Universal International Scientific Journal
206
To'xtaboyeva Feruza Muratovna.,
Raximova Madinabonu Yo'ldashali qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
YASMIQ ( LENS CULINARIS M) O`SIMLIGINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Abstract:
Lentils (lens culinaris M) belong to the legume family and are considered a valuable food
product. Lentils are considered a nitrogen-fixing plant that increases soil fertility, and the protein content
of the grain is 24-35%. It is important to obtain valuable breeding resources based on the cultivation of
lentils in our republic and the study of its biological properties, thereby ensuring the food security of the
population.
Keywords:
Lentils (lens culinaris M), Biological properties, food crop, Nitrogen fixation, growing
season, drought resistance, soil fertility, protein and minerals.
Annotatsiya:
Yasmiq ( lens culinaris M) dukkakdoshlar oilasiga mansub bo`lib ,qimmatli oziq –
ovqat ma`hsuloti hisoblanadi. Yasmiq tuproqning unumdorligini oshirishda azot fiksatsiya qiluvchi
o,simlik hisoblanib , doni tarkibidagi oqsil miqdori 24-35% ga teng . Respublikamizda yasmiq yetishtirish
va uning biologic xususiyatlarini o`rganish asosida qimmatli seleksion manbalar olish va shu orqali aholi
oziq – ovqat havfsizligini ta`minlash muhim ahamiyatga ega.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
20
7
Kalit so‘zlar:
Yasmiq ( lens culinaris M ) , Biologik xususiyatlar, oziq – ovqat ekin, Azot fiksatsiyasi,
vegetatsiya davri, qurg`oqchilikka chidamli, tuproq unumdorligi, oqsil va minerallar.
Аннотация:
Чечевица (lens culinaris M) относится к семейству бобовых и является ценным
пищевым продуктом. Чечевица считается азотфиксирующим растением, улучшающим плодородие
почвы, а количество белка в ее зерне равно 24-35%. В нашей республике важно получать ценные
селекционные ресурсы на основе изучения выращивания чечевицы и ее биологических свойств,
обеспечивая тем самым продовольственную безопасность населения.
Ключевые слова:
Чечевица (lens culinaris M), биологические свойства, продовольственная
культура, азотфиксация, вегетационный период, засухоустойчивость, плодородие почвы, белок и
минеральные вещества.
Language:
Uzbek
Citation:
Tokhtaboyeva , F., & Rakhimova , M. (2025). BIOLOGICAL PROPERTIES OF LENTIL
(LENS CULINARIS M). Universal International Scientific Journal, 1(9), 206–211. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1392
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14591120
Burchoqdoshlar
(dukkakdoshlar,
Fabaceae, Leguminosae)-ikki urugʻ pallali
oʻsimliklarning bir oilasi. Yer yuzining hamma
mintaqalarida
keng
tarqalgan.
Baʼzan
burchoqdoshlarni 3 kenja oila- mimozadoshlar
(Mimosaceae),
sezalpindoshlar
(Caesalpiniaceae)
va
kapalakguldoshlar
(Papilionaseaye yoki Fabaceae) ra ajratiladi.
Burchoqdoshlarning barglari koʻpincha ketma-
ket joylashgan, odatda, yon bargli va murakkab
burchoqdoshlar. Gullari asosan boshoqsimon,
shingilsimon yoki kallaksimon toʻpgullarda
oʻrnashgan, odatda zigomorf, ayrimlarida
aktinomorf.
Mevasi
-
dukkak.
Burchoqdoshlarning 12000 turni birlashtirgan
500 turkumi (Oʻzbekistonda 528 turni o`z ichiga
olgan 57 ta turkumi) bor. Burchoqdoshlardan
oqsilga boy boʻlgan mosh, noʻxat, loviya, soya,
yasmiq, yer yongʻoq oziq-ovqat uchun, toʻyimli
oʻtloq oʻsimliklaridan beda, sebarga, esparset
yemxashak
uchun
koʻplab
ekiladi.
Burchoqdoshlar
orasida
texnikada
ishlatiladigan
qimmatbaho
mahsulotlar
olinadigan, balzamli va qimmatbaho yogʻoch
olinadigan daraxtlar bor. Burchoqdoshlarga
mansub koʻp oʻsimliklarning ildizida atmosfera
azotini oʻzlashtiradigan azotobakter yashaydi.
Shuning uchun burchoqdoshlar azot birikmalari
kam boʻlgan tuproqda ham yaxshi oʻsadi.[1]
Yasmiq
(chechevitsa)
o`simligini
dukkakdoshlar oilasini oqsilga boy turlaridan
bo`lib, uning vatani Janubiy-G`arbiy Osiyo
Universal International Scientific Journal
20
8
hisoblanib
Kanada,
Hindiston,
Turkiya,
Gretsiya, Misr, Rossiyani katta maydonlarida
yetishtiriladi. Yasmiq ( Lens culinaris Medik)
dunyodagi eng keng tarqalgan dukkakli
ekinlardan biri.[2]
Yasmiqning ildizi o’qildiz, bo’yi 60— 70
santimetr. Bargi murakkab, juft patsimon,
uchida jingalaklari bor. Gullari mayda, pushti,
binafsha, ko’k, ko’pincha oq, barg qo’ltiqlariga
2-4 tadan joylashgan, o’zidan changlanadi.
Mevasi dukkak, urug’i yumaloq, sariq, pushti,
yashil, jigarrang. Hozirgi kunda yer sharida
yasmiqning
beshta
turi
uchrab,
asosan
mamlakatimizda
bittasi,
ya’ni
ovqatga
ishlatiladigan xo‘raki yasmiq ko‘proq ekiladi.
Xo‘raki yasmiqning respublikamizda katta va
kichik urug‘li turi uchraydi. Yirik urug‘li
yasmiq (SSP macrosperma) baland bo‘yli
bo‘lib, 60-70 sm ga yetadi. Dukkaklari ham
yirik, urug‘larining rangi sal yashil bo‘lib, 6-9
mm gacha bo‘ladi. 1000 dona urug‘ining vazni
55-65 g keladi, o‘suv davri navlariga qarab 80-
120
kun.Mayda
urug’li
yasmiq
(SSP
microsperma) past bo‘yli bo‘lib, balandligi 40-
50 sm bo‘ladi, urug‘larining diametri 2-5 mm
keladi, rangi ko‘proq jigarrang
tusdabo‘ladi.O‘suv davri qisqa, 65-70 kunda
pishib yetiladi. Nisbatan qurg‘oqchilikka
chidamli. 1000 dona urug'ining vazni 25-30 g
keladi [3,4,5]
Biologik xususiyatlari. