Universal International Scientific Journal
81
Muhammadyunusova Maftuna Ulugʻbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Uzbekistan
maftunamuhammadyunusova@gmail.com
ASKOMITSETSIMONLAR SINFNING TASNIFI, VAKILLARI,
AHAMIYATI VA KOʻPAYISHI
Abstract:
Ascomycetes (Ascomycota) are the largest and most diverse class of the fungal kingdom,
playing a significant role in nature and human life. This article provides a detailed review of the general
characteristics of ascomycetes, their reproduction methods, ecological importance, their role in human
activities, and negative impacts. The article fully highlights the economic and biological significance of
ascomycetes.
Keywords:
ascomycetes, fungi, sac fungi, ascospores, mycotoxins, fermentation, mycorrhiza.
Annotatsiya:
Askomitsetlar (Ascomycota) — zamburugʻlar olamining eng katta va xilma-xil sinfi bo‘lib,
tabiatda va inson hayotida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada askomitsetlarning umumiy xususiyatlari, ko‘payish
usullari, ekologik ahamiyati, inson faoliyatidagi o‘rni va salbiy ta’sirlari batafsil yoritiladi. Maqola askomitsetlarning
iqtisodiy va biologik ahamiyatini to‘liq ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Askomitsetlar, zamburugʻlar, xaltali zamburugʻlar, askosporalar, mikotoksinlar, fermentatsiya,
mikoriza.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
8
2
Аннотация:
Аскомицеты (Ascomycota) — самый крупный и разнообразный класс царства грибов,
играющий важную роль в природе и жизни человека. В данной статье подробно рассматриваются общие
характеристики аскомицетов, способы их размножения, экологическое значение, роль в деятельности
человека и их негативное воздействие. Статья раскрывает экономическое и биологическое значение
аскомицетов.
Ключевые слова:
аскомицеты, грибы, сумчатые грибы, аскоспоры, микотоксины, ферментация,
микориза.
Language:
Uzbek
Citation:
Muhammadyunusova , M. (2024). CLASSIFICATION, REPRESENTATIVES, IMPORTANCE
AND PROPAGATION OF THE CLASS OF ASCOMITSITIANS. Universal International Scientific Journal, 1(9),
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1217
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14436399
Zamburugʻlar olami yer yuzida o‘zining
biologik xilma-xilligi va ekologik ahamiyati
bilan
ajralib
turadi.
Zamburugʻlarning
Ascomycota
sinfi
barcha
tasvirlangan
zamburugʻlarning taxminan 75% ini tashkil
qiladi. Bu guruh vakillari hayotning turli
sohalarida uchraydi: tuproq, o‘simliklar,
hayvonlar
va
suv
havzalari.
Ularning
ahamiyati shunchalik kengki, ular oziq-ovqat,
farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi va sanoatda
muhim o‘rin tutadi.
Askomitsetlar ko‘pincha bir hujayrali
yoki ko‘p hujayrali tuzilishga ega bo‘ladi.
Ularning asosiy belgilari hujayra devorining
tarkibida xitin bo‘lishi. Askosporalar deb
ataluvchi sporalar xaltachalarda (aski) hosil
bo‘ladi. Ular jinsiy va jinsiy bo‘lmagan
ko‘payish
usullarini
qo‘llaydi.
Jinsiy
bo‘lmagan ko‘payish: Konidiyalar hosil
qilinadi. Jinsiy ko‘payish: Plazmogamiya,
kariogamiya va meyoz jarayonlari orqali
askosporalar shakllanadi.
Askomitsetlar tabiatda bir qator muhim
rollarni bajaradi: Organik moddalarning
parchalanishida
ishtirok
etadi.
Tuproq
unumdorligini oshiradi. O‘simliklar bilan
mikoriza hosil qilib, ozuqa almashinuvida
yordam beradi. Ayrim turlari parazitlik qilishi
mumkin. Inson hayotidagi ahamiyati —
Askomitsetlar iqtisodiyot va inson hayotida
katta ahamiyatga ega: Oziq-ovqat sanoati:
Saccharomyces cerevisiae non va pivo ishlab
chiqarishda
qo‘llanadi.
