“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
631
BOG‘CHA YOSHIDAGI BOLALARDA SUYAK-MUSHAK TIZIMINING
RIVOJLANISHI VA HARAKAT FAOLIYATI
Muhammadjonova Dilfuzaxon Sherzodbek qizi
Andijon davlat universiteti Biologiya yo‘nalishi magistranti,
Xolmirzayeva Madinaxon Akramjonovna
Qo‘qon universiteti Andijon filiali dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15580195
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy ishda bog‘cha yoshidagi bolalarning harakat faoliyati va suyak-
mushak tizimining rivojlanish jarayonlari o‘rganish uchun jismoniy rivojlanish qo‘rsatkichlari
olingan va ularning taxlili asosida xulosalar hamda takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy rivojlanish, harakat, suyak-mushak tizimi, jismoniy tarbiya, salomatlik,
motor rivojlanish, sog‘lom turmush, harakat madaniyati.
Аннотация
.
В
данной
научной
работе
рассмотрены
показатели
физического
развития
для
изучения
двигательной
активности
и
процессов
развития
костно
-
мышечной
системы
у
детей
дошкольного
возраста
.
На
основе
анализа
полученных
данных
даны
выводы
и
предложения
.
Ключевые
слова
:
физическое
развитие
,
движение
,
костно
-
мышечная
система
,
физическое
воспитание
,
здоровье
,
моторное
развитие
,
здоровый
образ
жизни
,
культура
движения
.
Annotation.
This scientific paper examines physical development indicators to study motor
activity and the development processes of the musculoskeletal system in preschool-aged children.
Based on the analysis of the collected data, conclusions and recommendations are provided.
Keywords:
physical development, movement, musculoskeletal system, physical education,
health, motor development, healthy lifestyle, movement culture.
Kirish.
Maktabgacha yosh davri bolalarda harakat ko‘nikmalari, muvozanat, mushak va
skelet tizimining shakllanishi bosqichi hisoblanadi. Bu jarayonning sog‘lom kechishi bola
organizmining umumiy rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bolalarning harakat faolligi
ularning jismoniy va psixologik salomatligiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, bog‘chalarda harakat
faoliyatini to‘g‘ri tashkil qilish katta ahamiyatga ega.
Tadqiqot davomida bog‘cha yoshidagi bolalarning suyak-mushak tizimi rivojiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatuvchi omillar tahlil qilindi. Ulardan eng muhimlari quyidagilar:
Jismoniy mashqlar – bola mushaklarining kuchayishi va bo‘g‘imlarning harakatchanligini
ta’minlaydi;
Harakat koordinatsiyasi – muvofiqlashtirilgan mashqlar orqali rivojlanadi;
Faol o‘yinlar – nafaqat jismoniy, balki ijtimoiy ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi;
Yoshga mos yuklama – ortiqcha zo‘riqishdan saqlaydi, rivojlanishni muvozanatlashtiradi.
Bolalar bog‘chalarida harakat faoliyatini uyushtirishda quyidagilar muhim hisoblanadi:
Maktabgacha ta’lim — bolalarning rivojlanishida hal qiluvchi bosqichlardan biri hisoblanadi.
Bu davrda bola tanasi, a’zolari, aqliy va ruhiy jarayonlari intensiv rivojlanadi. Ayniqsa, harakat
faoliyatining bu davrdagi ahamiyati benihoya katta. Harakat orqali bola atrof-muhitni anglaydi, o‘z
tanasini boshqarishni o‘rganadi, ijtimoiylashadi va sog‘lom hayot tarziga ilk qadamlarini qo‘yadi.
Shu sababli, bolalar bog‘chalarida harakat faoliyatini to‘g‘ri va samarali uyushtirish maktabgacha
ta’lim jarayonining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida qaraladi.
Yoshga mos harakat faoliyatining ahamiyati.
Bolalar bog‘chasida harakat faoliyati yosh
xususiyatlariga muvofiq tarzda tashkil etilishi kerak. Chunki har bir yosh bosqichida bolaning
jismoniy imkoniyatlari va rivojlanish darajasi turlicha bo‘ladi. Masalan, 3-4 yoshli bolalarda asosiy
harakat ko‘nikmalarini shakllantirish muhim: yurish, yugurish, sakrash, emaklash, turtish va itarish
kabi harakatlar orqali bola mushak-motor tizimini mustahkamlab boradi. 5-6 yoshda esa harakatlar
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
632
murakkablashadi va bu davrda bolalarda koordinatsiya, muvozanatni saqlash, harakatlarni
rejalashtirish va tezkorlikni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarbiya va ta’lim jarayonida harakatli o‘yinlar, ertalabki gimnastika mashqlari, jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlari bolalarning nafaqat jismoniy balki intellektual rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Chunki harakat faoliyati vaqtida miyaning faol ishlashi, qon aylanishining faollashuvi,
kislorodning miyaga yetkazilishi kuchayadi va bu esa bolaning fikrlashi, xotira va diqqatini
kuchaytiradi.
Sog‘lom rivojlanishga ijobiy ta’siri.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, jismonan faol
bolalarda immunitet kuchli bo‘ladi, yurak-qon tomir tizimi to‘g‘ri rivojlanadi, nafas olish a’zolari
yaxshi ishlaydi va mushak-motor tizimi mustahkam bo‘ladi. Jismoniy faollik bolalarda ortiqcha vazn,
gipodinamiya, passivlik, allergik va yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olishda asosiy omillardan
biri sifatida qaralmoqda.
