40
AVTOTRANSPORT VOSITALARIDAN TEXNIK FOYDALANISH VA
EKSPLUATATSION XUSUSIYATLARI.
Tog‘ayev Javlonbek Shuhrat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari
shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolamning qisqacha mazmun mohiyatini aytadigan bo‘lsam
Avtotransport
kompleksini
boshqarish
va
yo’naltirish
tizimini
iqtisodiy
munosabatlar
bilan
ischil
takomillashtirish
hamda avtomobil
transporti faoliyati va transport turlarining o’zaro munosabatlarini, undagi
inovatsiya va investistiya siyosatini jadallashtirishni ta’minlaydigan me’yoriy-
huquqiy
ba’zalarni
tobora
takomillashtirish
hamda
avtotransport
vositalaridan
foydalanishda
transport
vositalarini
ishlatish
jarayonini
ta’minlaydigan,
shu
jumladan,
avtotransport
vositalarini texnik ishga layoqatli holatda tutib turishga yo’naltirilgan tadbirlarni
o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari xarakatni tashkil etish mutaxassisi yo’l-transport
hodisalarining sodir bo’lish ehtimolligi mumkin qadar kam bo’lishi uchun ATV
qanday xususiyatlarga ega bo’lishini bilib olishingiz mumkin.
Kalit so‘zlar:
mehnat, imkoniyat, avtotransport, mutaxasis, texnologiya, texnika,
ekspluatatsiya, innovatsiya, investitsiya, ishlatish, yo‘l, transport, ishlab chiqarish,
yaratish,iqtisodiyot, yuklar, tashish, xarajatlar, munosabat, pasayish, ko‘tarilish,
foydalanish, konstruksiya, avtomobil, vosita.
Abstract:
To sum up the essence of this article, I would like to summarize the
essence of the management and direction system of the motor vehicle complex with
economic relations and the continuous improvement of the regulatory and legal bases
that ensure the acceleration of the motor transport activities and types of transport, the
acceleration of innovation and investment policy in it, and the activities that ensure the
process of using motor vehicles in the use of motor vehicles, including the activities
aimed at keeping motor vehicles in a state of technical operability. includes. In
addition, you can find out what characteristics the ATV has so that the probability of
traffic accidents is as low as possible.
Key words:
labor, opportunity, transportation, specialist, technology, technique,
operation, innovation, investment, use, road, transport, production, creation, economy,
loads, transport, costs, relationship, decline, rise, use, construction, car, vehicle.
41
ASOSIY QISM
Avtomobil
transporti
davlat
iqtisodiyotini
muvaffaqiyatli
rivojlanishini harakatga keltiruvchi kuchlarning muhim tarkibiy qismidan biridir.
Avtomobil transporti nafaqat iqtisodiy, balki strategik ahamiyatga ham ega.
Avtomobil transporti o’z vazifalarni bajarishda o’ziga xos fazilatlarni ishga soladi:
• yuklarni aniq grafik bo’yicha yetkazib berish imkoniyati;
• yuklarni yuqori tezlik bilan tashish; bu esa aylanma mablag’larga talabni
kamaytiradi va kapital aylanishini tezlashtiradi;
• yuklarni iste’molchining talabiga binoan mayda partiyalarda yetkazib berish
imkoniyati;
• yuklarni tashishda tezkorlik.
Avtotransport kompleksini takomillashtirish transport xarajatlarini pasaytirish va
raqobatbardoshlikni oshirishga zamin yaratadi.
Iqtisodiy munosabatlar bilan avtotransport kompleksining boshqarish va
yo’naltirish tizimini izchil takomillashtirish hamda avtomobil transporti faoliyati va
transport turlarining o’zaro munosabatlari, undagi innovatsiya va invetsitsiya siyosatini
jadallashtirishni ta’minlaydigan me’yoriy-xuquqiy bazani tobora takomillashtirish
sodir bo’lmoqda. Avtotransport kompleksini boshqarish va yo’naltirish tizimini
iqtisodiy munosabatlar bilan ischil takomillashtirish hamda avtomobil
transporti faoliyati va transport turlarining o’zaro munosabatlari, undagi
inovatsiya va investistiya siyosatini jadallashtirishni ta’minlaydigan me’yoriy-
huquqiy ba’zani tobora takomillashtirish sodir bo’lmoqda.