Farmatsevtika:
Antibiotiklar (masalan, penitsillin) va dorivor
moddalar ishlab chiqariladi. Kimyo sanoati:
Organik kislotalar, pigmentlar va enzimlar
ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Salbiy
ta’sirlar—
Ba’zi
askomitsetlar
salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin: Inson va
hayvonlarda kasalliklar keltirib chiqaradi
Universal International Scientific Journal
8
3
(masalan, kandidamikoz). Mikotoksinlar oziq-
ovqat zaharlanishiga sabab bo‘ladi. Qishloq
xo‘jaligi mahsulotlariga zarar yetkazadi.
Askomitsetsimonlar (Ascomycota) bo‘limi
turli xil qabilalarga (tartiblarga) bo‘linadi, bu
ularning morfologiyasi, ekologik roli va jinsiy
ko‘payish mexanizmlariga asoslanadi. Quyida
Askomitsetsimonlar asosiy qabilalari va ularga
xos xususiyatlar keltirilgan:
1.
Pezizales (Diskli zamburug‘lar
qabilasi): Morchella (morsh zamburug‘i)
— gastronomik jihatdan qimmat. Tuber
(trufellar) — yer ostida o‘sadigan, juda
qimmatbaho zamburug‘lar.
2.
Sordariales: Neurospora crassa
—
genetika tadqiqotlarida model organizm
sifatida ishlatiladi. Sordaria fimicola — jinsiy
ko‘payish jarayoni bilan tanilgan.
3.
Hypocreales: Claviceps purpurea
—
ergot alkaloidlarini ishlab chiqaradi, qishloq
xo‘jaligida
zararli.
Trichoderma
—
biotexnologiyada ishlatiladi, o‘simliklarni
himoya qiladi.
4.
Onygenales: Aspergillus
— ayrim
turlari
mikotoksinlar
ishlab
chiqaradi.
Histoplasma
capsulatum
— inson va
hayvonlarda
kasallik
keltiruvchi
(histoplazmoz).
5.
Eurotiales: Penicillium
— antibiotik
ishlab chiqarishda ishlatiladi. Aspergillus —
oziq-ovqat fermentatsiyasi va mikotoksin
ishlab chiqarishda ishtirok etadi.
6.
Erysiphales (Un dog‘ zamburug‘lari
qabilasi):
Erysiphe
— donli va boshqa
o‘simliklarda kasallik keltiradi.
7.
Xylariales: Xylaria
— o‘lik
daraxtlarda uchraydi.
8.
Lecanorales
(Lishaynik
zamburug‘lari): Parmelia
— o‘simliklar va
toshlarda simbiont.
9. Dothideales
: Venturia inaequalis —
olma daraxtida qora dog‘ kasalligi keltiruvchi.
Askomitsetlar tabiatdagi eng muhim
organizmlardan biri bo‘lib, ular biologik
xilma-xillik
va
ekologik
barqarorlikni
saqlashda muhim o‘rin tutadi. Ularning
iqtisodiy ahamiyati oziq-ovqat, farmatsevtika
va sanoat sohalarida katta. Shu bilan birga,
askomitsetlarning
salbiy
ta’sirlarini
boshqarish va ulardan samarali foydalanish
uchun chuqur tadqiqotlar o‘tkazilishi zarur
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Toʻrayev, O. A. (2019). Mikrobiologiya va zamburugʻshunoslik asoslari. Toshkent: Oʻzbekiston
Milliy Ensiklopediyasi.
2.
Karimov, H. T., O‘roqov, Sh. K. (2020). Mikrobiologiya. Toshkent: Fan va Texnologiya NMIU.
3.
Иванов, А. А., & Петров, В. В. (2018). Основы микологии. Москва: Издательство МГУ.
4.
Xalqaro zamburugʻlar ma’lumotlar bazasi, Ascomycota haqida ilmiy ma’lumotlar uchun:
https://www.mycobank.org.
