INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
TAHLILI
Sativoldiyeva Dildora Sadridin qizi,
Annotatsiya.
etnonimlarning toponimlashuvi, jumladan, Namangan viloyati etnotoponimlari va
ularning yuzaga kelish omillari, turlari, ijtimoiy, semantik-funksional ahamiyati
yoritilgan.
atoqli ot, onomastik birlik, atoqli otlar yasalishi, konversiya
usuli, leksik-semantik usul, onomastik konversiya, transonimizatsiya, toponim,
etnonim, toponimlashuv, etnotoponim.
-
-
Annotation.
The article describes the creation of toponyms based on the
transonymization of the names of nations, peoples, clans, tribes, peoples
(ethnonyms)
toponymization of ethnonyms, including the ethnotoponyms of
Namangan region and their occurrence factors, types, social, semantic-functional
significance.
Key words: noun, onomastic unit, formation of nouns, conversion method,
lexical-semantic method, onomastic conversion, transonymization, toponym,
ethnonym, toponymization, ethnotoponym.
xususiyatlari bilan ham farqlanadi. Ana shunday farqli lisoniy belgi-
otlarning esa mana shunday materialga ega emasligidir. Bu farqli lisoniy belgi
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
deb yozadi [1, 36].
-da, tildagi mavjud
Yuqoridagi fikrlardan atoqli otlarga doir quyidagi xususiyatlar anglashiladi:
foydalaniladi.
Shu jihatdan atoqli otlar, jumladan, toponimlar, antroponimlar va boshqa
onomastik birliklar apellyativ leksika hamda tilda mavjud birliklar, vositalar
usullaridan biri konversiyadir.
Konversiya
Konversiya
tilshunoslikda
yasalishining morfologik-sintaktik usuli
(V.V.Vinogradov),
transpozitsiya
(Sh.Balli, H.Ne'matov, O.Kim),
(V.Fleyner),
transilatsiya
(L.Tener),
nol morfemali derivatsiya
(G.Morchand),
noxususiy
(nesobstvennaya) derivatsiya
(N.A.Arutyunova),
transformatsiya
(V.G.Migrin)
terminlari bilan turli xil nomlanadi [4, 11].
konversiya
va
transpozitsiya
aynan bir hodisa deb
qaraladi. Jumladan, ye.S.Kubryakova konversiyani transpozitsiyaning bir turi deb
konversiya
hisoblanadi.
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
konversiya usuli
leksik-semantik usuliga
konversiyadan onomastik konversiyani farqlash lozim. Apellyativlardan atoqli
otlar
onomastik birliklar hosil qilish usuli onomastik konversiya deb ataladi.
Kanda
(And. V. Izboskan t.),
Ozod
Pillakash
(And. v. And. t.),
Saxovat
(And. v. Shahrixon t.),
(Far. v. Furqat t.),
Zanjir
(zakan And. v. Asaka t.) kabi.
Onomastik konversiya
termini birinchi marta A.V.Superanskaya
tomonidan taklif etilgan [5,92-93]. Olimning izohlashicha, onomastik konversiya
manbalarda onomastik konversiyaning bir turi sifatida
toponimik konversiya
ham
qayd etiladi.Toponimik konversiya
toponimizatsiya // toponimlashuv
deb ham
toponimlar hosil qilinadi.
konversiya
va
transonimizatsiya
-152]. Bunda
antroponim, etnonim va boshqa onomastik birliklardan hamda toponimning bir
toponimlar, jumladan, gidronimlar, antroponimlar, zoonimlar, fitoonimlar hosil
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
toponimlar hosil qilish faol kuzatiladi.
nomlari etnonimlar deyiladi. Etnonim (yu. etnos etnos
onim
kabi.
-biriga munosabatlari, yaqinligi
aniqlagan. Hozirda ana shu etnonoslarning nomlari etnotoponimlar sifatida
yashamoqda.
etnonimlar asosida
yaratilgan joylarning atoqli nomidir. Ular bizning ajdodlarimiz va boshqa turkey
Etnotoponimlar tilimizdagi eng qadimiy toponimik qatlamlardan biri
qatlamga mansubligini, aloqadorligini va shu hududga yashaganligini bildiradi.
Etnotoponimlarni kuzatish orqali biror hududda yashagan etnik guruhning
berishda farqlanar ekan. Bordi
-geografik
xususiyatiga qarab nomlanar ekan, aksincha, bordi
E.Begmatovning qayd etishicha, tarixiy va madaniy ahamiyatga molik
nomlarga birinchi navbatda etnotoponimlarning quyidagi turlari kiradi:
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
ifoda qiluvchi nomlar:
Qipchoqovul.
Arabovul, Arabsoy, Arabxona,
kabi [9, 42].
-36],
etnogidronimlar N.Uluqov tomonidan tahlil qilingan va tavsiflangan [11,192].
-
etimologik xususiyatlari A.Otajonova tomonidan monografik tadqiq etilgan
[12,130]. A.A.Ergashev Andijon viloyati etnotoponimlarining areal-onomastik
xususiyatlarini
tadqiqi
etgan
[13,43].
Mazkur
dissertatsiyada
viloyat
toponimiyasiga mansub
Nayman
(Andijon v. And.t. Nayman QFY),
Qashqar
(Andijon v. And.t. Yorboshi QFY),
Bahrin
(Andijon v. Asaka.t.
Qipchoq
(Andijon v. Asaka sh.),
(Andijon v.
QFY),
Urganji
(Andijon v. Izboskan t. Erkin QFY),
(Andijon v.
Izboskan t. Namuna QFY),
Yuzlar
berilgan. Namangan viloyati etnooykonimlarining turlari va lisoniy-tarixiy
-65].
tojiklar yonma-yon yashab kelishmoqda. Viloyat aholisining milliy tarkibi keyingi
hududlardan biriga aylanadi. Bugungi kunda viloyatda 50 dan ortiq turli millat,
xalq va etnik guruh vakilllari yashamoqda. Jumladan, hududda
tatar, qoraqalpoq,
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
(Chortoq t., Oraariq MFY),
(Chortoq t., MFY),
Elatan
(Namangan t., MFY),
Qayqi
MFY) kabi.
1.
Mashhur va ma'lum yirik etnoslar nomi asosida shakllangan
toponimlar.
Bunday nomlarning asosini turli xalq va millat nomlari tashkil etadi:
Qozoq
Kenagas
(Pop t., MFY),
(Chortoq t.,
MFY),
Tojik
Qoraqalpoq
(Mingbuloq t.,
MFY) kabi.
2.
(Pop t., MFY),
Elatan
(Namangan t., MFY) kabi.
Etnoslarning madaniy va iqtisodiy taraqqiyoti uchun ular istiqomat qilib turgan
muqim bir joyda uzoq yashaganliklari sabablar shu hudud ularning etnik birliklari
bilan nomlana boshlangan. Namangan viloyati toponimiyasiga xos
Kaltatoy,
Nayman, Saroy, Uychi, Mirishkor, Mitan, Kenagas
kabilar ana shunday toponimlar
sirasiga mansubdir.
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
Etnotoponimlar quyidagi jihatlari bilan ilmiy-nazariy hamda amaliy
ahamiyatga ega:
1. Aholi maskanlari: mahalla, shahar va qishloqlar aholisining etnik tarkibi
yetkazish vazifasin bajaradi.
2. Geografik obyektlar, aholi maskanlarining muayyan etnosga qarashli,
tegishli ekanligini ifodalaydi.
4.
hamda bu xususida xulosalar chiqarish imkonini beradi.
ustuvor
vazifalardan
biri
hisoblanadi.
Shuningdek,
etnotoponimlarni
muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
3.
4.
.
8.
.:
1978.
9.
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
//
-36;
-
//
-
1998.
-
-
23
11
-
12.
13.
-
-
2018.
