Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
3
ALGORITMIK MASALALARNI YECHISHNING
NAZARIY VA AMALIY MUAMMOLARI
Sadinov Otabek Baxodirovich
Navoiy davlat universiteti
Aniq fanlar fakulteti talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada algoritmik masalalarni yechish jarayonining
nazariy va amaliy tahlili asosida. Avvalo, algoritmik masalasi va uning o‘quvchilarida
algoritmik fikrlashni kuzatishdagi o‘rni yoritilgan. Umumiy, umumiy o‘rta ta'lim
maktablarida ushbu yo‘nalishdagi mavjud metodik, texnik va pedagogik muammolar
yoritilgan. Muammolarni bartaraf etishda ilg‘or tajribalar, zamonaviy dasturlash
muhitlaridan foydalanish va masalalar bankini qo‘llagan holda o‘qituvchilar
malakasini oshirish asoslab olingan.
Kalit so‘zlar
: Algoritmik, axborot texnologiyalari, individual ta’lim, raqamli
iqtisodiyot, algoritmik fikrlash, mantiqiy fikrlash.
Bugungi kunda jamiyatning barcha sohalarini raqamlashtirish jadal sur’atlar bilan
amalga oshirilayotganligi tufayli, axborot texnologiyalari sohasida yetuk kadrlarni
tayyorlash va ularning malakasini oshirish hamda ushbu sohaga oid fanlarni
o‘qitishning yangicha yondashuvlarini ishlab chiqish zarurati paydo bo‘lmoqda [6, 7].
Bu borada, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli Farmonida “ta’lim jarayoniga
raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish; individual ta’lim
trayektoriyalariga asoslangan, o‘quvchilarda kreativ fikrlash amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish; pedagogik ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklarida tahsil olayotgan
o‘quvchilarda ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash
ko‘nikmalarini shakllantirish; raqamli iqtisodiyot uchun yuqori malakali muhandis-
texnik kadrlar tayyorlash tizimini tashkil etish” kabi ustuvor vazifalar belgilab
qo‘yilgan.
Ushbu masala yuzasidan, ya’ni ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalarni tatbiq
etish metodikasi va masofaviy o‘qitishning muammolari, fanlarda elektron ta’lim
resurslarini yaratish texnologiyalariga oid ilmiy izlanishlar mamlakatimizda va xorijiy
mamlakatlarda birqancha olimlar ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Shuningdek, ta’lim
tizimida dasturlash va algoritimlashga oid darslik, o‘quv qo‘llanmalar tayyorlagan
professor-o‘qituvchilar U.M.Mirsanov, F.J.Toxirov, H.N.Arziqulov, S.Q.Absobirov,
P.E.Nuraliyeva, J.M.Mirsanov, D.R.Otaqulova, F.R.Muradova turkumiga kiruvchi
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
4
fanlardan didaktik elektron ta’lim resurslarni yaratish va joriy etish metodologiyasiga
oid tadqiqotlar mamlaktimizda: B.B.Mo‘minov, A.Y.Uvarov, S.Q.Tursunov,
M.X.Allambergenovalar; informatikaga oid fanlarning o‘qitish metodikasini
takomillashtirishga
bag‘ishlangan
ilmiy-tadqiqot
ishlari:
F.R.Muradova,
I.A.Yuldoshev, N.A.Qayumova, N.I.Taylaqov, F.M.Zakirovalar tomonidan tadqiq
etilgan.
Dasturlash texnologiyalarini o'qitish metodikasini ta'minlash bo'yicha ayrim
olimlarning ilmiy tadqiqoti mavjud bo'lsa-da, ularda o‘quvchilarning algoritmik
masalalarini yechish bo‘yicha kompetensiyalarini yetarli darajada e'tiborga olmaydi.
Shu bilan birga, birlashtirish algoritmlash va dasturlash yo'nalishida maktab
o‘quvchilarining ijodiy rivojlanishini rivojlantirish, nazoratga oid ishlab chiqarish va
muammolarni aniqlash algoritmi MDH hamma narsaga yordam beradigan muhim
izlanishlar olib borilgan.
