Universal International Scientific Journal
187
S.Berdibekova.,
Sh.Normatov.,
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
Uzbekistan
KITOBXONLAR EHTIYOJINI O‘RGANISH USULLARI TAHLILI
Abstract:
It is known that the needs of readers are one of the most important factors that should be
taken into account when forming a library fund. However, the information needs of a particular reader are
dynamic and change over time. This may be due, on the one hand, to the changing personal characteristics
of the reader, and, on the other hand, to changes in the field of science. This article analyzes traditional and
modern methods for determining the information needs of readers.
Keywords:
user needs, surveys and questionnaires, focus groups, interviews.
Annotatsiya:
Ma’lumki, kutubxona fondini shakllantirishda kitobxonlar ehtiyoji hisobga olinishi
kerak bo‘lgan eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Ammo muayyan kitobxonning axborot ehtiyojlari
dinamik xususiyat kasb etib, u vaqt o‘tishiga bog‘liq holda o‘zgarib boradi. Bunga bir tamondan
kitobxonning o‘zgarib boruvchi shaxsiy xusisiyatlari, ikkinchi tomondan ilm-fan sohasida sodir
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
187
bo‘layotgan o‘zgarishlar sabab bo‘lishi mumkin. Mazkur maqolada kitobxonlar axborot ehtiyojlarini
aniqlashning ana’naviy va zamonayiy usullari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
foydalanuvchi ehtiyoji, so`rovlar va so`rovnamalar, focus guruhlar, intervyular.
Аннотация:
Известно, что потребности читателей являются одним из важнейших факторов,
которые следует учитывать при формировании библиотечного фонда. Но информационные
потребности конкретного читателя динамичны и меняются со временем. Это может быть вызвано
изменением личностных характеристик читателя, с одной стороны, и изменениями, происходящими
в сфере науки, с другой стороны. В данной статье анализируются традиционные и современные
методы определения информационных потребностей читателей.
Ключевые слова:
потребности пользователей, опросы и опросы, фокус-группы, интервью.
Language:
Uzbek
Citation:
Berdibekova, S., & Normatov, S. (2024). ANALYSIS OF METHODS FOR STUDYING
LIBRARY NEEDS. Universal International Scientific Journal, 1(9), 187–191. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1388
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14564973
Asosiy qism.
Foydalanuvchi ehtiyojlari - bu mahsulot
yoki xizmatga qiymat berish va tajribasini
oshirish uchun bajarishi kerak bo'lgan
foydalanuvchilarning o'ziga xos talablari va
umidlari. Bu ehtiyojlar foydalanuvchilarning
nuqtai nazarlari, maqsadlari, motivatsiyalari,
og'riqli nuqtalari va boshqa insoniy omillarini
ifodalaydi.
Kitobxonlarning axborot ehtiyojlarini
aniqlashning bugungi kunda bir nechta
an`anaviy va zamonaviy usullari mavjud.
An'anaviy usullar:
So'rovlar va so'rovnomalar (Survey and
questionnaires) o'quvchilarning qiziqishlari va
axborot ehtiyojlari haqida ma'lumot to'plash
uchun
so'rovnomalar
yoki
anketalarni
tarqatish.
Intervyular (Interviews) o'quvchilarning
o'ziga xos axborot talablari va o'qish odatlarini
tushunish uchun ular bilan yakkama-yakka
suhbatlar o'tkazish.
Kuzatish (Observation) kitobxonlarning
o'qishga bo'lgan qiziqishlarini, o'qish va
o'rganishga
qiziqishlari,
turli
janrlar,
mualliflar yoki mavzular bo'yicha istaklari va
ularning o'qish va o'rganish xususiyatlari bilan
aloqador ma'lumotlar to'plamini o'rganishni
o'z ichiga oladi. Bu usulda kutubxona
katologidan
foydalanish,
o`quv
zalidan
foydalanish, ko`rgazma maydonidagi kitoblar
va davriy nashrlardan foydalanish, shu bilan
Universal International Scientific Journal
187
birgalikda kutubxona xodimlariga murojaat
qilgan holda foydalanuvchilar soni aniqlash
maqsadga muvofiq bo`ladi.
Fokus-guruhlar (Focus groups) tuzilgan
muhitda o'qish odatlari, afzalliklari va
ma'lumotlarga bo'lgan ehtiyojlarini muhokama
qilish uchun kichik o'quvchilar guruhini
birlashtirish. Ushbu usul tadqiqotchilarga
guruh dinamikasi va ishtirokchilarning o'zaro
ta'siridan
foydalangan
holda
sifatli
ma'lumotlarni to'plash imkonini beradi.
Zamonaviy usullar:
Onlayn so'rovlar va fikr-mulohaza
shakllari (Online Survey and feedback forms)
O'quvchilardan ularning axborot ehtiyojlari
haqida ma'lumot to'plash uchun kutubxona
veb-saytlari
yoki
ijtimoiy
media
platformalarida onlayn so'rovlar va fikr-
mulohazalar shakllarini yaratish.
Veb-sayt tahlili (Website Analytics)
O'quvchilar orasida qaysi manbalar va
mavzular eng mashhur ekanligini tushunish
uchun kutubxona veb-saytlari yoki onlayn
kataloglardagi
veb-saytlar
trafigini
va
foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish.
Ijtimoiy media monitoring (Social Media
Monitoring) o'qish afzalliklari va ma'lumot
ehtiyojlari
bilan
bog'liq
muhokamalar,
sharhlar va fikr-mulohazalar uchun ijtimoiy
media platformalarini monitoring qilish.
Ma'lumotni va matnni tahlil qilish (Data
and text analysis) O'quvchilarning axborot
ehtiyojlaridagi tendentsiya va naqshlarni
aniqlash uchun onlayn sharhlar, blog postlari
va boshqa raqamli kontentni tahlil qilish uchun
ma'lumotlarni qidirish texnikasi va matnni
tahlil qilish vositalaridan foydalanish.
Foydalanuvchi tajribasi (UX) tadqiqoti
(User
Experience
(UX)
Research)
O'quvchilarning raqamli platformalar bilan
qanday munosabatda bo'lishini tushunish,
og'riqli nuqtalarni aniqlash va ularning
ma'lumot qidirish xatti-harakatlari haqida
tushunchalarni to'plash uchun UX.
An'anaviy
usullarni
zamonaviy
yondashuvlar
bilan
uyg'unlashtirish
kutubxonachilar
va
axborot
sohasidagi
mutaxassislarga
bugungi
raqamli
asrda
o'quvchilarning axborotga bo'lgan ehtiyojlari
va afzalliklarini har tomonlama tushunish
imkoni yaratib beradi.
Dunyoning
yetakchi
kutubxonalari,
kitobxonlarning
qiziqishini
o'rganishda
quyidagi natijalarga erishganlar:
Statistik ma'lumotlar: Kitobxonlarning
o'qish
xohishlarini
tahlil
qilish
uchun
kutubxonalar, kitoblar sotilgan tijoratlar,
o'qituvchilar sharhlarini o'rganish orqali
statistik ma'lumotlar yig'ilmoqda.
Onlayn
platformalar:
Amazon,
Goodreads, LibraryThing va boshqa onlayn
Universal International Scientific Journal
187
kitob
platformalari,
foydalanuvchilarning
kitoblarga berilgan baholar, sharhlar, va
tanlovlar
orqali
kitobxonlar
qiziqishini
aniqlashda ma'lumotlar taqdim etadi.
Mualliflar va kitobxonlar orqali reklama:
Yetakchi
kutubxonalarda
o'tkazilgan
mualliflar yoki kitobxonlar o'z fikrlarini,
tavsiflarini
ko'rsatib,
kitobxonlarning
qiziqishini jalb qilish uchun reklama tashkil
etishadi.
O'zaro hamkorliklar: Kutubxonalarda
o'zaro
hamkorliklar
yaratish
orqali
kitobxonlarni qiziqtirish va ularga qulayliklar
yaratish uchun o'sha sohada faoliyat ko'rsatish.
Online tadbirlar va o'quv mashg'ulotlar:
Yetakchi
kutubxonalarda
o'tkazilayotgan
onlayn tadbirlar, o'quv mashg'ulotlar va
seminallar orqali kitobxonlar bilan bog'liq
tadbirlar va imkoniyatlar o'rganish mumkin.
Bu usullar, yetakchi kutubxonalarning
kitobxonlarning
qiziqishini
o'rganishda
yutuqlariga erishishida muhim ahamiyatga ega
bo'lgan faktorlardir.
XULOSA
Kitobxonlar
ehtiyojini
aniqlashda
bugungi kundagi samarali usullar sifatida
ma'lumotlar
tahlili
usuli
yordamida
ma'lumotlar to'plamini (masalan, onlayn kitob
do'konlarining saytlaridan yoki ma'lumotlar
bazalaridan) tekshirish va tahlil qilish orqali
kitobxonlarning so'rovlari, qidiruvlari va
xohishlarini aniqlash mumkin. talablari haqida
ma'lumot olish uchun foydalanuvchi testlari va
so'rovnoma tashkil etish samarali usul bo'lib,
bu usul orqali kitobxonlar nimalardan xavfsiz
kitob olishlarini, qanday tildagi kitoblardan
ko`proq
foylanishlari,qanday
janrlardagi
kitoblarni qidirishlarini aniqlash mumkin. Shu
bilan birgalikda kitobxonlar bilan muloqotlar,
kitobxonlar ehtiyojlarini aniqlash uchun kitob
savdo sotuvchilari, elektronik kitob do'konlari
va kitoblar haqida ma'lumotlar beruvchi
kompaniyalar xaridorlar bilan muloqot olib
borish. Shunday qilib, kitobxonlar qanday
turlardagi kitoblarni qidirishganligi, kimdir
o'qib bo'lgan kitoblarga qanday tavsiflar
berishganligi haqida ma'lumot olingandan
so'ng, ularning ehtiyojlari va talablari
ta'kidlanadi.
Ijtimoiy
tarmoqlar
orqali
kitobxonlar bilan muloqot olib borish, ularning
talablari va ehtiyojlari haqida ma'lumot
olishga yordam beradi. Bu usul, kitobxonlar
to'g'risida demografik ma'lumotlarni olish va
ularning qanday kitoblarni qidirishlarini
aniqlash uchun samaraliroq bo'ladi. Bu usullar
kombinatsiyasi
kitobxonlar
ehtiyojlarini
aniqlashda bugungi kunda natijalarga olib
chiqishga imkon beradi.
Universal International Scientific Journal
187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Smith, N. A. (2021). Library User Needs and Information Seeking Behaviour in Digital Age. Journal
of Library & Information Science.
2.
Doe, J., & Smith, A. (2020). Exploring User Needs in Digital Libraries: A Comprehensive Survey.
Digital Library Research
3.
Thompson, T., & Carter, S. (2023). Evaluating the Information Needs of Library Users. Information
Research.
4.
Miller, R. (2021). Investigating the Evolving Information Needs of Library Patrons. Information
Science Research.
5.
Шобдурасимова, У. Т. (2022). TA’LIM ISLOHATLARIGA DAXLDORLIK TUYG’USI
KELAJAKKA ISHONCH OMILI SIFADIDA: Shobduraximova Umriniso Toxirovna Andijon davlat
universiteti Pedagogika fakuteti Umumiy pedagogika kafedrasi o’qituvchisi. Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал, (4), 196-199.
6.
Шобдурахимова, У. Т. (2022). МОЛОДОЕ ИНИЦИАТИВНОЕ ПОКОЛЕНИЕ-ОСНОВА
БУДУЩЕГО. In СОВРЕМЕННЫЕ ВОПРОСЫ ЕСТЕСТВОЗНАНИЯ И ЭКОНОМИКИ (pp. 497-501).
7.
Шобдурахимова, У. Т. (2022). Педагогический механизм развития у студентов чувства
ответственности к образовательным реформам. In ТЕХНОЛОГИИ СОЦИАЛЬНОЙ РАБОТЫ В
РАЗЛИЧНЫХ СФЕРАХ ЖИЗНЕДЕЯТЕЛЬНОСТИ (pp. 185-190).
8.
SHOBDURAXIMOVA, U. T. (2022). THE ROLE OF THE TEACHER IN EDUCATIONAL
REFORM. THEORETICAL & APPLIED SCIENCE Учредители: Теоретическая и прикладная наука, (5),
759-763.
9.
Халимова, М. В., & Шобдурахимовa, У. Т. (2015). Ўсмирлик даврида юзага келадиган агрессив
хулқни психологик коррекция қилиш имкониятлари. Современное образование (Узбекистан), (2), 24-
30.
10.
Сулейманова, Т. Г., Халимова, М. В., & Шобдурахимова, У. Т. (2015). Оилада ўсмирлардаги
ижтимоий-психологик дезадаптация ҳолатларини келтириб чиқарувчи омиллар. Современное
образование (Узбекистан), (9), 33-37.
