60
PISTA OʻSIMLIGINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI VA
YETISHTIRISH AGROTEXNIKASI
Ilmiy rahbar
: Joʻrayeva Vazira Tuychiyevna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti o`qituvchisi
Mamanazarova Marjona Rustam qiz
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi
Annotatsiya:
Respublikamiz hududida 2018-2021-yillarda Navoiy, Surxondaryo,
Qashqadaryo, Farg`ona, Аndijon va Toshkent viloyatlarida 10 ming gektarga yaqin
maydonda intensiv tipdagi pista plantatsiyalarini barpo etish rejalashtirilgan. Bunda,
ayniqsa, xandon pista plantatsiyalarini barpo etish tizimini soddalashtirish, pista
o`rmonlarining xosildorligini oshirish, ularni ko`chatidan ko`paytirish usullarini
soddalashtirish, pistachilikda innovatsion usullarni qo`llashga aloxida eʼtibor
qaratilmoqda.
Kalit so`zlar:
pista, dorivor, turkum, o`simlik, agtotexnika, yetishtirish, nav.
Annotation.
It is planned to establish intensive-type pistachio plantations on nearly
10,000 hectares of land in the regions of Navoiy, Surxondaryo, Qashqadaryo, Fergana,
Andijan, and Tashkent during the years 2018–2021. In particular, special attention is
being given to simplifying the system of establishing pistachio (especially khandon
pistachio) plantations, increasing the productivity of pistachio forests, simplifying
propagation methods through saplings, and applying innovative methods in pistachio
cultivation.
Keywords.
pistachio, medicinal, category, plant, agrotechnology, cultivation, variety
Kirish.
Pista oʻsimligi botanik tasnifi. Xandon pista- Pictacia vera L. - Pistadoshlar
Anacardiaceae oilasining Pista Pistacia L. turkumiga kiradi. Pista - Pistacia L. turkumi
tarkibida 20 ta turi bulib, ular tabiiy xolda Urtaer dengizi va Kavkaz orti
mamlakatlarida, Eron, Markaziy Osiyo, Аfgoniston, Pokiston, Xitoy, AKLU va
Meksika davlatlarida tarkalgan. Bu turlar ichida fakatgina R. vera ning yong`oq mevasi
oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Boʻyi 2,5–10 m, shox-shabbasi tarqoq, 10– 12 m
kenglikda. Pista ikki uyli oʻsimlik, —40° sovuqqa chidaydi. Aprel—may boshlarida
61
dastlab erkak, soʻngra urgʻochi daraxtlari gullaydi, guli murakkab roʻvaksimon
toʻpguldan iborat, shamol yordamida changalanadi. Mevasi bir urugʻli danak (pista).
Pistasi avgust— sentabr pishadi. Qobigʻi yupqa, qattiq, yetilganda baʼzan uchidan
yoriladi. Magʻzi yashil, mazali, tarkibida 63% gacha moy, 22% oqsil, 7% gacha
uglevodlar, V guruhi vitaminlari, A provitamini bor; asosan, qovurilgan holda yeyiladi,
qandolatchilikda ishlatiladi. Pista lalmi yerlarda 10—12, sugʻorma yerlarda 7—8-yili
hosilga kiradi. Yovvoyi holdagilari 15 kg gacha, payvand qilingan 8—10 yillik
daraxtlari 30–45 kg meva beradi. Xandon pista qurg`oqchilikka va issiqlikka juda
chidamli bo`lganligi sababli namlik kam, quruq va issik; iqlimli mintakalarda xam usa
olishi, ildizining chukur rivojlanishi bilan diqqatga sazovordir.
Asosiy qism.
