Universal International Scientific Journal
257
Usmonova Shahnoza Lutfullayevna
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqola dutor cholg‘u asbobining ayol qizlar hayotidagi o‘rni va ahamiyatini
yoritadi. Maqolada dutorning o‘zbek xalq musiqasidagi tarixiy va madaniy ahamiyati, ayollarning ushbu
san’atdagi ishtiroki, dutor o‘rganishning ijtimoiy va psixologik foydalari hamda zamonaviy jamiyatda
uning o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, ayol dutorchilarning o‘zbek madaniyatidagi ta’siri va ularning
ijodiy yo‘li misollar orqali ko‘rsatiladi. Maqola o‘zbek xalq musiqasini sevuvchilar, san’atshunoslar va
madaniyat sohasidagi tadqiqotchilar uchun qiziqarli va ma’lumotga boy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
dutor, ayol qizlar, o‘zbek musiqasi, cholg‘u asbobi, madaniy ahamiyat, ijtimoiy
integratsiya, psixologik foyda, an’anaviy musiqa, zamonaviy musiqa, ayol dutorchilar, maqom, ijodiy
salohiyat, madaniy meros, musiqa san’ati, o‘zini ifoda etish.
Аннотация:
В статье рассматривается роль и значение инструмента дутор в жизни женщин.
В статье анализируется историческое и культурное значение дутора в узбекской народной музыке,
участие женщин в этом искусстве, социальные и психологические преимущества обучения игре на
дуторе и его место в современном обществе. Также на примерах иллюстрируется влияние женщин-
дутористок на узбекскую культуру и их творческий путь. Статья послужит интересным и
познавательным ресурсом для любителей узбекской народной музыки, искусствоведов и
исследователей в области культуры.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
DUTOR CHOLG`U ASBOBINING AYOL QIZLAR HAYOTIDAGI O`RNI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 29.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
25
8
Ключевые слова:
дутор, девушки, узбекская музыка, музыкальный инструмент, культурное
значение, социальная интеграция, психологические преимущества, традиционная музыка,
современная музыка, женщины-дутористки, статус, творческий потенциал, культурное наследие,
музыкальное искусство, самовыражение.
Abstract:
This article examines the role and significance of the dutor instrument in the lives of
women. The article analyzes the historical and cultural significance of the dutor in Uzbek folk music, the
participation of women in this art, the social and psychological benefits of learning the dutor, and its place
in modern society. It also illustrates the influence of female dutor players on Uzbek culture and their
creative path through examples. The article will serve as an interesting and informative resource for lovers
of Uzbek folk music, art historians, and researchers in the field of culture.
Keywords:
dutor, girls, uzbek music, musical instrument, cultural significance, social integration,
psychological benefits, traditional music, contemporary music, female dutorists, status, creativity, cultural
heritage, musical art, self-expression
Language:
Uzbek
Citation:
Usmonova , S. (2025). THE PLACE OF THE DUTOR INSTRUMENT IN THE LIVES
OF WOMEN AND GIRLS. Universal International Scientific Journal, 2(5), 257–260. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2264
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish:
O‘zbek xalq musiqasi o‘zining boy tarixi
va chuqur falsafasi bilan dunyoda o‘ziga xos
o‘rin egallaydi. Ushbu san’atning muhim
timsoli sifatida dutor cholg‘u asbobi alohida
ajralib turadi. Dutor nafaqat musiqiy asbob,
balki o‘zbek xalqining ruhiy dunyosi, his-
tuyg‘ulari va qadimiy an’analarini ifodalovchi
ramzdir. Ayol qizlarning dutor cholg‘usidagi
ishtiroki esa ushbu san’atning yanada muhim
va o‘ziga xos jihatlaridan biridir. Tarixan
ayollar dutor chalish orqali nafaqat o‘z ijodiy
salohiyatlarini namoyon qilgan, balki ijtimoiy
hayotda muhim o‘rin egallagan. Ushbu maqola
dutorning ayol qizlar hayotidagi o‘rni, uning
madaniy, ijtimoiy va psixologik ahamiyatini
yoritishga bag‘ishlanadi.
Asosiy qism:
Dutor cholg‘u asbobining ayol qizlar
hayotidagi nafisligi, ularning kuy va ijro bilan
hamohangligi orqali yanada chuqur ma’no
kasb etadi. Dutorning nozik ovozi va
ayollarning musiqiy ijodga bo‘lgan sezgir
yondashuvi o‘zaro uyg‘unlikda o‘zbek xalq
musiqasining o‘ziga xos go‘zalligini yaratadi.
Ayollarning dutor chalishdagi ishtiroki, kuy
ijro
etishdagi
mahorati
va
musiqiy
kompozitsiyalarga qo‘shgan hissasi nafaqat
san’atning estetik jihatini boyitadi, balki
ularning shaxsiy va ijtimoiy hayotidagi muhim
o‘rnini ham ta’kidlaydi. Quyida dutorning ayol
qizlarning kuy va ijro bilan hamohangligi
haqida ma’lumotga boy tahlil keltiriladi.
Dutorning ovozi o‘zbek xalq musiqasidagi kuy
Universal International Scientific Journal
25
9
va
maqomlarning
asosiy
tashuvchisi
hisoblanadi.
Kuy
–
bu
musiqiy
kompozitsiyaning eng muhim shakli bo‘lib,
unda hikoya, his-tuyg‘u va falsafiy mazmun
aks etadi. Ayollarning dutor orqali kuy ijro
etishdagi mahorati ularning nozik sezgirligi va
chuqur hissiyotlari bilan chambarchas bog‘liq.
Dutorning ikki toridan chiqadigan nafis ovoz
ayollarning ichki dunyosini ifodalashda o‘ziga
xos vosita bo‘lib xizmat qiladi.Masalan,
Xorazm
maqom
yo‘nalishida
ayollar
tomonidan ijro etilgan kuy va qo‘shiqlarda
dutorning ovozi sevgi, sog‘inch, tabiat va
insoniy
his-tuyg‘ularni
noziklik
bilan
yetkazadi. Ayollarning kuy ijro etishdagi
uslubi ko‘pincha lirik va melodik bo‘lib,
dutorning ovoz imkoniyatlari bilan mukammal
uyg‘unlashadi. Bu uyg‘unlik ayollarning
musiqiy sezgirligi va dutorning nafis tuzilishi
o‘rtasidagi muvozanatdan kelib chiqadi.
Dutorning tarixiy va madaniy ahamiyati
Dutor o‘zbek xalq musiqasining eng muhim
cholg‘u asboblaridan biri bo‘lib, uning kelib
chiqishi qadimgi Markaziy Osiyo musiqiy
an’analariga borib taqaladi. “Dutor” so‘zi fors
tilidan kelib chiqqan bo‘lib, “ikki tor”
ma’nosini anglatadi, bu esa asbobning ikki
asosiy toriga ishora qiladi. Dutorning nozik va
jozibali ovozi o‘zbek maqomlarini, xalq
qo‘shiqlari
va
an’anaviy
musiqiy
kompozitsiyalarni ijro etishda muhim o‘rin
tutadi.O‘zbekistonda dutor chalish san’ati
asrlar davomida rivojlanib, nafaqat ayollar,
balki erkaklar orasida ham keng tarqalgan.
Ayollar dutor chalish orqali o‘zlarining ichki
dunyosini, nozik his-tuyg‘ularini va ijodiy
salohiyatlarini ifoda etish imkoniyatiga ega
bo‘lgan. Ayniqsa, Xorazm, Farg‘ona, Andijon
va
Buxoro
kabi
viloyatlarda
ayol
dutorchilarning faoliyati madaniy hayotning
ajralmas qismiga aylangan. Masalan, Xorazm
maqom yo‘nalishida ayollar tomonidan ijro
etilgan dutor asosidagi musiqalar o‘ziga xos
uslub va chuqur ma’no bilan ajralib turadi.
Ayol
qizlarning
dutor
chalishdagi
ishtirokiO‘zbek
jamiyatida
ayollarning
musiqiy san’atdagi ishtiroki an’anaga ko‘ra
cheklangan deb hisoblansa-da, dutor chalish
ayollar uchun o‘zini namoyon qilishning
muhim vositasi bo‘lib kelgan. Tarixda ko‘plab
ayol dutorchilar o‘z ijodlari bilan nafaqat
o‘zbek
musiqasiga,
balki
umumiy
madaniyatga katta hissa qo‘shgan. Masalan,
XX asrda Xorazmda yashagan Mashxura opa
kabi ayol dutorchilar o‘zlarining mahorati
bilan mashhur bo‘lgan. Ular nafaqat cholg‘u
chalish, balki xalq qo‘shiqlari va maqomlarni
ijro
etish
orqali
o‘zbek
musiqasini
rivojlantirishga yordam bergan.Zamonaviy
davrda esa ayol dutorchilar soni tobora ortib
bormoqda.
Musiqa
akademiyalari
va
konservatoriyalarda
dutor
chalishni
o‘rganayotgan qizlar o‘zlarining ijodiy
salohiyatlarini namoyon qilmoqda. Masalan,
O‘zbekiston Davlat san’at va madaniyat
institutida dutor bo‘yicha tahsil olayotgan
yosh qizlar nafaqat an’anaviy musiqani
o‘rganmoqda, balki zamonaviy musiqiy
yo‘nalishlarni ham dutor orqali ijro etmoqda.
Bu esa dutorning zamonaviy dunyoda ham
dolzarbligini ko‘rsatadi.
