69
KORXONALARDA ICHKI AUDIT XIZMATINI TASHKIL ETISHNING
O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Qo'shayev To'xtasin Abdiqodirovich,
Moliya kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada ishlab chiqarish korxonalarida ichki audit xizmatini tashkil
etishning nazariy va amaliy jihatlari chuqur tahlil qilingan. Ayniqsa, ishlab chiqarish
jarayonining bosqichlari, texnologik xarajatlar, tannarx shakllanishi, xomashyo va
materiallar harakati kabi omillarni hisobga olgan holda ichki audit xizmatining o‘ziga
xosliklari yoritilgan. Maqolada ichki auditning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri,
nazorat tizimini kuchaytirishdagi roli hamda ushbu xizmatni tashkil etish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar keltirilgan. Shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalarining
ichki audit jarayonlariga integratsiyalashuvi va kadrlar siyosatining ahamiyatiga ham
alohida e’tibor qaratilgan.
Annotatsiya
В данной статье подробно рассмотрены теоретические и практические
аспекты организации службы внутреннего аудита на промышленных
предприятиях. Особое внимание уделяется специфике аудита с учетом стадий
производственного
процесса,
технологических
затрат,
формирования
себестоимости, движения сырья и материалов. Освещается влияние внутреннего
аудита на эффективность производства, его роль в укреплении системы
внутреннего контроля, а также даны практические рекомендации по организации
службы. Также акцент сделан на интеграции современных информационных
технологий в аудиторские процессы и значении кадровой политики.
Abstract
This article explores the specific features of establishing an internal audit service
within manufacturing enterprises. It provides a thorough analysis of both theoretical
foundations and practical approaches to organizing internal audit in the context of
complex production processes, cost accounting, raw material flow, and multi-stage
70
manufacturing cycles. Special attention is given to the role of internal audit in ensuring
effective cost control, improving transparency in resource utilization, and increasing
operational efficiency. The paper also discusses the integration of modern information
technologies into audit processes and emphasizes the importance of auditor
specialization and staff training in industrial sectors. Based on the analysis, practical
recommendations are offered to strengthen internal audit functions as a strategic
management tool in the manufacturing environment.
Kalit so‘zlar (Keywords):
Ichki audit, ishlab chiqarish jarayoni, tannarx,
texnologik xarajatlar, xomashyo, zaxiralar nazorati, ichki nazorat tizimi, audit
metodologiyasi, samaradorlik, axborot texnologiyalari.
Kirish
Ishlab chiqarish korxonalari – bu murakkab texnologik jarayonlarga, ko‘p
bosqichli mahsulot tayyorlash sikliga ega bo‘lgan iqtisodiy sub’yektlardir. Bunday
muhitda faoliyatni uzluksiz va samarali yuritish uchun ichki nazorat va audit tizimining
kuchli bo‘lishi shart. Ichki audit xizmati bu borada nafaqat moliyaviy intizomni
ta’minlaydi, balki ishlab chiqarish resurslaridan oqilona foydalanishni, yo‘qotishlar va
isrofgarchiliklarni kamaytirishni, mahsulot tannarxini to‘g‘ri hisoblashni va
jarayonlarning ichki uyg‘unligini baholashni ko‘zda tutadi.
Ishlab chiqarish korxonalarida ichki audit xizmatining asosiy vazifalari
Ishlab chiqarish sohasida ichki audit xizmatining vazifalari quyidagicha aniq
ifodalanadi:
1.
Xomashyo va materiallar zaxirasining hisobdorligi va saqlanishini tekshirish;
2.
Ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan bevosita va bilvosita xarajatlarning
asoslanganligini baholash;
3.
Mahsulot tannarxining to‘g‘riligini aniqlash va hisoblashdagi xatoliklarni
bartaraf etish;
4.
Ishlab chiqarish rejalari va bajarilgan ishlar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish;
5.
Texnologik me’yorlarga rioya etilganligini monitoring qilish;
6.
Chiqindilar va ortiqcha ishlab chiqarish xarajatlarini aniqlab, ularga yechimlar
taklif qilish;
71
7.
Ichki nazorat tizimining ishlab chiqarish sikliga integratsiyalashuvini
ta’minlash.
Audit xizmatining tashkil etilishida sanoat xususiyatlarining hisobga olinishi
Ishlab chiqarish korxonalarining faoliyati quyidagi jihatlari bilan farqlanadi:
•
Ko‘p bosqichli ishlab chiqarish jarayoni: Masalan, metallurgiya, to‘qimachilik
yoki oziq-ovqat sanoatida xomashyo bosqichma-bosqich mahsulotga aylanadi.
•
Rejalashtirilgan texnologik xarajatlar: Texnik normativlar asosida aniqlanadigan
resurs sarflari mavjud.
•
Chiqindilar va yo‘qotishlar: Har bir ishlab chiqarish jarayonida chiqindilar
ajraladi, ular tahlil qilinishi va optimallashtirilishi zarur.
Shuning uchun ichki audit xizmatini tashkil etishda quyidagi o‘ziga xos
yondashuvlar qo‘llaniladi:
Aspekt
Auditdagi yondashuv
Xomashyo va
materiallar
Omborlardagi harakat, kirim-chiqimlar, normalar asosida
sarflanishi tahlil qilinadi.
Ishlab chiqarish
jarayoni
Jarayonlarga ajratilgan xarajatlar, ishlab chiqarish bo‘limlari
faoliyati tekshiriladi.
Mehnat resurslari
Ish vaqti, mehnat unumdorligi, ustama va mukofotlar
qonuniyligi tahlil qilinadi.
Asbob-uskunalar
Uskunalarning samarali ishlashi, amortizatsiya hisobining
to‘g‘riligiga baho beriladi.
Tayyor mahsulot
Sifat nazorati, hisobga olish va saqlash tartiblari o‘rganiladi.
Ichki audit xizmati faoliyatini samarali tashkil etish shartlari
1.
Sohaga ixtisoslashgan auditorlar: Texnologik jarayonlarni tushunadigan,
iqtisodiy va texnik bilimlarga ega bo‘lgan xodimlar zarur.
72
2.
Audit dasturini ishlab chiqish: Ishlab chiqarish bo‘limlari bo‘yicha yillik va
choraklik audit rejalarini tuzish.
3.
Axborot texnologiyalaridan foydalanish: Masalan, ERP tizimlari orqali
xarajatlar, zaxiralar va mahsulot harakati ustidan real vaqtli nazorat.
4.
Tajriba almashinuvi: Ichki auditorlar boshqa zavod va ishlab chiqarish
korxonalari bilan tajriba almashuvi orqali malakasini oshirishi lozim.
Ichki audit natijalarining amaliy samarasi
Ichki audit xizmati ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda bevosita rol
o‘ynaydi. Audit natijasida quyidagi ijobiy natijalarga erishish mumkin:
•
Ishlab chiqarish tannarxi aniq va asosli shakllantiriladi;
•
Rejasiz yo‘qotishlar va ortiqcha xarajatlar kamayadi;
•
Ombor zaxiralari to‘g‘ri yuritilib, ortiqcha materiallar to‘planishi oldi olinadi;
•
Ishlab chiqarish intizomi va nazorati mustahkamlanadi;
•
Mahsulot sifati yaxshilanadi.
Xulosa
Ishlab chiqarish sohasida ichki audit xizmatining o‘rni tobora ortib bormoqda.
U faqat moliyaviy tekshiruv vositasi emas, balki ishlab chiqarish samaradorligini
oshiruvchi strategik boshqaruv vositasi sifatida faoliyat yuritadi. Mazkur xizmat orqali
korxonaning barcha darajadagi faoliyatida shaffoflik, tejamkorlik va sifat
kafolatlanadi.
Kelajakda ichki audit xizmatining ishlab chiqarish sohasida texnologik audit,
sanoat xavfsizligi auditi kabi yo‘nalishlar bilan kengayishi, uni xalqaro standartlar
bilan uyg‘unlashtirish esa korxonalarning raqobatbardoshligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. – Qabul
qilingan sana: 13.04.2016 y. – O‘RQ-404-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Ichki audit xizmatini tashkil etish
va yuritish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom. – 2020 y.
3.
International Standards for the Professional Practice of Internal Auditing (IIA).
– The Institute of Internal Auditors, 2023.
73
4.
Мамыров Н. К., Тажибаева С. Е., Саханова А. Н. Внутренний аудит: теория
и практика. – Алматы: Экономика, 2020. – 312 б.
5.
Саксонов С. Н. Организация внутреннего аудита на промышленных
предприятиях. – М.: Инфра-М, 2022. – 288 с.
6.
Juraev M. B., Muxamedova N. X. Buxgalteriya hisobi va audit. – Toshkent:
“Iqtisod-Moliya”, 2022. – 448 b.
7.
To‘xtasinov T. I. Ishlab chiqarish tannarxini shakllantirishda ichki nazorat
tizimining roli // “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali. – 2024. –
№3. – B. 45–51.
8.
Nazarova R. A., Abduvokhidova R. B. Buxgalteriya hisobining nazariy va
amaliy masalalari. – Toshkent: “IQTISODIYOT”, 2023. – 356 b.
9.
COSO: Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission.
Internal Control – Integrated Framework. – 2017.
10.
ISO 19011:2018 – Guidelines for auditing management systems. – International
Organization for Standardization.