Shuningdek, harakat faoliyati bolalarning hissiy holatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Harakatli o‘yinlar bolalarda quvonch, hayajon, ishtiyoq uyg‘otadi, bu esa ruhiy salomatlik uchun
muhim. Aksincha, harakatsiz, ko‘p vaqtni o‘tirib o‘tkazadigan bolalarda asabiylik, qiziqishning
yo‘qolishi, diqqatning susayishi va tushkunlik holatlari kuzatiladi.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishdagi roli.
Harakat faoliyati, ayniqsa guruhda
bajariladigan jismoniy mashqlar, estafeta o‘yinlari, jamoaviy harakatlar orqali bolalarda hamkorlikda
ishlash, raqobatbardoshlik, yutuq va mag‘lubiyatni qabul qilish, tartib va qoidalarga bo‘ysunish,
boshqalarga yordam berish kabi ijtimoiy-psixologik qobiliyatlar rivojlanadi. Bu esa bolaning
ijtimoiylashuvi uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar hali muloqotga to‘liq tayyor emas, lekin harakat orqali ular bir-
biri bilan til topishishni, emotsiyalarini boshqarishni va o‘zaro muloqotga kirishishni o‘rganadilar.
Bu esa psixologik jihatdan sog‘lom avlodni shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
O‘yin shaklidagi faoliyatning samaradorligi.
Psixolog va pedagog olimlar fikriga ko‘ra,
bolalar uchun har qanday faoliyat o‘yin orqali tashkil etilsa, uning samaradorligi yuqori bo‘ladi.
Chunki bola o‘yin orqali o‘rganadi, tajriba orttiradi va o‘z harakatlarini anglaydi. Harakatli o‘yinlar
orqali bola o‘zini namoyon etadi, mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganadi, shuningdek, bu o‘yinlar
bolaning motorikasini rivojlantirib, maktabga tayyorlanish darajasini oshiradi.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlariga harakatli o‘yinlar, mashqlar, musiqali gimnastika
elementlari, estafeta o‘yinlari kiritilishi bolaning qiziqishini orttiradi, faol qatnashishga undaydi. Bu
esa pedagogik samaradorlikni ta’minlaydi.
Xavfsizlik va sanitariya-gigiyena talablari.
Harakat faoliyatini tashkil etishda bolalarning
xavfsizligi birinchi o‘rinda turadi. Tarbiyachi har bir mashq yoki o‘yin avvalida xavfsizlik qoidalarini
tushuntirishi, mashg‘ulotlar o‘tkaziladigan joy — sport zali yoki maydoncha — bolalar yoshiga mos,
silliq, sirpanmaydigan, xavfsiz bo‘lishi lozim. Moslashtirilgan sport anjomlari, yengil va yumshoq
to‘plar, kichik massali sport vositalari ishlatilishi kerak.
Bundan tashqari, gigiyenik talablar ham muhim. Mashg‘ulotlardan so‘ng bola gigiyena
qoidalariga amal qilishi, qo‘llarini yuvishi, kiyimlarini almashtirishi kerak. Sport kiyimlari qulay va
harakatga xalaqit bermaydigan bo‘lishi zarur.
Kuzatuvlar Andijon shaxar 22-sonli maktabgacha ta’lim muassasasidagi 4-yoshli o‘g‘il
bolalarda olib borildi. Olingan natijalar taxlili Andijon shaxar 22-sonli Maktabgacha ta’lim
muassasasidagi 4 yoshli o‘g‘il bolalarning bo‘y uzunligi 102,1±0.19 smni, tana og‘irligi esa
16.7±0.11 kgni, 5 yoshli o‘g‘il bolalarda esa 105.4±1.5 smni, tana og‘irligi esa18.7±0.07 kgni tashkil
etilgani aniqlandi.
Xulosa
Bolalar bog‘chalarida harakat faoliyatini uyushtirish nafaqat bolaning jismoniy sog‘lig‘ini
mustahkamlash, balki uning ruhiy, ijtimoiy va aqliy rivojlanishiga xizmat qiladi. Harakat faoliyati
ilmiy, metodik va gigiyenik asosda, bolalarning yosh xususiyatlari va qiziqishlarini hisobga olgan
holda tashkil etilsa, bu orqali sog‘lom, faol, kuchli va barkamol avlod shakllantiriladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
633
1. Bog‘cha yoshida harakat faoliyatining samarali tashkil etilishi bolalarning jismoniy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini yosh xususiyatlariga moslashtirish muhimdir.
3. Maktabgacha ta’lim muassasalarida sog‘lomlashtiruvchi yo‘nalishdagi dasturlar keng joriy
etilishi lozim.
4. Ota-onalar va pedagoglar harakat faoliyatining farzandlar sog‘lig‘idagi rolini chuqur anglab
yetishlari kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mironova, G.N.
Fizicheskoye vospitaniye detey doshkol
ь
nogo vozrasta
. — Moskva:
Prosve
щ
yeniye, 2020.
2.
Karimov B., Qodirova Z.
Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasi
. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021. – 120 b.
3.
Xolmatova M.
Maktabgacha ta’lim psixologiyasi
. – Samarqand: Noshir, 2020. – 150 b.
4.
Xolmatova M. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Samarqand: Noshir, 2020. – 170 b.
5.
Rasulova S.
Jismoniy tarbiya va sport
. – Toshkent: Sharq, 2019. – 96 b.
6.
Ergasheva D.
Bolalarda harakat faolligi va o‘yinlar nazariyasi
. – Farg‘ona, 2021. 80 b.
7.
Ergasheva D. Bolalarda harakat faolligi va o‘yinlar nazariyasi. – Farg‘ona, 2021. 85 b.
8.
Islomova N.
Maktabgacha ta’lim gigiyenasi
. – Toshkent: Fan, 2022. – 70 b.
9.
Yusupov R.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi
. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2023. – 128 b.