Dutor o‘rganishning ayollar hayotidagi
foydalari Dutor chalish ayollar uchun nafaqat
ijodiy, balki ijtimoiy va psixologik jihatdan
ham katta ahamiyatga ega. Quyida dutor
o‘rganishning ayol qizlar hayotidagi asosiy
foydalari
keltiriladi:O‘zini
ifoda
etish
imkoniyati: Dutorning nozik ovozi ayollarning
ichki dunyosini, his-tuyg‘ularini va o‘y-
xayollarini ifoda etishda muhim vosita
hisoblanadi. Musiqa orqali ayollar o‘zlarining
ovozini
jamiyatga
yetkazishi
mumkin.Psixologik yengillik: Dutor chalish
stressni kamaytirish, ruhiy holatni yaxshilash
Universal International Scientific Journal
2
60
va o‘ziga ishonchni oshirishda yordam beradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa bilan
shug‘ullanish ayollarning ruhiy salomatligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Ijtimoiy integratsiya:
Dutor chalish ayollarga ijtimoiy doiralarda
faol ishtirok etish imkonini beradi. Konsertlar,
festivallar va madaniy tadbirlarda ishtirok
etish orqali ayollar o‘zlarining ijodiy
salohiyatlarini namoyon qiladi va jamiyatda
hurmat topadi.An’anani davom ettirish: Dutor
chalish orqali ayollar o‘zbek xalq musiqasi
an’analarini davom ettiradi va kelajak
avlodlarga yetkizadi. Bu esa madaniy merosni
saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy jamiyatda dutorning o‘rni
Zamonaviy O‘zbekistonda dutor chalish
san’ati nafaqat an’anaviy musiqada, balki
zamonaviy musiqiy yo‘nalishlarda ham o‘z
o‘rnini topmoqda. Ayol dutorchilar dutor
ovozini pop, jazz va boshqa janrlar bilan
uyg‘unlashtirib,
yangi
musiqiy
ijod
namunalarini yaratmoqda. Masalan, yosh
dutorchi Malika Ziyayeva kabi ijodkorlar
an’anaviy musiqani zamonaviy uslubda ijro
etib,
xalqaro
sahnada
e’tirof
topmoqda.Bundan tashqari, dutor chalishni
o‘rganishga qiziqish ortib bormoqda. Musiqa
maktablari va maxsus kurslarda yosh qizlar
dutor chalishni o‘rganib, o‘zlarining ijodiy
yo‘llarini topmoqda. Shu bilan birga, ijtimoiy
tarmoqlarda dutorchilarning chiqishlari keng
muhokama qilinib, bu san’atga qiziqishni
yanada oshirmoqda.
Xulosa: Dutor cholg‘u asbobi o‘zbek
xalq musiqasining muhim timsoli sifatida ayol
qizlar hayotida alohida o‘rin tutadi. U nafaqat
musiqiy san’at vositasi, balki ayollarning
o‘zini ifoda etish, ijtimoiy hayotda faol
ishtirok etish va madaniy merosni saqlashdagi
muhim omilidir. Tarixiy va zamonaviy
misollar shuni ko‘rsatadiki, ayol dutorchilar
o‘zbek musiqasining rivojlanishiga katta hissa
qo‘shgan va qo‘shmoqda. Dutor chalishni
o‘rganish yosh qizlarga nafaqat ijodiy, balki
psixologik va ijtimoiy jihatdan ham katta
imkoniyatlar ochadi. Shu sababli, dutorning
ayollar hayotidagi o‘rni nafaqat madaniy, balki
ijtimoiy
va
shaxsiy
rivojlanish
nuqtai
nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Fitrat, Abdurauf. (1993). "O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi". Toshkent: Fan
nashriyoti.
2.
Matyoqubov, Otanazar. (2004). "Maqom yo‘llari". Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi nashriyoti.
3.
Karomatov, Fozil. (1978). "O‘zbek xalq cholg‘u musiqasi". Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
4.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. (2000-2005). "Musiqa" va "Cholg‘u asboblari"
bo‘limlari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
5.
Abdullaev, Rustam. (2010). "O‘zbek musiqiy merosi: Maqom va an’anaviy cholg‘u
asboblari". Toshkent: Yangi asr avlodi nashriyoti
6.
Psixologiya va musiqa terapiyasi bo‘yicha umumiy manbalar:Musiqa bilan
shug‘ullanishning psixologik foydalari, stressni kamaytirish va o‘zini ifoda etish haqida umumiy
ilmiy tadqiqotlar, masalan, “Music and Emotion” (Juslin, P. N., & Sloboda, J. A., 2010) kabi
nashrlar. Bu manbalar dutor chalishning ayollarning ruhiy salomatligiga ta’sirini tushunishda
yordam beradi.
7. Britannica, Encyclopaedia. "Franz Liszt." www.britannica.com
8. AllMusic. “Franz Liszt – Symphonic Poems.” www.allmusic.com