Xandon pista yuqori parxez maxsulot bo`lib, tarkibida foydali mik- roelementlar
- yog, oksil va kandga boyligi bilan xalq, tabobatida keng foydalaniladi. Ayniqsa, B1,
B2, C, E vitaminlari hamda kaliy, fosfor, temir, magniy va kaltsiy kabi minerallarga
boy. Masalan, E vitamini eng kuchli antioksidantlardan biridir. Ular, shuningdek,
suyak va mushaklar mustahkamligida yordam beruvchi, uyqu sifatini yaxshilaydigan
va stress bilan kurashishga yordam beradigan magniyga boy. Pista tarkibidagi kaliy
yurak ishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi — qon tomirlarni mustahkamlaydi va yurak
urishini normallashtiradi. Pistada juda ko‘p bo‘lgan selen immunitet tizimini
rag‘batlantiradi va zaharlanishning oldini oladi. B7 yoki biotin proteinni hazm qilish
va yog‘larni eritish xususiyati bilan metabolizmni yaxshilaydi. Pista tarkibidagi lutein
ko‘z uchun foydali — u ko‘rish qobiliyatini oshiradi va umuman olganda, ko‘z
salomatligi uchun yaxshi profilaktika hisoblanadi. U ko’krak qafasini yumshatadi va
yo’talni engillashtiradi. Ichaklarni faollashtiradi. Buyrak og’rig’ini kamaytiradi. Bu
tananing rivojlanishini qo’llabquvvatlaydi. Bu jigarning muntazam ishlashini
ta’minlaydi. Buyrak va jigar faoliyatida buzilishlarga olib kelmaslik uchun shifokorlar
kuniga 30 grammdan ko‘p bo‘lmagan pista iste’mol qilishni tavsiya qiladilar. Аbu Аli
ibn Sinoning tabobatga oid asarlarida jigar va osh- kozondagi kator kasalliklarni
davolashda yaralarni bitiruvchi vosita sifatida pistaga katta o`rin ajratilgan. Pista
surunkali upka kasalliklarini davolashda xam kullaniladi. Ming yillar davomida
Sharqda pistani odam vujudidagi zararli moddalarni chiqaruvchi davo vositasi, deb
xisoblashgan. Pista mahsuloti katta daromad manbai bo`lib, mamlakat iqtisodiyotiga
katta foyda keltiradi. Xandon pistadan Eron va Аmerika O`rta Osiyoda noyob
xisoblangan 22 turdan ortik lista navlari aloxida eʼtibor bilan parvarishlanmoqda. Pista
daraxtining mevasi mazali, yirik, o`lchami katta, bir dona mevasining vazni 12-14
grammni tashkil etadi. Yong`oq, pusti ikki tomonga urtacha va tulik, asosigacha navlar
62
sarasiga kiradi. Misol uchun, Shirin, Sito- ra, Uzbekistan, Yeallaorol navli xandon
pistalarning mevasi yirik, o`lchami - 20x12x12 mm. 100 dona mevasining ogirligi 100-
110 grammni tashkil etadi. Mevasi ikki tomonga tulik ajraladi. Meva magzining
ajralishi umumiy xosilning 85 foizini tashkil etadi. Daraxtning bo`yi 3,44 metr. Аsosiy
tana yutonligi 20-30 santimetr. Urug`idan yetishtirilganda daraxtlar 10-12 yilda,
vegetativ usulda ko`paytirilganda 8-10 yilda to`liq xosilga kiradi. Oraligi 8x8 metr
usulda ekilgan daraxt gektariga 18-20 sentner xosil beradi. Tog` bag`ridagi lalmi
yerlarda baʼzi fermerlar navdor pistalarning sanoat plantatsiyalarini yaratishmoqda. Bu
uzoqqa mo`ljallangan tadbir bo`lib, nafakat fermer farovonligi, balki yerning uzi uchun
xam juda foydalidir. Novdasini kurtak payvand qilishga yaraydigan xolatga keltirish
uchun uni kamida uch yil parvarishlash kerak. Ushbu jarayonni tomorqalarda sug`orish
yo`li bilan tezlashtirish mumkin. Bu borada muvaffaqiyatga erishish uchun pistaning
o`ziga xos xususiyatlarini bilish zarur.
Pista oʻsimligi qadimdan xalq tabobatida keng qoʻllanilib kelinadi. Uning
yongʻoqlari (yadrosi), bargi, yogʻi va hatto poʻstlogʻi ham shifobaxsh xususiyatlarga
ega: Pista yadrosi yurak-qon tomir kasalliklarini oldini olishda, xolesterin miqdorini
kamaytirishda foydali. U organizmni energiya bilan taʼminlaydi, miya faoliyatini
yaxshilaydi. Pista yogʻi teri kasalliklarida, ayniqsa quruq va yalligʻlangan terida
yumshatuvchi va tiklovchi vosita sifatida ishlatiladi. Barg damlamasi me’da-ichak
faoliyatini yaxshilash, ich ketishini toʻxtatish, ogʻriqni kamaytirish uchun qoʻllanadi.
