PUXTALIK KO‘RSATKICHI TO‘G‘RISIDA TUSHUNCHA

Universal International Scientific Journal

2025, 2(5)

241

X.A.Sattarov

Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti

Uzbekistan

agai_info@edu.uz

Annotatsiya.

Ushbu maqolada texnikaviy tizimlar va qishloq xo‘jaligi mashinalarining

ekspluatatsiya jarayonida ishonchliligi va uzoq muddatli ishlashini baholashda muhim o‘rin tutuvchi

puxtalik ko‘rsatkichi haqida umumiy tushuncha berilgan. Puxtalikning mazmuni, uni ifodalovchi asosiy

parametrlar, hisoblash usullari hamda puxtalikni ta’minlashga ta’sir qiluvchi omillar yoritilgan. Maqolada

mashinalar detallarining ishlash davomiyligi, material sifati, ishlab chiqarish texnologiyasi va texnik xizmat

ko‘rsatishning puxtalik bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Shuningdek, puxtalikni oshirish yo‘llari, uning

iqtisodiy samaradorlikka ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu maqola qishloq xo‘jaligi texnikasi,

mexanizatsiya va texnik xizmat ko‘rsatish sohasida tahsil olayotgan talaba va mutaxassislar uchun foydali

metodik manba hisoblanadi.

Kalit so’zlar

. puxtalik, ishonchlilik, xizmat muddati, texnik tizim, qishloq xo‘jaligi texnikasi, detal

mustahkamligi, material sifati, texnik xizmat, ekspluatatsiya sharoitlari, ekonomik samaradorlik.

Аннотация.

В данной статье дается общее представление о показателе долговечности как

важной характеристике надежности технических систем и сельскохозяйственных машин в процессе

эксплуатации. Раскрывается сущность долговечности, основные параметры, ее характеризующие,

методы расчета, а также факторы, влияющие на обеспечение долговечности. Рассматривается

взаимосвязь между сроком службы деталей машин, качеством материалов, технологией

UNIVERSAL XALQARO ILMIY

JURNAL

Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz

PUXTALIK KO‘RSATKICHI TO‘G‘RISIDA TUSHUNCHA

Universal International Scientific

Journal

e-ISSN:

3060-4540 (online)

Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5

Published: 28.05.2025

https://universaljurnal.uz

International indexes

Universal International Scientific Journal

2025, 2(5)

24

2

изготовления и техническим обслуживанием. Также анализируются пути повышения

долговечности и ее влияние на экономическую эффективность. Статья представляет собой

полезный методический ресурс для студентов и специалистов в области сельскохозяйственной

техники, механизации и технического обслуживания.

Ключевые слова:

долговечность, надежность, срок службы, техническая система,

сельскохозяйственная техника, прочность деталей, качество материалов, техническое

обслуживание, условия эксплуатации, экономическая эффективность

Annotation

. This article provides a general overview of the durability index, which is a key indicator

of the reliability of technical systems and agricultural machinery during operation. It explains the concept

of durability, key parameters used to measure it, calculation methods, and the factors that influence

durability. The article examines the relationship between the service life of machine components, material

quality, manufacturing technology, and maintenance practices. It also discusses strategies for improving

durability and its impact on economic efficiency. This article serves as a valuable methodological resource

for students and professionals in the fields of agricultural machinery, mechanization, and technical

maintenance.

Keywords

durability, reliability, service life, technical system, agricultural machinery, component

strength, material quality, technical maintenance, operating conditions, economic efficiency

Language

: Uzbek

Citation:

Sattarov, X. (2025). CONCEPT OF THE PERFECTION INDICATOR. Universal International

Scientific Journal, 2(5), 241–244. Retrieved from

https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2260

Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under

the

Creative

Commons

Attribution

International

License

(CC

BY

4.0).

http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

PUXTALIK

– mashina yoki uning

qism va agregatlarning (obekt) asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, belgilangan
tartibda

va

ishlatish,servis

xizmat

ko‘rsatish va texnik xizmat ko‘rsatish,
ta’mirlash, saqlash va tashish sharoitlariga
mos keladigan berilgan chegaralarda
belgilangan

vaqt

ichida

asosiy

ko‘rsatkichlar qiymatlarini saqlagani
holda mo‘ljallangan vazifalarni bajarish
xususiyatini aks ettiruvchi ko‘rsatkichdir.
Ya’ni puxtalik – obektning buzilmay

ishlashi,

chidamlilik,

ta’mirlashga

yaroqlilik va saqlanuvchanlik kabi
xossalarining har birini alohida yoki bir
yo‘la bir nechtasini o‘z ichiga olishi
mumkin bo‘lgan kompleks ko‘rsatgich
hisoblanadi.

Puxtalik

xususiyalari

uni

loyihalashning

barcha

bosqichlarida,

tayyorlash va ishlatishda, saqlash va joydan
joyga ko‘chirishda, ya’ni yangi mashinani
ixtiro qilib uni ishlatish vaqtidan to uni
ro‘yxatdan chiqarishgacha bo‘lgan oralik

Universal International Scientific Journal

2025, 2(5)

24

3

bosqichlarga bog‘liq. Obektni loyihalash
va tayyorlash jarayonida uning puxtaligini
ta’minlovchi asosiy tadbirlar qabul qilinsa
xam baribir o‘tgan vaqt davomida tashqi va
ichki kuchlar (muhit) uning ishlashiga va
iqtisodiy ko‘rsatkichlariga bevosita salbiy
ta’sir ko‘rsataveradi. Shuning uchun
obektning puxtalik ko‘rsatkichlarini har bir
bosqichda-loyihalashda,

tayyorlashda,

ishlatishda, saqlashda va transportirovka
qilishda aniqlab borish maqsadga muvofiq.
Obektlar

odatda

tiklanadigan,

ta’mirlanadigan,

ta’mirlanmaydigan,

tiklanmaydigan deb turkumlarga ajratiladi.

Tiklanadigan obekt- ob’ekt ishlamay

qolganda, nuqson paydo bo‘lganda ishga
yaroqli holatini tiklash bo‘yicha ishlarni
o‘tkazish mumkinligi tushuniladi.

Ta’mirlanadigan obekt- obektga

ta’mirlash ishlarini o‘tkazish texnik -
me’yoriy va konstruktorlik hujjatlarda
avvaldan belgilab qo‘yilishi.

Ta’mirlanmaydigan

obekt-obekt

ishlamay qolganda ta’mirlash ishlarini
o‘tkazish

texnik-me’yoriy

hujjatlarda

belgilanmaganligi.

Tiklanmaydigan

obekt-

ob’ekt

ishlamay qolganda tiklab bo‘lmasligi.

Qishloq xo‘jaligida ishlatiladigan

aksariat ob’ektlar tiklanadi va ta’mirlanadi.

Puxtalik nuqtaiy nazardan ishlatishga

soz, nosoz, ishlatishga yaroqli, ishlatishga
yaroqsiz

va

ishlatib

bo‘lmaydigan

xolatlardan birida bo‘lishi mumkin.

Puxtalik-obekt o‘z xolatini texnik

xizmat ko‘rsatish, ta’mirlash va saqlashlar
yordamida oxirgi xolatigacha saqlab
qolish xususiyatiga aytiladi.

Ta’mirlashga

layoqatligi

(ta’mirbopligi)- obektga texnik xizmat, va
ta’mirlashlar

o‘tkazish

yordamida

buzuqliklarini oldini olish, buzilish-larni,
nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish
xususiyatiga aytiladi.

Saqlashga

layoqatligi

(saqlanuvchanligi)- obektning buzilmasdan
ishlashi, chidamliligi va ta’mirlashga
layoqatliligi

ko‘rsatkichlarini

saqlash

davrida va undan keyin, xamda joydan
joyga ko‘chirish jarayonida xam saqlab
qolish xususiyatiga aytiladi.

Ishga

qobilyatlilik

xolati

–

belgilangan

vazifani

ifodalovchi

ko‘rsatgichlarini

texnik-me’yoriy

va

konstruktorlik xujjatlarda ko‘rsatilgan
talablarga mos kelishiga aytiladi.

Ishga qobilyatsiz xolati – biron bir

ko‘rsatgich bilan texnik-me’yoriy yoki
konstruktorlik xujjatlar talablariga javob
bermay, yuklatilgan vazifani bajaraolmay
qolishiga aytiladi.

Ob’ektning

resursi-

ishlatish

boshlangandan to oxirgi xolatigacha
(belgilangan

xizmatlar

o‘tkazilib)

buzilmasdan bajaradigan ishiga aytiladi.

Ob’ektning xizmat muddati- ishlatish

boshlangandan to oxirgi xolatigacha
o‘tgan vaqtga aytiladi.

Ob’ektning texnik tizimi- mustaqil

funksiyani bajaruvchi, birgalikda xarakat
qiluvchi elemantlarga aytiladi.

Tizim elementlari-tizimning qismi

(detal’, agregatlar va boshqalar) bo‘lib,
ular mustaqil funksiyani bajaradi.

Shunday

qilib,

yuqoridagi

tushunchalar asosida puxtalikni ob’ektiv
xolatda

baxolash

mumkin

bo‘ladi.

Universal International Scientific Journal

2025, 2(5)

24

4

Obektning puxtaligini o‘rganganda uni
tashkil

qilgan

qismlarini

qayta

tiklanmaydigan va qatya tiklanadigan
elementlarga ajratish mumkin. Birinchi
elementlarga, porshen xalqalari, tasmali
uzatmalar, filtr elementlari, prokladkalar,
ko‘p tishli shesternyalar, ba’zi nozik
asboblarning qisimlari, podshipniklar
kiradi.

Ular buzilsa qayta tiklanmaydi yoki

tiklab bo‘lmaydi. Chunki, ularni qayta

tiklash maqsadga muvofiq emas, qimmatga
tushadi, tiklanganda ham talab qiligan
aniqlikda ishlamaydi. Bunday holatda
buzilgan

obektlar

yangisi

bilan

almashtiriladi. Ikkinchi elementlar buzilsa,
ularni qayta tiklash mumkin. Obektning
bunday qismlariga tirsakli val, gaz
taqsimlash vali va boshqalar kiradi. Ular
ta’mirlanib yana ishlatilganda talab qiligan
aniqlikda yuklatilgan vazifani bajarishi
mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.Xudoyberdiev T.S., Mavlonov N.M., Oripov G‘. Shavazov Q.O. Mashinalarning
ishonchlilik asoslari. Toshkent:, «SeaIMAG» kompaniyasi, № 1501, 12.09.2006.
2. Эрмолов Л.С., Кряжков В.М, Черкун В.Е. Основы надежности
селскохозяйственной техники. М:, Колос, 1983 г.
3. Баранков В.В. и др. Технический сервис машин селскохозяйствен-ного назначения.
М:, Колос, 2000 г.