Yuk oqimlari O’zbekiston Respublikasi orqali o’tishini hisobga oladigan
istiqbolli
xalqaro
transport
yo’laklari shakllanayapti, o’zbek avtoyuk
tashuvchilarining
xalqaro
transport
kommunikastiyalaridan
foydalanish imkoniyatlari kengayib borayapti va multimodal yuk tashishlar
rivojlanayapti. Avtotransportning barqaror rivojlanishi sertifikatsiyalash tizimini
takomillashtirish, yangi
texnika, diagnostika
va
ta’mirlashning ilg’or
texnologiyasini tatbiq etish, avtotransport vositalari parkini yangilash,
avtoyuktashish xavfsizligini tekshirish va nazorat qilishning izchil mexanizmini
kuchaytirish bilan bog’liq.
Ishlarning samaradorligi ijtimoiy himoya va kadrlar bilan ishlash
siyosatining samaradorligiga, mehnatni va atrof muhitni muhofaza qilish
tadbirlarini takomillashtirishga bog’liq.
Avtotransport
vositalaridan
foydalanish
transport
vositalarini
ishlatish
jarayonini
ta’minlaydigan, shu jumladan, avtotransport
vositalarini texnik ishga layoqatli holatda tutib turishga yo’naltirilgan tadbirlar
majmui (kompleksi)dir.
Texnik foydalanish resurslarni oqilona sarf qilib, avtotransport vositalarini
ishga layoqatli holatda tutib turishdan iboratdir.
Texnik foydalanish konstrukstiyalash va ishlab chiqarishda ko’zda tutilgan
yuk tashish jarayoni imkoniyatlarini, iqtisodiy maqsadga muvofiqligini e’tiborga
42
olgan holda, yo’lovchilarni va yuklarni tashishda muntazamlilikni va xavfsizlikni
ta’minlashga yo’naltirilgan.
Texnik foydalanish yana quyidagilarni ko’zda tutadi:
• mehnat va moddiy resuslardan oqilona foydalanib, avtomobilni ishga layoqatli
holatda tutib turish;
• harakatdagi tarkibning tavsiflarini ekologik xavfsizlik va harakat xavfsizligi
sharoitlariga muvofiqligini ta’minlash;
• xodimlarga me’yoriy hujjatlarda ko’rsatilgan talablarga mos ish sharoiti yaratish va
ularni yangi zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalari hisobiga bundan keyin ham
yaxshilash.
Avtomobil transporti korxonasi xodimlarining malakasini oshirish,
xizmatchilar mehnatini maqsadga muvofiq rag’batlantirib borish, kadrlarni
rivojlantirish siyosati kompaniyaning bozordagi muvaffaqiyatini ta’minlaydi.
Zamonning yangi talablaridan biri – transport vositalaridan texnik foydalanish
sifatini boshqarish tizimini joriy etishdir.
Avtotransport vositalaridan texnik
foydalanish-jo’shqin o’zgaruvchi
tarmoq. Texnik foydalanishning hozirgi holatiga avtotransport vositalari
konstrukstiyasining o’zgarishlari, birinchi navbatda, mustahkamligini oshirish, be
vosita o’rnatilgan diagnostika vositalari bilan to’la ta’min etish, mikroprostessor
texnikasini keng qo’llash katta ta’sir o’tkazadi.
Zamonaviy texnik foydalanish xususiyatlaridan birian’anaviy konstrukstiyadag
i avtomobillar bilan bir qatorda ichki mikroprostessor texnikasi bilan jihozlangan
avtomobillarning borligidir.
Murakkablik
darajasining
oshishi
va
avtotransport
vositalari
qiymatining ko’tarilishi ulardan texnik foydalanishga alohida talablar qo’yadi.
Iqtisodiyotni
va
jamiyatni
avtomobillashtirish
texnik
foydalanish
sohasi mutaxassislari oldiga ko’p talablar qo’yadi, bu kasbning ahamiyatini
oshiradi.
Zamonaviy ekologik talablar avtotransport vositalari ko’pgina uzel va
tizimlarining texnik holatiga ayniqsa, yonilg’i sarfi va uni yuqori darajada
yoqilishiga ta’sir etuvchi tizimlarga alohida talablar qo’yadi.
«Avtomobillardan texnik foydalanish» fanining asosiy vazifasi, yangi bozor
munosabatlari talablarini hisobga olgan holda, xalq xo’jaligining avtotransport
tarmog’iga malakali bakalavrlar etkazib berishdan iborat.
