INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHDA KITOBXONLIKNING
RNI
Abdullayeva Muyassar Hoshimjonovna
Namangan shahridagi 11-maktab
qituvchisi
Annotatsiya.
Bolalarning fikrlash malakalarini rivojlantirishda kitob va
kitobxonlikning
rni, kitobxonlik madaniyatini oilada rivojlantirish usullari:
namuna b lish, ifodali
qish, suhbat,
yin orqali farzandlarni kitobga qiziqtirish
masalalari tahlil qilinadi.
Kalit s zlar:
bilim, kitob, kitobxonlik, fikrlash malakalari, kitobxonlik
madaniyati, rivojlantirish usullari, namuna b lish, ifodali
qish, suhbat,
yin,
turli tanlovlar.
THE ROLE OF FAMILY LIBRARY IN THE DEVELOPMENT
OF THINKING SKILLS
Abstract.
The article analyzes the role of books and reading in the
development of children's thinking skills, ways to develop a culture of reading in
the family: role models, expressive reading, conversation, interest in books through
play.
Keywords:
knowledge, book, reading, thinking skills, reading culture,
methods of development, role modeling, expressive reading, conversation, game,
various competitions.
Jamiyatda inson
z
rniga ega b lishi, keng va atroflicha fikrlashi uchun
tarbiyali va, albatta, bilimli b
maskanlaridan, kitoblardan olamiz. Birmuncha muddat oldin kitobning shaxs
kamolotidagi
takomillashtirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda
tar ibot qilish b yicha komissiya tuzish t
-yil 12-yanvar)
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Farmoyishi qabul
qilingan edi.[1] Yurtboshimiz
b lmaydi. Kitob
qimagan odamning ham, millatning ham kelajagi y
deya
k p bor
lar.
Yoshlarni kitobga qaytarishimiz kerak. Axborot-kommunikatsiya sohasidagi oxirgi
yutuqlarni
zlashtirish bilan birga, yoshlarning kitob
qishga b lgan qiziqishini
kuchaytirishga, ularning kitob bilan d st b lishiga, aholining kitobxonlik
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
-
tadilar.
Qadimiy va betakror diyorimizdan yetishib chiqqan buyuk alloma, adib va
madaniyat, dunyoviy va diniy ilm-fan taraqqiyotiga ulkan hissa q shgan ulu
ajdodlarimizning noyob asarlarini asrab-avaylash, kelgusi avlodlarga bezavol
yetkazish, ularning nodir merosini, ibratli hayoti va ijtimoiy faoliyatini har
tomonlama chuqur
rganish va tar ib etish, yoshlarimizni
zlikni anglash, milliy
va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash, ular
rtasida kitobxonlik
tashkil qilindi.[2] 10 yoshdan 14 yoshgacha, 15 yoshdan 19 yoshgacha va 20
yoshdan 30 yoshgacha b lgan yoshlar
rtasida
tkazib kelinayotgan tanlovni
telekanali orqali teleekranlarda k rish, faol kitobxonlarning ra batlantirilishini
kuzatish ota-onalarda ham kitobga b
Oilada bolaning fikrlash malakalarini shakllantirish va rivojlantirishda
kitobning
rni alohida turadi Bolani kitobga qiziqtirishning y llari xilma-xil
b lib, ular quyida izohlanadi:
1.
Namuna b lish.
Ota-
zlari
kitob
qishda namuna k rsatishlari bolalarda badiiy asarlarni
qishga b lgan
qiziqishlarini oshiradi va oila tarbiyasida yuksak samaradorlikka erishishni
kafolatlaydi. Ota-onalar shuni unutmasliklari kerakki, agarda bolalarning badiiy
boradagi dastlabki k
borada hech bir natijaga erisha olmaydi. [4, 48] Farzandlarning savodi chiqqandan
keyin ham iloji boricha ota-
kitob
qishlari oila tarbiyasining eng samarali usulidir. Shunga erishish zarurki,
kitoblar mutolaasi soatlari bolalar uchun intiqlik bilan kutiladigan bayram kabi
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
b lib qolsin. Asta-sekin avvallari ota-onalar tomonidan asarlarning
qib berilishi
rnini keyinchalik farzandlarning
zlariga topshiriladi.[5,184]
Oila davrasida farzandlarning badiiy asarlarni mutolaa qilishga b lgan
qiziqishini jamoa asosida rivojlantirish hamda ularda
qilgan asarga tanqidiy
yondashish, bayon etilgan voqelikdan xulosa chiqarish, qahramonlarning ijobiy
fazilatlarini
zlashtirishga intilish k nikmasini tarbiyalash maqsadga muvofiqdir.
2. Tavsiya berish
. Bolalarga tavsiya etiladigan kitob qanday b lmasin,
albatta, badiiy yuksak saviyada b lishi kerak. Kitoblar ota-onaning hamda
bolaning
z oldiga q ygan yuksak maqsad hamda vazifalariga mos kelishi;
sishiga yordam berishi lozim. Bundan tashqari
tavsiya etiladigan kitoblar bolaning yoshi, psixikasi,
qish va tushunish
qobiliyatiga mos b lishi maqsadga muvofiqdir. [6, 179]
Kichik yoshdagi bolalar dunyo faqat shodlik uchun, bitmas-tuganmas baxt
uchun yaratilgan, deb ishonadilar va bu ishonch ularning ruhan so lom b lib
voyaga yetishida asosiy omildir. Atrof-muhit haqida hali yetarli tasavvuri y q
kichkintoylarga zarur, ularning didiga, tushunchasiga mos kitoblarni tanlashga
rgatish ota-onalar zimmasida. Bola kitobning ahamiyati, undan qanday
foydalanish, uni qanday asrash haqidagi tushunchani ham dastlab ota-onadan
rganishi lozim. Yosh kitobxonlarga boshlanishida kitobga tartibli munosabatda
b lishni, kitob javonlaridan yoki tokchalardan zarur kitobni mustaqil topishni,
kitob muallifini eslab qolishni erinmay muntazam
rgata boriladi.
qilgan
kitobni mazmunan t
ri idrok etishga, asardagi yaxshi-
ijobiy va salbiy qahramonlarni ajrata olishga
tiladi. Bolalarning kitobdagi
notanish s z va tushunmagan joylarni aniqlab,
qishlarini kuzatib boriladi.
Bolalarning
qishi yuzaki b lib qolmasligi uchun ularga yoqib qolgan
-takror
qishiga va asarning
zini bir necha
marta
qib chiqishini esa har qandayiga b lsa ham ra batlantirishga urinish
kerak. Betakror
qish
qilganini chuqurroq tushunishga
rgatadi. Albatta, yangi
fikrlar qahramonlarga nisbatan yangi munosabatlar tu diradi.
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
3.
Ifodali
qish.
Ifodali
qish va hikoya qilib berish bolalarni mustaqil
qishga tayyorlashdagi dastlabki bosqich hisoblanadi. Bu jarayonni yanada
samarador qilish uchun ifodali
zlab
berayotgan asarning eng qiziq joyiga kelganida t xtatib, davomini s zlab
berishni bolalarning
ziga topshirish mumkin. Bu y l bilan ham ularni mustaqil
qishga jalb etish, kitobga qiziqtirish mumkin. Ifodali
qishni avval ota-onalar
olib borsa, keyinchalik esa bu mash ulot bolalarning
ziga topshirilsa, kitobdan
olinadigan zavq, his-hayajon umumlashadi, kollektiv ravishda tarbiyalash-
tarbiyalanish vujudga keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ifodali
qishni
tashkil etishda xalq o zaki ijodi namunalari - ertaklar, hikoyalarga keng
rin
ajratish joiz. Bunday asarlar [7] yosh kitobxonlarni sirli tomonlari bilan
ziga
rsatadi.
va boshqa xalq ertaklarini kichkintoylar sevib, berilib tinglaydilar. Bundan
tashqari, ifodali
-
muvofiqdir.
4.
Suhbat.
Oilada kitob
qishni uyushtirish y llaridan yana biri kitoblar
haqida samimiy suhbatlashishdir.[8,5] Suhbat
,
odatda, ifodali
qishdan oldin yoki
keyin bola kitobni mustaqil
qiganidan s ng olib boriladi. Kichik yoshdagi
qiydilar. Chunki ertakning
rsatib
berilgan. Lekin, bu ertak mustaqil
qilgan b lsa-da, uni yana bir bor oila
davrasida
qib, bolalarning muhokama qilishiga yordamlashmoq kerak. Suhbat
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
ota-ona tomonidan hazil-mutoyiba shaklida olib boriladi. Ertakning tarbiyaviy
tomoniga doimo ur u berishni unutmaslik lozim.
5.
yin.
Kichik yoshdagi bolalarni kitobxonlikka
rgatishda
yinning
ahamiyati ham katta. Bolalarga
yin orqali k p narsani
rgatish mumkin.
yin
qigan kitoblaridagi qahramonlar holatlarini
yin, xatti-harakatlari orqali
k rsatishlari mumkin. Kitob bolalik yillaridan boshlab insonning doimiy
hamrohiga aylanishi uchun, shu bilan birga, ota-
farzandlarni oila sharoitida kitob, xususan, badiiy asarlarni mutolaa qilishga
rgatish yuzasidan quyidagi tavsiyalarga rioya qilish maqsadga muvofiq:
1) ota-onalar farzandlarining badiiy asarlar va maxsus adabiyotlarni tanlashini
nazorat qilib borishlari va ularni qanday
qishlaridan xabardor b lishlari, zero,
bolalarning yosh va psixologik xususiyatlari, dunyoqarashi, bilim darajasiga mos
b lmagan adabiyotlar, asarlarni mutolaa qilishlari ularda not
ri tasavvurlarni
hosil qiladi, qolaversa, vaqtlarining behuda sarflanishiga olib keladi;
2) bolalarni kitoblarga mehr bilan qarashga va ularni ehtiyot qilib saqlashga
odatlantirishlari;
3)
bolalar uchun intim munosabatlar aks etgan chet el multfilmlari emas,
balki kitobga va kitobxonlikka b lgan qiziqishni oshiruvchi multfilmlarni
k rsatishlari; bilimlarni olishga undovchi interaktiv k rsatuvlarni birgalikda
k rishlari, ularni muhokama qilishlari;
4) oilada bolalar xonasini tashkil etish, mabodo buning imkoniyati b lmasa,
farzandlar uchun kitob burchagini yaratishlari. Bu burchakka har bir bola
zi
yasagan,
zi chizgan suratlarni osish (bola har k zi tushganda
zidan faxrlanish,
zidagi noyob qobiliyatlarini anglab yetishi uchun);
5) oila davrasidagi suhbatlarda bolalarning
qigan kitoblaridan olgan
taassurotlarini aytishlariga mos vaziyatlar hosil qilishlari;
6) farzandlar
Oilamizning jajji kitobxoni
quvchimiz
miz
deb nomlanuvchi tanlovlarni tashkil
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
etish. Mazkur tanlovlarni tashkil etyapganda
noyabr-dekabr oylari davomida k
tanlovi tajribasini oilaga moslab tashkil qilish.
Demak, biz bolalarning fikrlash malakalarini shakllantirish va rivojlantirishda
oyat samarali vositasi
kitob
qitishni
uyushtirishga, kitob orqali bolani tarbiyalashga
unda ezgulikni shakllantirish
masalalariga qaratsak, farzandlarimiz biz tavsiya etgan kitoblarni
qishi orqali
shliq t lib boradi, dunyoqarashi
sadi, xarakteri
shakllanadi, hayotni
rganadi, bilimi oshadi, fikrlash tarzi takomillashadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini
oshirish hamda tar ibot qilish b yicha komissiya tuzish t
Farmoyishi.12.01.2017.
tkazish tartibi t
risidagi
Nizom.05.04.2019.
3. Hasanboy
quv q llanma. T.:
Nizomiy nomidagi TDPU. 2007.
4. Aminov M. Tarbiya /Ota-onalar va murabbiylar uchun ensiklopediya.
Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2010.
B. 178-179.
5.
Oltin sandiq ochildi . - Toshkent.1994.
6. Sobirova M. Bolalar-kelajagimiz. Metodik q llanma. Namangan, 2018. 80 b.
7. Inoyatov I., Muslimov N., Usmonboyeva M., Ino omova D. Pedagogika: 1000
ta savolga 1000 ta javob/ Met.q l. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2012.
98-bet.
8. Sobirova M. Kitobxonlik madaniyatini shakllantirish. Metodik k rsatma.
Namangan, 2019. 44 b.
9.Sobirova M. Development of oral speech competence of students.
http://www.academicpublishers.org/
International journal of artificial intelligence
(ISSN: 2692-5206) Volume 04, Issue 03, 2024. Published Date: - 04-06-2024.
10. Sobirova, M. (2023). Teaching language phenomena through text analysis on
the basis of anthropocentric approach. International bulletin of applied science and
technology. Impact factor: 8,2 SJIF = 5.955 ISSN: 2750-3402
Volume 3, Issue 4,
April. 481-486-pages.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7827423
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
11. Sobirova, M. (2022). In imparting humane education use of integrated
technology. In Volume 8, Issue 1, of JournalNX-A Multidiscip- linary Peer
Reviewed Journal, ISSN No: 2581
4230. Impact factor 8.155. VOLUME 8,
ISSUE 1, January 2022, Published by Novateur Publication, M.S. India. P. 151-
158.
https://repo.journalnx.com/index. php/nx/article/view/3880/3718
12. Sobirova, M. (2021). The use of integrated technology in the teaching of
humanism in language education. POLISH SCIENCE JOURNAL (ISSUE 1(34) -
Warsaw: Sp.z o.o."iScience", 2021. Part 3 234 p.
https://sciencecentrum.pl/wp-
content/ uploads/2021/01/POLISH%20 SCIENCE%20JOURNAL%20 %E2%
84%9634%20-%203%20%28web%29.pdf
. 98-105
