492
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
TA’LIM SOHASIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYARDAN
FOYDALANISHNING O’RNI VA AHAMIYATI
University of Business and Sciences universiteti Innovatsion
texnologiyalar kafedrasi o‘qituvchisi Qurbanov B. B
Annotatsiya:
Bugungi kunning globallashayotgan dunyosida ta’lim
sohasida innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi zamonaviy jamiyatning
muhim talablaridan biridir. Axborot-kommunikatsion texnologiyalari (AKT) va
boshqa innovatsion yondashuvlar yordamida ta’lim jarayonini yanada qiziqarli,
samarali va qulay qilish mumkin.
Ushbu maqolada ta’limda innovatsion texnologiyalarning ahamiyati,
ularning o‘rni, afzalliklari va qo‘llanilish usullari keng muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Zoom, Microsoft Teams, Google Classroom, Virtual va
qo‘shimcha reallik (VR/AR), Sun’iy intellekt (AI), Big Data.
Zamonaviy siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayotning tezkor darajada
o‘zgarishlari siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlar tizimiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, har qanday o’zgarishlar yoki yangiliklar avvalo
ta’lim tizimini qamrab oladi, chunki ta’lim jamiyat rivojlanishining asosiy
harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Shu sababli XXI asrda ta’limga nisbatan
yangi talablar ilgari surilmoqda, oliy ta’lim muassasalari talabalari tayyorgarligi
sifati esa dolzarb masalalardan biriga aylangan. Hozirgi vaqtda bitiruvchilarning
amaliy ko‘nikmalari darajasi va ish beruvchi tashkilotlarning talab-ehtiyojlari
o‘rtasida tafovut mavjud bo‘lib, bozordagi kuchli raqobatchi sifatida tashkilotlar
tobora ko‘proq zamonaviy texnologiyalarga yo‘nalmoqda. Ushbu farqni bartaraf
etish uchun oliy ta’lim muassasalarida innovatsion o‘quv texnologiyalarini keng
miqyosda joriy qilish muhimdir.
Innovatsion texnologiyalar – bu ilg‘or ilmiy yondashuvlar, yangi texnika
uskunalari yoki dasturlar yordamida ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan
texnologiyalar
bo‘lib,
ular
orqali
jarayonlar
avtomatlashtiriladi,
optimallashtiriladi va yangilanadi. Ularning asosiy maqsadi – resurslarni samarali
ishlatish, jarayonlarni soddalashtirish va natijalarning sifatini oshirishdir.
Innovatsion
texnologiyalarning
ta’limdagi
o‘rni:
Innovatsion
texnologiyalar ta’lim jarayonini an’anaviy yondashuvlardan farqli ravishda
interaktiv va amaliyotga yo‘naltirilgan tarzda tashkil qilishga imkon beradi.
Ushbu texnologiyalar:
ü
Talabalar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
ü
O‘quv jarayonini samarali tashkil qilishga yordam beradi.
ü
Ta’limni global tarmoqlar orqali barcha uchun tenglashtiradi.
Misol uchun, masofaviy ta’lim platformalari (Zoom, Microsoft Teams,
Google Classroom) dunyoning
istalgan burchagidagi
o‘quvchilar va
o‘qituvchilarni birlashtiradi. Shu bilan birga, virtual va qo‘shimcha reallik
493
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
texnologiyalari (VR va AR) talabalarni real hayotga yaqin vaziyatlarda o‘rgatish
imkonini beradi.
Innovatsion texnologiyalarning turlari va qo‘llanilish sohalari.
1. Axborot-kommunikatsion texnologiyalari (AKT)
AKT ta’limni raqamlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Elektron
kutubxonalar, ma’lumotlar bazalari va onlayn ta’lim platformalari orqali talabalar
bilim olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
2. Masofaviy ta’lim texnologiyalari
Elektron ta’lim vositalari orqali talabalar o‘z vaqtini boshqarib, mustaqil
o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bu, ayniqsa, pandemiya kabi sharoitlarda
samarali bo‘ldi.
3. Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish)
O‘quv jarayoniga o‘yin elementlarini qo‘shish orqali talabalarning
qiziqishini oshirish mumkin. Masalan, Duolingo yoki Quizlet kabi ilovalar
yordamida chet tillarini o‘rganish jarayoni samaraliroq bo‘ladi.
4. Virtual va qo‘shimcha reallik (VR/AR)
Bu texnologiyalar talabalarga murakkab mavzularni ko‘rgazmali tarzda
o‘rganishga yordam beradi. Masalan, tibbiyot sohasida VR texnologiyalari
yordamida jarrohlik amaliyotlarini virtual tarzda mashq qilish imkoniyati mavjud.
5. Sun’iy intellekt (AI)
AI yordamida talabalar uchun individual o‘quv dasturlari yaratish mumkin.
Shuningdek, AI talabalarning o‘qish qobiliyatlarini tahlil qilib, ularning zaif
tomonlarini kuchaytirish bo‘yicha takliflar beradi.
Innovatsion texnologiyalarning afzalliklari.
ü
Bilim olish jarayonining moslashuvchanligi
Masofaviy ta’lim texnologiyalari talabalar uchun ta’lim olish joyini va
vaqtini o‘zlari tanlash imkoniyatini beradi. Bu esa bilim olishni istaganlar uchun
ta’lim olishdagi to‘siqlarni kamaytiradi.
ü
Interaktivlik va qiziqarli ta’lim jarayoni
Multimedia vositalari (videolar, animatsiyalar) yordamida talabalar
murakkab mavzularni tushunish va mustahkamlash jarayonida faol ishtirok
etadilar.
