“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
69
UZUNMO
ʻ
YLOV QO
ʻ
NG
ʻ
IZLARNING FARG
ʻ
ONA VODIYSIDAGI TUR TARKIBI:
TAKSONOMIK REVIZIYA VA YANGI QARASHLAR
Ma’rupov Akmaljon Akbarovich
Farg‘ona davlat universiteti, Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi kafedrasi mudiri
marupovakmalhon@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15590649
Annotatsiya.
Maqolada Farg
ʻ
ona vodiysida uchraydigan uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlar
(Cerambycidae) oilasining zamonaviy taksonomik tarkibi yoritilgan. Adabiyotlar, kolleksiyalar va
dala kuzatuvlari asosida tur va kenja tur aniqlanib, ularning mahalliy nomlari, tarqalish areallari va
ekologik xususiyatlari tahlil qilingan. Natijalar hudud entomofaunasi va bioxilma-xillikni muhofaza
qilish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar
. Farg
ʻ
ona vodiysi, uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlar, Cerambycidae, taksonomik reviziya,
entomofauna, tarqalish areali, flagship species, ozuqaviy o
ʻ
simliklar, biologik xilma-xillik, hududiy
endemiklar
Аннотация
.
В
статье
рассмотрен
современный
таксономический
состав
жуков
-
дровосеков
(Cerambycidae),
обитающих
в
Ферганской
долине
.
На
основе
литературных
источников
,
коллекционных
материалов
и
полевых
наблюдений
установлены
виды
и
подвиды
,
проведён
их
анализ
по
местным
названиям
,
ареалам
распространения
и
экологическим
особенностям
.
Полученные
результаты
служат
важной
научной
основой
для
сохранения
энтомофауны
региона
и
биологического
разнообразия
.
Ключевые
слова
.
Ферганская
долина
,
жуки
-
дровосеки
, Cerambycidae,
таксономический
пересмотр
,
энтомофауна
,
ареал
распространения
,
флаговые
виды
,
кормовые
растения
,
биологическое
разнообразие
,
региональные
эндемики
Abstract
. This article presents a modern taxonomic review of longhorn beetles (Cerambycidae)
inhabiting the Fergana Valley. Based on literature sources, collection data, and field observations,
species and subspecies have been identified and analyzed in terms of their local names, distribution
ranges, and ecological characteristics. The findings provide an important scientific basis for the
conservation of the region’s entomofauna and biological diversity.
Keywords.
Fergana Valley, longhorn beetles, Cerambycidae, taxonomic revision,
entomofauna, distribution range, flagship species, host plants, biological diversity, regional endemics
Farg
ʻ
ona vodiysida uchrovchi tur va kenja turlari aniqlashda adabiyotlar, kataloglar,
kolleksiyalardagi namunalar (O
ʻ
zRes FA Zoologiya institutidagi uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlar
kolleksiyasi ro
ʻ
yxati asosida) va biz tomonimizdan kuzatuvlar davomida qayd etilgan namunalar
asosida shakllantirildi.
Ma’lum bir hududdagi biologik turlarni muhofaza qilish maqsadida o
ʻ
sha hududdagi turlardan
flagman turlar (
flagship species
) sifatida foydalanish, shu bilan birga, mahalliy aholi turlarni tanishi
uchun ularda mahalliy nomlarning bo
ʻ
lishi muhim ahamiyatga egaligini bir qator zamonaviy
tadqiqotlar asoslab bergan [1]. Ushbu maqsadda Farg
ʻ
ona vodiysi uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlar
ro
ʻ
yxatini tuzish davomida ularning mahalliy nomlari ham shakllantirildi. Mazkur turlarni tavsiflash
jarayonida avvalgi manbalarda qayd etilgan mahalliy nomlar, ular mavjud bo‘lmagan hollarda esa
topilgan geografik nuqtalari, morfologik xususiyatlari hamda asosiy oziqlanuvchi o‘simliklari
inobatga olindi. Quyida ushbu turlarga mansub ayrim kenja oilalar bilan tanishamiz.
LEPTURINAE
kenja oilasi
Xenoleptura
Danilevsky, Lobanov & Murzin, 1981 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 1 turi
mavjud bo
ʻ
lib [2], ushbu tur O
ʻ
zbekistonda, jumladan Farg
ʻ
ona vodiysida uchrashi aniqlandi.
Xenoleptura hecate
(Reitter, 1896). Ushbu tur O
ʻ
zbekiston (Toshkent, Samarqand) dan kashf
qilingan. Markaziy Osiyoning tog
ʻ
li hududlari hamda Qozog
ʻ
istonning janubiy hududlarida keng
tarqalgan. Farg
ʻ
ona vodiysining tog
ʻ
li hududlaridagi archazorlarda uchratish mumkin. Tadqiqot
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
70
davomida Farg
ʻ
ona viloyati Quvasoy shahri, dam olish sihatgohida archa daraxti: 40
°
25'25"N,
71
°
58'22"E (02.07.2016)
♀
1
♂
1; hamda Farg
ʻ
ona tumani Oqbilol qishlog
ʻ
ida Archa daraxti:
40
°
18'11"N, 71
°
40'48"E (13.07.2017)
♀
1
♂
0 da qayd etildi.
Gnathacmaeops
Linsley & Chemsak, 1972 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 2 turi ma’lum
bo
ʻ
lib [195], uning O
ʻ
zbekistonda 1 turi qayd etilgan.
Gnathacmaeops pratensis
(Laicharting, 1784) Shimoliy Palearktikaning deyarli barcha
hududlarida uchraydi. Farg
ʻ
ona vodiysining shimoliy-g
ʻ
arbiy qismida Chotqol tog
ʻ
tizmasida
uchraydi. Bizning tadqiqotimiz davomida qayd etilmadi. Farg
ʻ
ona vodiysidagi populyatsiyalari
holatiga aniqlik kiritish uchun qo
ʻ
shimcha tadqiqotlar o
ʻ
tkazish talab etiladi.
Stenocorus
Geoffroy, 1762 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 41 tur va kenja turi mavjud bo
ʻ
lib
[2], uning O
ʻ
zbekistonda 2 kenja turi qayd etilgan. Shulardan 1 kenja turi Farg
ʻ
ona vodiysi hududida
uchrashi aniqlandi.
Stenocorus
(
Toxotochorus
)
validicornis validicornis
Pic, 1900 Qirg
ʻ
izistonning Farg
ʻ
ona
vodiysini o
ʻ
rab turgan tog
ʻ
tizmalaridan kashf etilgan (3.15-rasmga qarang). Ushbu tur Qirg
ʻ
iziston
va O
ʻ
zbekistonning endemigi hisoblanadi. Farg
ʻ
ona vodiysida uni asosan tog
ʻ
li mintaqalarda
uchratish mumkin. Jumladan, Farg
ʻ
ona tog
ʻ
tizmasining deyarli barcha qismida tarqalgan. Bizning
tadqiqotimiz davomida vodiyning tekislik qismida qayd etilmadi.
1-rasm.
Stenocorus
(
Toxotochorus
)
validicornis validicornis
(Qirg
ʻ
iziston, Sarichelak
biosfera qo
ʻ
riqxonasi hududi, 2016-yil) [© David Navrátil]
PRIONINAE
kenja oilasi
Mesoprionus
Jakovlev, 1887 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 10 turi mavjud bo
ʻ
lib [2], uning
O
ʻ
zbekistonda 1 turi qayd etilgan.
Mesoprionus angustatus
(Jakovlev, 1887) (2-rasmga qarang). Markaziy Osiyoda keng
tarqalgan tur. Farg
ʻ
ona vodiysining tekislik hududida, shu bilan birga adirlik va to
ʻ
qay hududlarida
uchrashi qayd etilgan [3.]. Bizning kuzatuvlarimiz vaqtida ushbu tur qayd etilmadi. Uni vodiyning
O
ʻ
zbekiston qismida tarqalish geografiyasi hamda populyatsiyalari holatini baholash uchun
qo
ʻ
shimcha kuzatuvlar tashkil qilish lozim.
2-rasm. Mesoprionus angustatus
(Qozog
ʻ
iston) [© Lech Kruszelnicki]
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
71
Pogonarthron
Semenov, 1900 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 11 tur va kenja turi mavjud
bo
ʻ
lib [195], uning O
ʻ
zbekistonda, jumladan, Farg
ʻ
ona vodiysida 2 kenja turi uchrashi aniqlandi.
Pogonarthron tschitscherini brunnescens
Danilevsky & Shapovalov, 2017. M.L. Danilevsky
& A.M. Shapovalov Qirg
ʻ
izistondan
P. tschitscherini
ning ikki yangi kenja turini tavsiflaydilar.
P. t.
brunnescens
Jalolobod viloyatidan (41°23'00.0"N 72°06'00.0"E) qayd etiladi (Namangan
viloyatining Chortoq tumanidan 25 km uzoqlikdagi sharqiy tomonda) (3.17-rasmga qarang, 1).
Tadqiqotchilar ushbu kenja turni Farg
ʻ
ona vodiysining O
ʻ
zbekiston qismida ham yuqori ehtimollik
bilan uchrashini qayd etishgan [4].
Pogonarthron tschitscherini pallidus
Danilevsky & Shapovalov, 2017. M.L. Danilevsky &
A.M. Shapovalov Qirg
ʻ
izistondan
P. tschitscherini
ning ikki yangi kenja turini tavsiflaydi.
P. t.
pallidus
O
ʻ
sh viloyatining Nayman suvomborining shimoliy qismidan (40°21'N, 72°21'E) qayd
etilgan (Andijon viloyatining Marhamat tumanidan 5 km uzoqlikdagi janubiy tomonda) (3-rasmga
qarang, 2). Tadqiqotchilar ushbu kenja turni Farg
ʻ
ona vodiysining O
ʻ
zbekiston qismida yuqori
ehtimollik bilan uchrashini qayd etgan [4].
3-rasm.
1)
Pogonarthron tschitscherini brunnescens
(paratip) [© Lech Kruszelnicki]; 2)
Pogonarthron tschitscherini pallidus
(Qirg
ʻ
iziston, O
ʻ
sh viloyati, Novqat tumani, 2017) [© Kirill
V. Makarov].
Psilotarsus
Motschulsky, 1860 urug
ʻ
ining ayni vaqtda dunyoda 14 tur va kenja turi mavjud
bo
ʻ
lib, uning O
ʻ
zbekistonda 6 tur va kenja turi qayd etilgan. Shulardan 1 kenja turi Farg
ʻ
ona vodiysi
hududida uchrashi aniqlandi.
Psilotarsus heydeni heydeni
(Ganglbauer, 1888) (4-rasm). Mazkur tur Farg
ʻ
ona vodiysining
Namangan viloyati hududidan kashf qilingan. O
ʻ
zbekiston va Qirg
ʻ
iziston endemigi hisoblanadi.
M.L. Danilevsky ushbu turni Farg
ʻ
ona vodiysida Namangan, Andijon, Marg
ʻ
ilon, Qo
ʻ
qon hududida
uchraganini yozgan [53; 1-518-b.]. Farg
ʻ
ona vodiysining sharqiy hududidagi Qirg
ʻ
iziston
mintaqasidan ham ko
ʻ
plab namunalari ma’lum. Bizning kuzatuvimiz davomida bir dona namunasi
Farg
ʻ
ona viloyati Farg
ʻ
ona tumani Vodil shaharchasi 40
°
10'48"N, 71
°
43'13"E (12.05.2012)
♀
1 dan
qayd etildi.
4-rasm. Psilotarsus heydeni heydeni
(Qirg
ʻ
iziston, O
ʻ
sh) [© Denis G. Kasatkin]
Ma’lum bir hududdagi tur xususiyatlari (
species traits
) va turning tarqalishi orasidagi
munosabatlarni o
ʻ
rganish hududda turning tarqalishini modellashtirish, kelajakda mazkur hudud
biologik qiyofasini bashorat qilish uchun muhim hisoblanadi [5]. Bundan tashqari biologik turlarning
tarqalishi qonuniyatlarini tadqiq etish turlarni muhofaza qilish hamda iqlim o
ʻ
zgarishlarini to
ʻ
g
ʻ
ri
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
72
baholash uchun kalit jihatlaridan biri sanaladi [6]. Yuqorida Farg
ʻ
ona vodiysining O
ʻ
zbekiston
qismida tarqalgan 10 tur va kenja turdan iborat uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlar bizning tadqiqotlarimiz
davomida qayd etilgan, 12 tur esa Farg
ʻ
ona vodiysining Qirg
ʻ
iziston hududida O
ʻ
zbekiston qismi
chegarasiga yaqin joyda uchrashi qayd etilgan hamda yaqin orada kashf etilgan, tadqiqotchilar
tomonidan O
ʻ
zbekiston hududida uchrashi spekulyatsiya qilingan turlarni tashkil etadi.
Farg
ʻ
ona vodiysida uzunmo
ʻ
ylov qo
ʻ
ng
ʻ
izlarning tarqalishi va xilma-xilligini aniqlash ularning
ekologik rolini tushunish va muhofaza strategiyalarini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
Aniqlangan va potensial uchrashi mumkin bo
ʻ
lgan turlar asosida bu hududning entomofaunasi
boyligi va noyobligi tasdiqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Evan B.J., Abigail E. Identifying appropriate flagship species: the importance of culture and
local contexts. Oryx, 2002. Vol. 36 (2), – P. 189-195.
2. Tavakilian G., Chevillotte H. Base de données Titan sur les Cerambycidés ou Longicornes.
Available: http://titan.gbif.fr. (murojaat etilgan sana: 18.07.2023)
3.
Данилевский
М
.
Л
.
Жуки
-
усачи
(Coleoptera, Cerambycoidea)
России
и
соседних
стран
.
–
Москва
:
Высшая
Школа
Консалтинга
, 2014. – 518 c.
4. Danilevsky M.L., Shapovalov A.M.
Pogonarthron
(s. str.)
tschitscherini
(Semenov, 1889)
(Coleoptera, Cerambycidae, Prioninae): descriptions of females and two new subspecies. Humanity
space International Almanac, 2017. Vol. 6(5), – P. 849-861.5. Tremlova K., Münzbergova Z.
Importance of species traits for species distribution in fragmented landscapes. Ecology, 2007. Vol.
88(4), – P. 965-977.
6. Evans T.G., Diamond S.E., Kelly M.W. Mechanistic species distribution modelling as a link
between physiology and conservation. Conservation Physiology, 2015. Vol. 3(1), cov056.