Pista antioksidantlar, E vitamini, omega-3 yogʻ kislotalariga boy boʻlib, qarishni
sekinlashtiradi va immunitetni mustahkamlaydi.
Yetishtirish agrotexnikasi. Pista oʻsimligini yetishtirish uchun quyidagi agrotexnik
tadbirlar muhim ahamiyatga ega:
1. Iqlim va tuproq talablari: Pista issiqqoʻllikni yoqtiradi, sovuqqa chidamsiz. Yengil,
qumloq, yaxshi drenajlangan, shoʻrlanmagan tuproqlarda yaxshi oʻsadi.
2. Koʻpaytirish usullari: Urugʻ orqali va ko‘chatlar yordamida koʻpaytiriladi. Urugʻdan
yetishtirishda 6–8 yil, ko‘chat usulida esa 4–5 yilda hosil beradi.
3. Ekin joyini tayyorlash: Ekin yer chuqur haydaladi, organik va mineral o‘g‘itlar bilan
boyitiladi. Har bir ko‘chat uchun 1x1 metrli chuqurchalar tayyorlanadi.
4. Parvarishlash: Suvga talabchan emas, biroq ekin davrida, ayniqsa ildiz otish
bosqichida moʻʼtadil sugʻorish zarur. Yiliga 2-3 marta oʻgʻitlanadi va begona oʻtlardan
tozalanadi.
5. Kasallik va zararkunandalarga qarshi kurash: Asosan barg zararkunandalari va ildiz
chirishiga qarshi biofungitsidlar va insektitsidlar bilan ishlov beriladi.
63
Xulosa:
Pista o‘simligi nafaqat qimmatbaho yong‘oq mahsuloti sifatida, balki
o‘zining dorivor xususiyatlari bilan ham alohida ahamiyatga ega. Uning mevalari
yurak faoliyatini yaxshilash, immunitetni kuchaytirish, hazm qilish jarayonini tartibga
solish kabi ko‘plab foydali xususiyatlarga ega. Shuningdek, pista yog‘i va boshqa
tarkibiy qismlari xalq tabobatida ham keng qo‘llaniladi. Pistani muvaffaqiyatli
yetishtirish uchun ilmiy asoslangan agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri tashkil qilish zarur.
Shular jumlasiga ekish uchun mos tuproq va iqlim sharoitini tanlash, sifatli ko‘chat
materialidan foydalanish, sug‘orish, o‘g‘itlash, kasallik va zararkunandalarga qarshi
kurash choralarini o‘z vaqtida amalga oshirish kiradi. Umuman olganda, pista
yetishtirishning zamonaviy yondashuvlari va dorivorlik xususiyatlaridan oqilona
foydalanish nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki aholi salomatligini saqlashda ham
muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Tojiboev O.T., Xodjayev Sh. – Oʻsimlikshunoslik asoslari, Toshkent: “Mehnat”,
2019.
2. Karimov A.A. – Dorivor oʻsimliklar va ularning farmakologiyasi, Toshkent: “Fan
va texnologiya”, 2021.
3. Mamatov M.M., Mamatqulov D. – Oʻzbekistonda yetishtiriladigan dorivor
oʻsimliklar, Samarqand, 2020.
4. Axmedov A.M. – Fitoterapiya asoslari, Toshkent: “Ibn Sino”, 2018.
5. G’ulomov A. – Agrobiologiya asoslari, Toshkent: “O‘qituvchi”, 2022.
6. Zaynutdinov A.T. – Dorivor o‘simliklar ensiklopediyasi, Toshkent, 2021.
7. Xudoyberganov S. – O‘simliklar morfologiyasi va tizimi, Toshkent: “Universitet”,
2017.
8. Ergashev R.J. – Qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish texnologiyasi, Toshkent:
“Fan”, 2020.
9. Khamidov M.M. – Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi, Qarshi: Nasaf,
2019.
10. Мирзаев М.М. – Плодоводство Средней Азии, Ташкент: Фан, 1985.
11. Nasriddinova G’. – Fitokimyoviy tahlil asoslari, Toshkent: “Ibn Sino”, 2023.
12. www.agro.uz – Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi rasmiy veb-
sayti (2024-yil ma’lumotlari).
