kalit so‘zlar:
chaynalish mushaklari, masseter, trigeminal nerv, refleks, harakat
koordinatsiyasi, miya po‘stlog‘i
Ovqatni chaynash — bu iste’mol qilinayotgan oziq-ovqatni kichikroq bo‘laklarga
parchalash orqali hazm qilish jarayonini yengillashtiruvchi muhim fiziologik aktdir.
Chaynalish mushaklari bu jarayonda asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida
qatnashadi. Ular yuqori va pastki jag‘ suyaklari harakatini ta’minlab, ovqatni
maydalash va og‘izda aralashtirish imkonini beradi.
Chaynalish mushaklarining faoliyati
markaziy va periferik nerv tizimi
orqali
boshqariladi. Ayniqsa,
trigeminal nervning mandibulyar shoxchasi
(n.
mandibularis) harakat impulslarini yetkazishda asosiy rol o‘ynaydi. Shuningdek,
chaynalish refleksi orqali bu mushaklarning faolligi avtomatik tarzda ham yuzaga
keladi.
Mazkur tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Anatomik va morfologik atlaslardan foydalanib mushaklarning joylashuvi
va tuzilmasi o‘rganildi;
EMG (elektromiografiya) usuli yordamida masseter va temporalis
mushaklarining faoliyati qayd qilindi;
Reflektor javoblar va ongli harakatlar oralig‘idagi farqlar tajribaviy
kuzatildi;
Miya po‘stlog‘i (motor korteks) va miya poyasining chaynalishdagi
ishtiroki nevrologik manbalar asosida tahlil qilindi.
Elektromiografik ma’lumotlarga ko‘ra,
masseter va temporalis
mushaklarining
faolligi og‘izning ochilishi va yopilishi paytida kuchli ko‘tariladi;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
124
Trigeminal nervning motor tolalari chaynalish mushaklariga signal uzatib, ularni
qisqartiradi;
Chaynalish refleksi pastki jag‘ga bosim tushganda avtomatik tarzda yuzaga
keladi;
Ongli chaynalish jarayonida miya po‘stlog‘ining precentral gyrus qismi
faollashadi;
Chaynalish mushaklari faoliyati og‘izdagi retseptorlardan kelayotgan afferent
impulslar asosida muvofiqlashtiriladi.
Chaynalish harakati
reflektor
va
kortikal
(ongli) boshqaruv orqali amalga
oshiriladi. Reflektor mexanizm orqali, oziq-ovqat og‘izga tushganda, mushaklar
avtomatik tarzda faollashadi. Bu jarayonda
miya poyasidagi chaynalish markazi
(pons va medulla oblongata) asosiy rol o‘ynaydi.
Boshqa tomondan, inson ixtiyoriy ravishda chaynash harakatini to‘xtatishi yoki
boshlashi mumkin. Bu esa
miya po‘stlog‘i
(korteks) ishtirokini anglatadi. Ayniqsa,
motor korteks
va
sensor-motor integratsiyasi
orqali harakatlar nozik
muvofiqlashtiriladi.
Disfunktsiyalar (masalan, bruksizm, temporomandibulyar sindrom) bu tizimning
izdan chiqishi bilan bog‘liq bo‘lib, mushaklarning ortiqcha yoki noto‘g‘ri qisqarishiga
olib keladi.
Chaynalish mushaklari faoliyatining murakkabligi ularning
markaziy va
periferik boshqaruv mexanizmlarining uyg‘un ishlashida
namoyon bo‘ladi.
Trigeminal nervning motor bo‘limi orqali kelayotgan impulslar mushaklarning
qisqarishini ta’minlab, chaynalish jarayonini reflektor asosda boshqaradi. Shu bilan
birga, miya po‘stlog‘i (motor korteks) tomonidan taqdim etiladigan ongli boshqaruv
mushak harakatlarining aniqligi va moslashuvchanligini oshiradi.
Miya poyasidagi
reflektor chaynalish markazi
faolligi og‘izda joylashgan turli
retseptorlarning afferent signallari bilan doimiy ravishda boshqariladi. Masalan,
tishlarga tushadigan bosim kuchayganda mushaklarning kuchliroq qisqarishi yuzaga
keladi, bu esa ovqatni samarali maydalashga yordam beradi. Bu mexanizm chaynalish
harakatining o‘z-o‘zini tartibga soluvchi sifatini ta’minlaydi.
Ongli boshqaruv esa, ayniqsa, murakkab ovqatlar bilan ishlashda, nutq jarayonida
va og‘iz bo‘shlig‘idagi noaniq harakatlarda katta ahamiyatga ega. Ushbu boshqaruv
yo‘li orqali inson istalgan vaqtda chaynalishni to‘xtatishi, boshlashi yoki ritm va
kuchini o‘zgartirishi mumkin.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, chaynalish mushaklarining faolligi
faqatgina reflektor mexanizmlar bilan cheklanmay, balki yuqori miya tuzilmalari
tomonidan ham dinamik tarzda boshqariladi. Bu, masalan, bruksizm kabi patologik
holatlarning shakllanishida muhim omil bo‘lib, mushaklarning ortiqcha qisqarishi va
boshqaruvning buzilishi bilan bog‘liq.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
125
Shuningdek, mushaklarning faoliyatiga ta’sir qiluvchi boshqa omillar —
mushaklarning o‘ziga xos molekulyar tarkibi, energiya ta’minoti, va uzoq muddatli
yuklama ostida paydo bo‘ladigan charchoq holatlari ham muhim o‘rin tutadi.
Kelajakda, chaynalish mushaklari faoliyatining yanada chuqurroq tahlili uchun
nevrofiziologik va molekulyar darajadagi tadqiqotlar
amalga oshirilishi zarur. Bu
esa stomatologiya va nevrologiya sohasida yangi davolash usullarini ishlab chiqishga
imkon beradi.
Chaynalish mushaklari — bu ovqat hazm qilishning boshlang‘ich bosqichida
muhim rol o‘ynovchi harakatlantiruvchi effektor organlardir. Ularning faoliyati
markaziy va periferik nerv tizimlari tomonidan boshqariladi. Reflektor va ongli
nazoratning uyg‘unligi chaynalish harakatini samarali va muvofiqlashtirilgan tarzda
amalga oshiradi. Mazkur bilimlar klinik nevrologiya, stomatologiya va fizioterapiya
sohalarida katta amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ganong W.F. (2019).
Medical Physiology
. McGraw-Hill Education.
2.
Gray H. (2020).
Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice
.
Elsevier.
3.
Kandel E.R. et al. (2013).
Principles of Neural Science
. McGraw-Hill.
4.
Guyton A.C., Hall J.E. (2016).
Textbook of Medical Physiology
. Elsevier.
5.
Gritsayenko T. (2021).
Neuromuscular Physiology in Clinical Practice
. Springer.
