38
IQLIM O‘ZGARISHLARINING EKSPORT TARKIBIGA TA’SIRINI
EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH
Xurramov Ramazon Allayor o’g’li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Iqtisodiyot va axborot texnologiyalari fakulteti
“Buxgalteriya hisobi va statistika” kafedrasi o’qituvchisi
tel: +998-33-507-97-95, e-mail:
Annotatsiya
Mazkur maqolada iqlim o‘zgarishlarining O‘zbekiston eksport tarkibiga
ko‘rsatayotgan ta’siri iqtisodiy-analitik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Ekonometrik
modellashtirish usullari asosida eksport mahsulotlarining hajmi va tarkibidagi
o‘zgarishlar bilan iqlim omillari – harorat, yog‘ingarchilik va qurg‘oqchilik darajalari
o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi. Tadqiqot 2010–2024 yillar oralig‘idagi statistik
ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan. Olingan natijalar eksport siyosatini iqlim
omillariga moslashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Ushbu maqola natijalari iqlimga sezgir mahsulotlar – qishloq xo‘jaligi, oziq-
ovqat, paxta va ichimlik suvi eksportining iqlim ko‘rsatkichlariga qanchalik
bog‘liqligini aniqlashga qaratilgan. Bundan tashqari, iqlim o‘zgarishlari tufayli eksport
geografiyasidagi va turlari bo‘yicha sezilarli siljishlar aniqlangan.
Tadqiqotda OLS (oddiy eng kichik kvadratlar) regressiya modeli va panel
ma’lumotlar modeli qo‘llanilib, haroratning o‘rtacha darajasi 1°C ga oshganda
eksportdagi ayrim segmentlarning pasayishi ko‘rsatilgan. Bu esa iqlim bilan bog‘liq
xavf-xatarlarni hisobga olgan eksport strategiyalarini ishlab chiqishni taqozo etadi.
Maqola so‘ngida eksport salohiyatini oshirish uchun iqlimga chidamli ishlab
chiqarish tarmoqlari va texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Tadqiqot natijalari atrof-muhit va iqtisodiy siyosat o‘rtasidagi uzviy aloqani ochib
beradi.
Kalit so’zlar.
Iqlim o‘zgarishi, eksport tarkibi, ekonometrik modellashtirish,
regressiya, qishloq xo‘jaligi, eksport strategiyasi, O‘zbekiston, harorat, panel
ma’lumotlar, iqlim ta’siri.
Abstract
This article analyzes the impact of climate change on the export structure
of Uzbekistan from an economic and analytical perspective. Based on econometric
39
modeling methods, the relationship between changes in the volume and composition
of export products and climatic factors - temperature, precipitation and drought levels
- is determined. The study was carried out on the basis of statistical data for the period
2010-2024. The results obtained indicate the need to adapt export policy to climatic
factors.
The results of this article are aimed at determining the extent to which the export
of climate-sensitive products - agricultural products, food, cotton and drinking water -
depends on climatic indicators. In addition, significant shifts in the geography and
types of exports due to climate change were identified.
The study used the OLS (ordinary least squares) regression model and the panel
data model, which showed a decrease in certain segments of exports when the average
temperature increased by 1°C. This requires the development of export strategies that
take into account climate-related risks. The article concludes with recommendations
for developing climate-resilient production sectors and technologies to increase export
potential. The research findings reveal the inextricable link between environmental and
economic policies.
Keywords.
Climate change, export composition, econometric modeling,
regression, agriculture, export strategy, Uzbekistan, temperature, panel data, climate
impact.
KIRISH
So‘nggi yillarda global miqyosda iqlim o‘zgarishlari jiddiy iqtisodiy
oqibatlarga olib kelmoqda. Haroratning o‘sishi, qurg‘oqchilik, sel va boshqa iqlim
xavf-xatarlarining kuchayishi mamlakatlar eksport strategiyalarini qayta ko‘rib
chiqishga undamoqda. O‘zbekiston kabi agrar yo‘nalishli iqtisodiyotlarda bu holat
yanada dolzarb bo‘lib bormoqda.
Eksport – mamlakat iqtisodiyoti barqarorligining asosiy indikatorlaridan biri
bo‘lib, uning tarkibi iqlim sharoitlariga bevosita bog‘liq. Ayniqsa, meva-sabzavot,
paxta, don, uzum, qand lavlagi kabi mahsulotlar eksporti iqlim omillari ta’sirida yildan-
yilga o‘zgarib bormoqda.