Foydalanish jarayonida avtomobillarning texnik holatini o’zgarish
qonuniyatlarini
ochishga
va
bashorat
qilishga,
avtomobillarni
ishga
layoqatliholatda tutib turishga yo’naltirilgan usullar va vositalarni o’rganishga,iss
iq
iqlim
sharoitida
foydalanishni
hisobga
olib,
tayinlab
qo’yilgan
ishonchligini ta’minlash uchun, avtotransport vositalarining texnik holatini
boshqarish usullariga katta e’tibor beriladi.
1.
Avtomobil transporti vositalarining ekspluatatsion xususiyatlari.
Avtomobil
transporti
vositasi
(ATV)
belgilangan
sifat
ko’rsatkichlariga ega bo’lishi zarur. ATV ning sifati – uning vazifasiga muvofiq
43
holda
belgilangan
talablarni
qondirishga
yaroqliligini
ta’minlaydigan
xususiyatlar
majmuidir.
Xususiyat
deganda
biror
predmetning(narsaning) boshqa predmetlar bilan o’xshashligi yoki farqini
bildiradigan qandaydir tomoni tushunilib, u o’sha predmetlarga nisbatan
aniqlanadi.
Asosiy ishlab chiqarish vazifasi yuk va yo’lovchilarni tashish hisoblangan suv,
havo
va
yerusti
transport
vositalari,
o’zi
ishlayotgan
muhitga
bog’liq ravishda har xil xususiyatlarga egadir. Avtotransport vositasi deb
harakatlanishi g’ildiraklar va yo’lning o’zaro ta’siri natijasida yuzaga keluvchi
kuch orqali amalga oshiriladigan erusti mashinasiga aytiladi.
Foydalanish sharoitlari ATV ning ixtisoslashuviga ta’sir etadi. ATV muayyan
sharoitlarda ishlashni ta’minlaydigan o’ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Loyihalovchi–mutaxassis, ATV o’z vazifalarini bajarishi uchun qanday xususiyatlar
majmuiga ega bo’lishini bilishi zarur. Foydalanish mutaxassisiga esa har xil ATV ning
xususiyatlarini
bilishi
ularni
tashish
sharoitlariga mos ravishda tanlashga hamda loyihalash va ishlab chiqarish jarayo
nidaasos solingan ekspluatastion xususiyatlarni uzoq vaqt davomida optimal
saqlab turish usullarini ishlab chiqishga yordam beradi.
Harakatni tashkil etish mutaxassisi yo’l-transport hodisalarining sodir bo’lish
ehtimolligi mumkin qadar kam bo’lishi uchun ATV qanday xususiyatlarga ega
bo’lishini bilishi kerak.
Umuman olganda, ATV ishonchlilik, ekologik, estetik, ekspluatastion va boshqa juda
ko’p
sifat
xususiyatlariga
ega.
ATV
ning
o’ziga
xos
transport
vositasi
sifatidagi
foydalanishga
moslashganlik
darajasini
tortish–
tezlik, tormozlanish, yonilg’i tejamliligi, boshqariluvchanlik, turg’unlik, harakatc
hanlik (buriluv), yurish ravonligi, o’tuvchanlik, dinamiklik, TXK va
JT ga moyillik xususiyatlari ko’rsatadi. ATV ning turi, bajarayotgan ishi,
muayyan ishlash sharoitlariga qarab ularning xususiyatlariga qo’yiladigan talablar ham
har xil bo’ladi.
«Avtomobil-haydovchi-yo’l-muhit» tizimining bir qismi avtomobil bo’lib, uning
xususiyatlari
ushbu
tizim
elementlari
bilan
o’zaro
ta’sir
natijasida namoyon bo’ladi. Shuning uchun qandaydir, muayyan ekspluatastion
xususiyatning avtomobil sifatini yoki qo’llash samaradorligini baholashdagi
ahamiyati foydalanish sharoitlariga bog’liq. Foydalanish sharoitlari esa yo’l (yo’l
plani
va
profili
elementlari,
er
relefi,
yo’l
qoplamasining
turi
va tekisligi, harakatning jadalligi va tartibotlari, yo’l holatining barqarorligi va
boshqalar), transport (yuk turi, yo’lovchilar tashish hajmi, yuk tashish bo’laklari,
tashish masofasi, ish tartibotlari, saqlash, texnik xizmat ko’rsatish va ta’mirlash
sharoitlari va boshqalar), tabiiy – iqlim (mu’tadil, sovuq, issiq va baland tog’ iqlimi
mintaqalariningo’ziga xos xususiyatlari)sharoitlari bilan belgilanadi. Endi, ATV ni
ng asosiy ekspluatastion xususiyatlarini qisqacha ko’rib chiqamiz.
44
1.
Tortish–tezlik
xususiyatlari deb
dvigatel
xarakteristikalari
yoki
etaklovchi g’ildiraklarning yo’l bilan ilashuvi bo’yicha harakat tezliklari
o’zgarishining diapazonlari va avtomobil tezlab ketish chegaraviy
jadalligining
har
xil
yo’l sharoitlarida tortish tartibotidagi ishini
belgilaydigan xususiyatlari majmuiga aytiladi. Tortish–tezlik xususiyatlarining
asosiy baholash ko’rsatkichlari: maksimal tezlik, berilgan tezlikka chiqish uchun
tezlanish
olish
vaqti,
tezlanib
olish
–
inerstiya
bilan
yurish
tezlik
xarakteristikasi,
minimal
barqaror
tezlik,
maksimal
o’tiladigan ko’tarilish, tezlanish olishdagi chegaraviy tezlanish, kryukdagi tortish
kuchi va boshqalar.
2. Tormozlanish xususiyatlari
– tormoz tartibotida va har xil yo’l
sharoitlarida harakatlanganda avtomobilning maksimal sekinlashuvi hamda tashqi
kuchlarning
chegaraviy
miqdorini
belgilaydigan
xususiyatlar
majmuidir. Tashqi kuchlar ta’sir etganda tormozlangan avtomobil joyida
qimirlamay turadi yoki qiya tomonga harakatlanganda kerakli minimal turg’un
(barqaror) tezlikka ega bo’ladi. Ayrim baholash ko’rsatkichlari: turg’un
sekinlashish, minimal tormozlanish yo’li, umumiy tormozlanish kuchi
(to’xtovdagi tormoz tizimi uchun), qiyalikdagi turg’un tezlik (yordamchi tormoz
tizimi uchun).
3.
Boshqariluvchanlik deb
kuch
tizimi
kinematikasining
boshqaruv
ta’sirlariga ko’rsatgan reakstiyalari majmuiga aytiladi. Baholash ko’rsatkichlari:
traektoriya
boshqaruvining
barqarorligi,
kurs
boshqaruvining
barqarorligi,
tormozlanishdagi
traektoriya
boshqaruvining
barqarorligi,
tormozlanishdagi kurs boshqaruvi barqarorligi, manyovrni bajarishning chegaraviy
tezligi va boshqalar.
4.Turg’unlik
– ATV yoki uning bo’laklarining holati va harakat
turg’unligi bo’yicha tang (kritik) parametrlarni belgilaydigan xususiyatlar
majmuidir. Asosiy baholash ko’rsatkichlari: yon siljish va yon ag’darilishga
olib keladigan tang tezliklar, qiyalik burchaklari, ko’ndalang turg’unlik
koeffistienti, kurs turg’unligi va avtopoezd tirkamasini lapanglatadigan tang
tezliklar va boshqalar.
5.
Harakatchanlik
(buriluvchanlik)
deb
ATV
ning
katta
egrilik
traektoriyalari bo’yicha harakat talab etiladigan sharoitlarda cheklangan
maydonda o’z holatini o’zgartirish (shu jumladan orqaga yurish) imkonini
belgilaydigan xususiyatlari guruhiga aytiladi. Asosiy baholash ko’rsatkichlari: ATV
ning minimal burilish radiusi, tashqi gabarit burilish radiusi, ichki gabarit burilish
radiusi, harakatning gabarit tasmasi, orqaga yurish boshqaruv harakatini amalga
oshirishning murakkabligi va boshqalar.
6.
Yurish ravonligi deb
, haydovchi, yo’lovchilar, yuk, shassi va kuzov
elementlari tebranishi yuklamalarining belgilangan me’yorlar chegaralarida
cheklanishini ta’minlovchi xususiyatlar majmuiga aytiladi. Asosiy baholash
ko’rsatkichlari: haydovchi, yo’lovchilar, yuk, shassi va kuzov xarakterli
elementlarining tebranishi yuklamalari darajalari.
45
7.
O’tuvchanlik
xususiyati
deb
avtomobilning
og’irlashgan
yo’l
sharoitlarida, yo’lsizlikda va har xil to’siqlarni engib harakat qilishda
imkoniyatini belgilaydigan ekspluatastion xususiyatlarga aytiladi. O’tuvchanlik profil
va tayanch o’tuvchanlikka bo’linadi.
Profil
o’tuvchanlik yo’l notekisliklari va to’siqlarini engib o’tish
imkoniyatlarini xarakterlaydi va talab etilgan harakat tasmasiga mos
tushadi. Uning birlik ko’rsatkichlari ATV ning geometrik parametrlarini
ifodalaydi: yo’l oralig’i, old (orqa chiqiq), old (orqa) chiqiq burchagi,
o’tuvchanlikning bo’ylama radiusi, o’tiladigan ko’tarilishning eng katta burchagi,
ko’priklarning qiyshayish burchagi va boshqalar.
Tayanch o’tuvchanlik deformastiyalangan va og’irlashgan yo’l sharoitlarida
harakat qilish imkonini belgilaydi. Asosiy baholash ko’rsatkichlari: tirkalish
massasi, tirkalish massasining koeffistienti, solishtirma quvvat, dumalashga qarshilik
quvvati, harakatga qarshilik quvvati, to’liq tortish kuchi, erkin tortish kuchi, kryukdagi
tortish kuchi, g’ildiraklarning yo’l qoplamasiga bosimi va boshqalar.
8.
Yonilg’i
tejamliligi
xususiyati
deb
har
xil
foydalanish
sharoitlarida
avtomobil
transporti
ish
bajarishidagi
yonilg’i sarfini
belgilovchi
xususiyatlar
majmuiga
aytiladi.
U
dvigatelning
quyidagi
ko’rsatkichlari bilan aniqlanadi: bir soatdagi yonilg’i sarfi GT , kg/soat,
solishtirma yonilg’i sarfi ge , g/kVt.soat (dvigatel quvvat birligining bir
soat davomidagi yonilg’i sarfi massasi). Yonilg’i tejamliligining asosiy
mezoni bo’lib100km yo’lga sarflanadigan litrlar hisobidagi yonilg’i sarfhisoblana
di. Baholash ko’rsatkichlari: nazorat yonilg’i sarfi, magistral yo’ldagi yonilg’i
sarfi,
shahar
ichidagi
yonilg’i
sarfi,
barqaror
harakat
yonilg’i
xarakteristikasi, magistral (past–baland) yo’ldagi yonilg’i–tezlik xarakteristikasi va
boshqalar.
Ekspluatastion
xususiyatlar
ko’rsatkichlari
maxsus
ilmiy-tekshirish
tadqiqotlari hamda avtomobillardan foydalanish tajribasini umumlashtirish va tahlil
etish natijasida aniqlanadi. Ekspluatastion xususiyatlarni bilish avtomobil
konstrukstiyasini takomilashtirish borasida texnik foydalanish tajribasidan foydalanish
imkonini beradi.
Avtomobillarning
tavsifi
yuqorida
keltirilgan
ekspluatatsion
xususiyatlari ko’rsatkichlarini o’z me’yor talablari darajalarida ushlab turishi
transport vositalari yuqori texnik holatini uzoq davr mobaynida saqlashga xizmat
qiladi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jan Maarten Schraagen, Responsible Use of AI in Military Systems //
Chapman & Hall/CRCArtificial Intelligence and Robotics Series. P. 374.
2. Avtomobillarning tuzulishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash. O.u.
Salimov 2001-yil. Toshkent-“ILM ZIYO”-2006 yil
46
3. Noyberger, S. A. Chet el piyodalarining jangovar transport vositalarining asosiy
funktsiyalari va ularning ahamiyatini baholash / S. A. Neuberger, V. K. Islomov
4.Avtomobil texnikalarni harbiy qismlarda ekspluatatsiya qilish/ A.Sharipov,
B.Karimov.
5. Gabrial T. Bugajski, BS, Architectural Considerations for Single
Management of Multiple Unmanned Aerial Vehicles // Thesis. June 2010, P. 103.
6. Yaniv Altshuler, Alex Pentland, Alfred M. Bruckstein, Swarms and Network
Intelligence in Search. 2018. P. 238. // https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-
319-63604-7
