INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
XALQ DOSTONLARINING
ZBEK TILSHUNOSLIGIDA
RGANILISHI
Y ldosheva Nodira Nurillo qizi
Email: y
uldasevan446@gmail.com
Namangan davlat universiteti
Lingvistika ( zbek tili)
2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Xalq dostonlari qadimdan vatanga muhabbat, millat va uning
qadriyatlari haqida s zlab keladi. Xalq dostonlari dutor, d mbira va xalq chol u
asboblari j rligida ijro etiladi. Bu madaniyat va tarix uy unligidir.
zbek
tilshunosligida xalq dostonlarining
rganilishi ahamiyati haqida bugungi
maqolamizda yoritamiz.
Kalits zlar:
-odatlar, Alpomish, tarix, baxshi,
chol u asboblari
Doston
-
-epik asar doston deyiladi. Doston davr,
yangi-
zbek xalq
dostonchiligi juda qadimiy va m
insonning kamolotida alohida
xalq ijodi turadi. Insoniyat paydo b
adabiyot, q shiqchilik kabi turlarida xalq o zaki namunalaridan foydalanib
kelinmoqda.[1]
O zaki ijod namunasi b lgan dostonlar k plab variantlarga egaligi (misol
r
bilan yozma adabiyot namunasi b lgan dostonlardan ajralib turadi. Xalq o zaki
ijodining eng yuksak namunasi b lgan dostonlar o zaki
zlashtiriladi, o zaki
ijro etiladi va o zaki tarzda meros qoldiriladi. Akademik T.Mirzayev folklorning
asosiy xususiyatlari haqida t
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
asosiy xususiyati ijodiyjarayon
yaratuvchilik va ijrochilik jarayonining
o zakiligi va unga k pchilikning ishtiroki (jamoaviylik xarakteriga ega b lishi)
zgaruvchanlik, variantlilik, ommaviylik,
pdan k p belgilari folklorga xos
ijodiy jarayonning ana shu bosh xususiyati doirasida namoyon b
Xalq o zaki ijodi durdonalari g yo buloqqa
xshaydi, bu xalqimiz
tmishi uning
chmas tarixi, urf-odatlari, orzu-istaklari va avlodlarimiz kelajagi
poydevori demakdir. Unda millatning
zligini anglashi, hayotga b lgan
intilishlari, dunyoqarashlari
z aksini topgan. Ajdodlarimizning milliy-
merosi asrlar osha yashab kelmoqda. Doston bu xalq o zaki ijodining eng yirik
turlaridan b lib, u qahramonlik, ishqiy-sarguzasht, xayoliy mazmunga ega b lgan
voqealarni bayon qiluvchi asarlardan hisoblanadi. Doston
zida xalq ruhiyatini,
xususiyatlarini aks ettiradi. Vaqt
tishi bilan ular yangi-yangi mavzular va
oyaviy mazmun bilan boyib boradi. Dostonlar xalq tomonidan yaratilgach,
ijodkor xalq ular orqali
z maqsadlari, orzu-istaklari, his-tuy ularini
ifodalaydi.[3] Dostonlardagi antroponimlar, onomastik birliklar , toponimlar,
gidronimlar, agnonimlar va teonimlarning
rganilishi ham tilshunoslik uchun
batafsil s z yuritilsa, ularning naqadar ahamiyatli ekanini anglash mumkin. Bir
qarashda bu agnonimlarni idrok etish mushkul, ammo
zbek tilshunosligida bu
b yicha bir qancha olimlar tadqiqotdlar
tkazishgan. Agnonimiya deyilganda
muqaddas deb bilinuvchi narsalar va shaxslar nomini anglash. Dostonda bunday
nomlar juda k p va
rinli q
teonimlar asar qahramonlarining milliy qadriyatlarini, diniy dunyoqarashini
pir-u pay ambarlar madadkor ekanligi tasvirlanadi. Qahramon ojiz b lgan
holatda doim pirlaridan madad s raydi. Dostonda Alpomishning Allohga,
pay ambarga, pirlarga iltijosi va uning ijobati tasviri ham shundan dalolat.
Jilovida Bobo Qambar jilovdor,
amingda otlandi Shohimardon pirlar (96-bet).
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
Yer yuzini tutib ketsa ajdahor, Fotma der, Zuhra der, kanizi dar a (100-bet) Bu
kabi agnonimlar nafaqat tush bu dostonda balki, boshqa dostonlarda ham uchratish
mumkin. Bularning bari, albatta, tilshunosligimiz va milliy boyligimiz sanaladi.[1]
Xalq dostonlarini
rganish tilshunoslikda bir necha jihatdan ahamiyatlidir:
1. Tilvaleksika: Dostonlar tilni boyitadi, yangi s zlar va ifodalarni kiritadi. Bu,
z navbatida, tilning rivojlanishiga yordam beradi.
-odatlarini va
b ladi.
beradi, bu esa tilning tarixi va rivojlanishini
rganishda yordam beradi.
4. Estetik va badiiy jihatlar: Dostonlarning badiiy uslubi va strukturasini
rganish
tilshunoslik nazariyalarini tushunishga yordam beradi.
5. Ijtimoiy tafakkur: Xalq dostonlari ijtimoiy muammolarni, hissiyotlarni va
insoniy tajribalarni yoritadi, bu esa til va kommunikatsiyaning ijtimoiy rolini
tushunishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, xalq dostonlarini
rganish tilshunoslikda til,
madaniyat va tarixiy kontekstni chuqurroq tushunish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
qitishda xalq dostonlarining
https://www.
pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/6883/4912/7399
2.
Sobirova, M. (2020
).
The role of the family in the development of the
integration process in science and education. "A Multidisciplinary Peer Reviewed
Journal" (
https://journalnx.com/papers/20151362-the-integration-process.pdf
) impact
faktorga ega b lgan DOI raqamli jurnali. 2020 y. 18-19 uyun.
B. 1161-1166.
3.
Q.Husanboyeva. Adabiyot o`qitish metodikasi va muammoli ta`lim [Matn] /
o`quv qo`llanma: Toshkent: Barkamol fayz media, 2021-yil. 366 bet.
4.
9. Sobirova M.
zbek tili va adabiyotini
qitish metodikasi. Darslik.
Namanagan:
rjumand media, 2023. B.512.
5.
https://imfaktor.com/index.php/jocaa/article/view/1027/1779
https://interonconf.org/index.php/ind/article/download/1536/1383/136
5