ü
Shaxsiylashtirilgan ta’lim
Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data) yordamida har bir talabaga
individual ta’lim dasturlari yaratiladi. Bu talabalarni bilim olish jarayoniga
qiziqtiradi va ularning ehtiyojlariga mos keladi.
ü
Ijodkorlikni rivojlantirish
Gamifikatsiya va loyiha asosida o‘rganish talabalarni o‘z g‘oyalari bilan
ishlashga undaydi. Bu esa innovatsion fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega.
ü
Talabalar o‘rtasida muloqotni rivojlantirish
Guruh bo‘lib ishlash yoki loyiha asosida ta’lim olish jarayonida talabalar
o‘rtasidagi ijtimoiy va kommunikativ ko‘nikmalar rivojlanadi.
Innovatsion texnologiyalarning muammolari va cheklovlari
494
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Innovatsion
texnologiyalarning
ta’limga
joriy
etilishida
ba’zi
qiyinchiliklar ham mavjud:
1.Texnologik infratuzilmaning yetishmasligi
Qishloq joylarda internet va texnik vositalarning yetishmasligi bu
texnologiyalardan to‘liq foydalanishga to‘sqinlik qiladi.
2. Moliyaviy xarajatlar
Yangi texnologiyalarni ta’lim tizimiga joriy qilish katta mablag‘ talab
qiladi.
3. O‘qituvchilarning texnologik savodxonligi
Innovatsion texnologiyalarni samarali qo‘llash uchun o‘qituvchilarning
zamonaviy texnologiyalarni bilishi va ulardan foydalanishni o‘rganishi muhimdir.
4. Texnologiyalarga qaramlik
Texnologiyalardan haddan tashqari foydalanish talabalar mustaqil fikrlash
va ijodkorlik qobiliyatlarini susaytirishi mumkin.
Innovatsion texnologiyalarni ta’limga joriy qilish usullari
1. O‘qituvchilarning malakasini oshirish
Innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish uchun o‘qituvchilarni
maxsus kurslar orqali o‘qitish zarur.
2. Texnologik infratuzilmani rivojlantirish
Maktablar va oliy ta’lim muassasalarini zarur texnik vositalar bilan
ta’minlash ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
3. O‘quv dasturlarini moslashtirish
Darslarni interaktiv va qiziqarli qilish uchun innovatsion texnologiyalardan
foydalanishga mos dasturlar ishlab chiqish kerak.
Kelajakda innovatsion texnologiyalar
Kelajakda ta’lim jarayonida quyidagi texnologiyalar keng qo‘llanilishi
kutilmoqda:
1. Metaverse ta’limi:
Virtual olamda darslar tashkil etish orqali talabalar
uchun real hayotga yaqin ta’lim jarayoni yaratiladi.
2. Blokcheyn texnologiyalari:
Diplom va sertifikatlarning xavfsizligini
ta’minlash uchun ishlatiladi.
3. Genetik algoritmlar:
Talabalarning ehtiyojlariga moslashtirilgan ta’lim
tizimlarini yaratishda qo‘llaniladi.
Xulosa
Ta’lim olishda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash zamonaviy ta’lim
jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda. Ushbu texnologiyalar ta’limni yanada
samarali, qiziqarli va moslashuvchan qilish imkonini beradi. Ammo ularning
muvaffaqiyatli joriy qilinishi uchun texnologik infratuzilmani rivojlantirish,
o‘qituvchilar malakasini oshirish va ta’limni yangi talablar asosida tashkil qilish
zarurdir. Innovatsion texnologiyalarning ta’limga keng ko‘lamda tatbiq etilishi
kelajak avlodning bilimli va malakali bo‘lishiga xizmat qiladi.
Innovatsion texnologiyalar ta’lim jarayonini boyitadi va talabalarni amaliyotga
tayyorlashga yordam beradi. Ular nafaqat professional bilimlarni, balki
mustaqillik, mas’uliyat, ijodkorlik kabi sifatlarni rivojlantiradi. Ushbu yondashuv
495
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ta’lim samaradorligini oshirish bilan birga, talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi
muloqotni ham kuchaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. (2019). “Raqamli
iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida.”
2. Selwyn, N. (2016). "Education and Technology: Key Issues and
Debates." Bloomsbury Publishing. Ta'lim va texnologiya: asosiy masalalar va
bahslar.
3. Sharples, M., & Domingue, J. (2016). “The Blockchain and Kudos: A
Distributed System for Educational Record, Reputation and Reward.” Blokcheyn
texnologiyalari ta’limda
4. Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). “Technological Pedagogical Content
Knowledge:
A
Framework
for
Teacher
Knowledge.”
Innovatsion
texnologiyalarning amaliy qo‘llanilishi
5. Chang, G. ve Hwang, G. J. (2018). “AR and VR Applications in
Education: A Literature Review.” Virtual va qo‘shimcha reallik ta’limda
6. Deterding, S., Dixon, D., Khaled, R., & Nacke, L. (2011). “From Game
Design Elements to Gamefulness: Defining 'Gamification'.” Gamifikatsiya
7. Siemens, G., & Long, P. (2011). “Penetrating the Fog: Analytics in
Learning and Education.” Ta'lim va ta'limda tahlil.
8. Lee, L. H., Braud, T., Zhou, P., Wang, L., Xu, D., Lin, Z., ... & Hui, P.
(2021). “All One Needs to Know about Metaverse: A Complete Survey on
Technological Singularity, Virtual Ecosystem, and Research Agenda.”
9. Coursera, EdX va Khan Academy rasmiy veb-saytlari. Ularning ta’lim
tizimi haqida ma’lumotlar:
https://www.coursera.org
https://www.edx.org
https://www.khanacademy.org