Jumladan, TN Lebedeva o'z tadqiqotida siv algoritmlar asosidagi masalalarni
shakllantirish va yechish orqali o'quvchilarda algoritmik fikrlashni rivojlantirish
jarayonini ishlab chiqqan. IN Slink esa o'quvchilarning algoritmik tafakkurini
rivojlantirish xizmatga topshiriqlar to'plami hamda metodikasini ishlab chiqarilgan.
Gabor Kiss , Zuzanna Arki va Tauno Palts o'z ustida kompyuter o'yinlari orqali
algoritmik fikrlashniga doir metodik ishlab chiqarish ishlab chiqarilganlar. IV Gavril
maktab o'quvchilarining algoritmlash bo'yicha fikrlash malakalarini muammolarini
yoritgan hamda ularga yechimlar taklif etgan. AI Gazeykina 5–7-sinf o‘quvchilarida
ob'ektga yo'llangan dasturiy asosda axborot texnologiyalarini o'zlashtirish jarayonida
algoritmik fikrlashni rivojlantirish metodikasini ishlab chiqarilgan.
Algoritmik masalalar — bu rejalashtirish bosqichlarida ketma-ket bajariladigan
amallar to‘plami orqali hal qilingan muammolarni ishlab chiqaradi. Ular dasturlashga
kirish, muammoni tahlil qilish, algoritm va uni dastur kodlash kabi bosqichlarni o'z
ichiga oladi. Shu bois algoritmik masalalarni yechish o'quvchilarda:
1.muammoni tahlil qilish,
2.ketma-ketlik va mantiqiy fikrlash,
3.samarali qaror qabul qilish,
4.mustaqil va ijodiy kabi ko'rinishni shakllantiradi.
2. Nazariy muammolar
a) O‘quv dasturlarining yetarli darajada metodik asoslanmaganligi.
Ko'plab umumta'lim maktablarida informatika darsliklarida algoritmik masalalar
nazariy jihatdan qisqacha, chuqur tahlilsiz bayon qilingan. Bu esa o'quvchida to'liq
bilim asosini ishga tushirishga to'xtatiladi.
Algoritm, shartli operator, sikl kabi muammolarni o'quvchilarga izohlashda
abstraksiyalash yuqori bo‘lib, bu jarayonni vizual imkonsiz darajada qiyin kechadi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
5
c) Algoritmik fikrlashning aniqligi va chegaralari.
Koplab ishlar algoritmik fikrlashni keng ilmiy sifatida ta'riflaydi, lekin amaliy
o‘quv jarayonida uni bosqichma-bosqich boshqarish mexanizmlari yetarlicha ishlab
chiqilmagan.
3. Amaliy muammolar
a) O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi.
b) Masalalar bankining yetishmasligi.
O‘quvchilar uchun yoshga mos, bosqichma-bosqich
v) texnikaning yetishmasligi.
Kompyuterlar sonining yetarli emasligi.
Informatika faniga ajratilgan vaqt (haftasiga 1 soat) algoritmik fikrlashni kuzatish
uchun yetarli emas.
Xulosa
Algoritmik masalalarni yechish — informatika ta'limining markaziy
yo‘nalishlaridan biri. Bu dasturiy ta'minot va amaliy yordam va xavfsizlik choralarini
ko‘rish o‘quvchilarda algoritmik tafakkurni aniqlash, dasturlashga tayyorgarlikni
ishlab chiqarishda muhim choralar ega. Taklif qilingan metodik usullar yordamida bu
jarayonni boshqarish mumkin. Ushbu muammoni bartaraf etish uchun o‘qituvchilar
uchun informatika va dasturlash kurslarini takomillashtirish, yanada qulay va qiziqarli
ta’lim resurslarini ishlab chiqish, har bir o‘quvchi o‘z ehtiyojlari qondirishi va
qobiliyatlarini rivojlantirishi uchun tabaqalashtirilgan o‘qitish usullarini joriy etish
hamda algoritmik masalalarni yechishga o‘rgatish metodikasini takomillashtirish talab
etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаев, А. А. (2021).
Algoritmlash va dasturlash asoslari
. Toshkent:
Innovatsion ta’lim.
2.
A.R. AZAMATOV ( 2013)ALGORITMLASH VA DASTURLASH ASOSLARI
Kasb-hunar kollejlari uchun o ‘quv qo ‘llanma To‘rtinchi nashri