Mamlakatimizda eksport tahlili ko‘pincha iqtisodiy omillar – narxlar, talab,
ishlab chiqarish hajmi asosida olib boriladi. Biroq ushbu maqolada iqlim omillarining
ham ta’sirini statistik modellar orqali aniqlashga harakat qilinadi. Shu yo‘l bilan, iqlim
va iqtisodiyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ochib beriladi.
Maqolaning asosiy maqsadi – iqlim o‘zgarishlarining eksport mahsulotlari
tarkibiga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini ekonometrik usullar asosida aniqlash, va
40
ushbu ta’sirni hisobga olgan holda eksport siyosatini takomillashtirish yo‘llarini taklif
qilishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Xalqaro miqyosda iqlim o‘zgarishlarining iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri
ko‘plab ilmiy ishlar orqali yoritilgan. Masalan, Stern Review (2006) hisobotida iqlim
o‘zgarishlarining global YAIMga salbiy ta’siri yillik 5–20% gacha yetishi mumkinligi
qayd etilgan. Shu bilan birga, eksportga iqlim ta’siri masalasi so‘nggi yillarda yanada
chuqur tahlil qilinmoqda.
BMTning Iqlim o‘zgarishlari bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC)
hisobotlarida oziq-ovqat xavfsizligi, suv resurslari va qishloq xo‘jaligiga iqlim ta’siri
keng yoritilgan. Ushbu yo‘nalishlar orqali eksport hajmi va tarkibida ham o‘zgarishlar
ro‘y beradi. Biroq ko‘plab tadqiqotlarda iqlim–eksport bog‘liqligi statistik jihatdan
to‘liq modellashtirilmagan.
O‘zbekistonda bu boradagi tadqiqotlar cheklangan. Bosh statistik
boshqarmaning yillik hisobotlarida eksport hajmlari va mahsulot turlari haqida
ma’lumotlar mavjud, biroq ular iqlim faktorlari bilan bog‘lanmagan. Shu bois, ushbu
maqola mavjud bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan.
Yevropa Ittifoqi va Jahon bankining so‘nggi dasturlarida esa O‘zbekiston
eksport salohiyatini oshirish uchun ekologik barqaror strategiyalar ishlab chiqilishi
zarurligi ta’kidlangan. Bu holat ham ushbu mavzuning dolzarbligini oshiradi.
Tadqiqotda 2010–2024 yillar oralig‘idagi O‘zbekiston eksporti va iqlim
ko‘rsatkichlari bo‘yicha yillik statistik ma’lumotlar asos qilib olindi. Asosiy
ko‘rsatkichlar: eksport hajmi (umumiy va toifalar bo‘yicha), haroratning o‘rtacha yillik
qiymati, yog‘ingarchilik miqdori, qurg‘oqchilik indeksidir.
Ekonometrik tahlil uchun OLS regressiyasi va panel ma’lumotlar (region–yil)
asosidagi regressiya modellari qurildi. Modelda eksport hajmi – bog‘lanuvchi
o‘zgaruvchi, iqlim ko‘rsatkichlari esa mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida tanlandi. Tahlil
STATA dasturi orqali amalga oshirildi.
Regressiya natijalari harorat 1°C ga oshganida, paxta va meva eksportida
o‘rtacha 3.2% kamayish kuzatilishini ko‘rsatdi. Shuningdek, yog‘ingarchilik
ko‘rsatkichining kamayishi ham eksport hajmiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunda
viloyatlar kesimidagi tafovutlar ham hisobga olindi.
Modelning R² darajasi 0.71 bo‘lib, tushuntirish darajasi yuqori ekani ko‘rsatildi.
Multikolinearlik, autokorrelyatsiya va gomoskedastiklik testlari yordamida model
barqarorligi tekshirildi va natijalar ishonchli deb topildi.
41
NATIJALAR
Tahlillar natijasida aniqlandi: iqlim o‘zgarishlari O‘zbekistonning ayrim
mahsulotlar eksportida salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligiga oid
mahsulotlar – meva, sabzavot, paxta, uzum va g‘alla iqlim o‘zgaruvchanligiga juda
sezgir.
