Universal International Scientific Journal
151
Abduhoshimova Muhlisa Murodjon qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Parda qanotlilar (Hymenoptera) — hasharotlar orasida eng xilma-xil va keng tarqalgan
turkumlardan biri bo‘lib, ular yirtqichlik bilan hayot kechiruvchi boshlang‘ich shakllardan murakkabroq,
nektar bilan oziqlanuvchi shakllargacha evolyutsiyalashgan. Ushbu maqolada parda qanotlilarning og‘iz
apparatlari tuzilishi, oziqlanish turi, tuxum qo‘yish organlari, rivojlanish bosqichlari va ijtimoiy hayot tarzi
kabi muhim biologik xususiyatlari yoritilgan. Ayniqsa, arrakashlar, yaydoqchilar va chumolilar kabi
vakillarining ekologik roli, changlatishdagi ahamiyati hamda biologik kurashdagi foydali tomonlari alohida
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Hymenoptera, arrakash, Urgʻochi, Pardaqanotlilar, Partenogenez.
Аннотация:
Перепончатокрылые — один из самых разнообразных и широко
распространенных отрядов насекомых, прошедший путь от примитивных хищных форм до более
сложных, питающихся нектаром. В статье рассматриваются важные биологические особенности
перепончатокрылых, такие как строение их ротового аппарата, тип питания, органы откладывания
яиц, стадии развития и социальный образ жизни. В частности, подчеркивается экологическая роль
таких представителей, как осы, шершни и муравьи, их значение в опылении и их полезность в
биологическом контроле.
Ключевые слова:
перепончатокрылые, арракаш, самка, перепончатокрылые, партеногенез.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz
PARDAQANOTLILAR TURKUMI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 15.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
15
2
Abstract:
Hymenoptera is one of the most diverse and widespread orders of insects, having evolved
from primitive predatory forms to more complex, nectar-feeding forms. This article discusses the important
biological features of hymenoptera, such as the structure of their mouthparts, type of nutrition, ovipositors,
developmental stages, and social lifestyle. In particular, the ecological role of representatives such as wasps,
hornets, and ants, their importance in pollination, and their usefulness in biological control, are emphasized.
Keywords:
Hymenoptera, arrakash, Female, Hymenoptera, Parthenogenesis.
Language:
Uzbek
Citation:
Abduhoshimova , M. (2025). TYPE OF HYPERPINE. Universal International Scientific Journal,
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1985
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Yirtqichlik bilan hayot kechinish
parda
qanothilar
uchun
boshlang'ich
hisoblanadi,
Ko'p
tur
arrakashlar,
yaydoqchilar va ayrim kemiruvchi og'iz
bo'laklarga ega bo'lgan parda qanotlilar gul
nektari bilan oziqlanadi Yaydoqilar tuxum qo
yish paytida yana o'ljasining jaroqatlangan
cridan chiqkan gemolimfa bilan oziqlanadi.
Bunday kemiruvchi va shartli kemiruvchi
formalarda (avniqsa, arrakashlarda) og'iz
apparati jag' paypaslagichli bo'lib, ikki
parchali maksillari va tashqi parchalari
(yonbosh
tilchaları)
erkin
joylashgan,
paypaslagichlari
taraqgiy
etgan,
kam
o'zgargan pastki labi saqlangan Lekin
birmuncha
murakkab,
takomillashgan
formalari nektar bilan oziqlanganligi sababli
og'iz apparati tubdan o'zgargan va shu
funksiyani bajarishi keskin takomillashga
Pardaqanotlilar
(Hymenoptera)
—
hasharotlar turkumi. Eng xilma-xil hasharotlar
turkumlaridan biri (har xil maʼlumotlarga
binoan 150 mingdan 300 ming gacha turi bor).
Keng tarqalgan. Uzunligi 0,2 mm dan
(trixogrammalar eng mayda hasharot) 4—6 sm
gacha (shoxdumlilar, tropik arilar, ayrim yay-
doqchilar). Odatda, 2 juft shaffof pardasimon
qanotlari bor.
Orqa
qanotlari
nisbatan
kichik,
oldingisiga
ilmoqchalar
orqali
birikadi.
Chumolilar
ikkilamchi
qanotsiz
Pardaqanotlilardir. Tuban Pardaqanotlilarning
ogʻiz
organlari
kemiruvchi,
yuksak
Pardaqanotlilarniki — kemiruvchiyalovchi
yoki soʻruvchi (pastki labi hartumchaga
aylangan).
Urgʻochi
Pardaqanotlilarning
tuxum qoʻygichi bor; zaharli tuxum qoʻygichi
zahar soluvchi nashtarga aylangan. Toʻliq
oʻzgarish
orqali
rivojlanadi.
Erkak
Pardaqanotlilargaploid
tuxumlardan,
urgʻochilari
urugʻlangan
diploid
yoki
urugʻlanmagan tuxumlardan rivojlanadi (k,.
Partenogenez). Pardaqanotlilar nerv sistemasi
boshqa
hasharotlarga
nisbatan
kuchli
rivojlangan; shartsiz reflekslari xilma-xil va
murakkab (ay-niqsa, jamoa boʻlib yashovchi
Pardaqanotlilarda) boʻlib, nayeli toʻgʻrisida
gʻamgʻoʻrlik
qiladi.
Koʻpchilik
Pardaqanotlilargulli
oʻsimliklarni
changlatishda ishtirok etadi. Ayrim turlari
(arrakashlar, shoxdumlilar va boshqalar)
oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Bir qancha
parazit turlari (yaydoqchilar)dan zararkunanda
Universal International Scientific Journal
15
3
hasharotlarga
biologik
qarshi
kurashda
foydalaniladi.
Og'iz
apparati
kemiruvchi
yoki
so'ruvchi tipda, yuqori jag'lari taraqqiy ctgan.
Qorinchaning birinchi bo'g'imi ko'krak qismga
qo'shilgan Urg'ochilarida tuxum qo'ygichi
yoki nayzasi bor. Lichinkalari oyoqsiz yoki
qurtsimon.
G'umbagi
erkin
ko'rinishda,
ko'pincha pilla ichida joylashgan. Mayda
turlarining kattaligi o'rtacha (0,2-0,5 mm)
Boshi harakatchan o'mashgan, ko'zi uchta,
kichkina. Mo ylovlari turli-tuman, ko'pincha
ipsimon yoki tirsaqli. Og iz apparati
kemiruvchi yoki so'ruvchi tipda tuzilgan.
Yuqori jag'ning kemiruvchi funksiyasi fakat
arrakash yirtkichlarda, chumolilarda va ba'zi
arilarda saqlanib qolgan. Ko pchilik turlarda
yuqori jag'i tutish va ushlab turishga, pillani
teshish va hokazolarga xizmat qiladi
Chumolilar
—
pardaqanotlilar
turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 1 va 2-
qorin boʻgʻimlari ingichkalashib, koʻkrak
bilan qoʻshiladigan poyachani hosil qiladi.
Boshi katta, jagʻlari kuchli rivojlangan.
Chumolilar jamoa boʻlib yashaydi. Chumolilar
oilasi bir necha ming, hatto millionlab
individlardan tarkib topgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.Mavlyanov O.M. Toshmanov N.J. Sanayeva L.Sh. Zoologiya(Umurtqasiz hayvonlar). Toshkent
“Voris-Nashriyot”.2013. B.145
2. Mavlonov.O. Xurramov. SH. Eshonova.X. “Umurtqasizlar zoologiyasi”. Toshkent. “O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti” 2006. B.395
3. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya Va Atrof-
Muhitni Muhofaza Qilish Qavlat Qo‘mitasi. O‘zb.Res. “Qizil Kitobi” II jild. Toshkent.2019. B.56-80