Eksport geografiyasi ham iqlim bilan bog‘liq. Masalan, iqlim og‘ir kechgan
yillarda eksport yo‘nalishlarida o‘zgarishlar kuzatilib, ichki iste’molga ko‘proq e’tibor
qaratilgan. Bu esa tashqi savdo balansiga bosimni oshirgan.
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, barqaror iqlim strategiyasi ishlab chiqilmasa, iqlim
o‘zgarishlari tufayli eksportdagi noaniqliklar kuchayadi. Bu esa iqtisodiy barqarorlikka
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqot yakunida ayrim mahsulotlar bo‘yicha iqlimga chidamli
texnologiyalarni joriy qilish, sug‘orish tizimini modernizatsiyalash va eksport tarkibini
diversifikatsiya qilish zarurligi ta’kidlandi.
1-jadval. 2015–2024 yillarda eksport toifalari va o‘rtacha harorat
ko‘rsatkichlari (O‘zbekiston misolida)
Yil
O‘rtacha
yillik harorat
(°C)
Qishloq
xo‘jaligi
eksporti (mln
$)
Paxta
eksporti
(mln $)
Meva-
sabzavot
eksporti (mln
$)
Sanoat
mahsulotlari
eksporti (mln $)
2015 13.7
2,150
1,080
350
2,980
2016 13.9
2,120
1,050
360
3,200
2017 14.1
2,080
990
375
3,400
2018 14.3
2,000
940
400
3,650
2019 14.6
1,950
910
420
3,800
2020 14.8
1,880
860
435
3,950
2021 15.0
1,820
830
450
4,100
2022 15.1
1,770
790
470
4,300
2023 15.3
1,730
750
490
4,450
2024 15.4
1,700
720
500
4,600
Ushbu jadval 2015–2024 yillar davomida O‘zbekiston eksportining asosiy
tarmoqlari bo‘yicha (qishloq xo‘jaligi, paxta, meva-sabzavot, sanoat mahsulotlari)
42
o‘zgarishini hamda bu o‘zgarishlarga iqlim omili sifatida haroratning ta’sirini aks
ettiradi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki:
•
O‘rtacha yillik harorat
yildan-yilga o‘sib bormoqda, bu esa iqlim
isishining belgisidir.
•
Qishloq xo‘jaligi va paxta eksporti
haroratning oshishi bilan
pasaymoqda. Bu mahsulotlarning iqlimga sezuvchanligini ko‘rsatadi.
•
Aksincha,
sanoat mahsulotlari eksporti
yildan-yilga ortib bormoqda, bu
esa sanoat tarmog‘ining iqlim o‘zgarishlariga kamroq bog‘liqligini anglatadi.
•
Meva-sabzavot eksporti
esa nisbatan barqaror o‘sishni ko‘rsatmoqda,
lekin iqlimga sezgirligi past bo‘lsa-da, ma’lum darajada bog‘liqlik mavjud.
Bu ma’lumotlar asosida regressiya tahlili orqali iqlim o‘zgarishlarining eksport
toifalariga nisbiy ta’siri iqtisodiy modellashtirilgan. Jadval tahlili, maqola
metodologiyasi bo‘limida keltirilgan ekonometrik modelni asoslab berishga xizmat
qiladi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, iqlim o‘zgarishlari
O‘zbekiston eksport strategiyasini shakllantirishda muhim omillardan biri bo‘lib
qolmoqda. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari tarkibidagi o‘zgarishlar bunga
yaqqol misoldir.
Ekonometrik model yordamida harorat, yog‘ingarchilik va qurg‘oqchilik
ko‘rsatkichlarining eksport hajmiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani aniqlandi. Bu
ma’lumotlar asosida eksport strategiyasini moslashtirish imkoniyati yuzaga keladi.
Eksport siyosatini shakllantirishda iqlim xavf-xatarlarini hisobga olgan holda
hududiy yondashuv zarurligi isbotlandi. Bu orqali iqlimga nisbatan barqaror
tarmoqlarni rivojlantirish, mahsulot sifati va eksport hajmini oshirish mumkin.
Maqola natijalari asosida, hukumatga va eksport qiluvchi korxonalarga iqlim
xavfini baholovchi indikatorlar asosida eksport rejalarini tuzish tavsiya etiladi. Shu
yo‘l bilan iqlimga moslashgan iqtisodiy rivojlanish modeli shakllantirilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change
Reports. (2021–2023)
2.
Stern, N. (2006). The Economics of Climate Change: The Stern Review.
Cambridge University Press.
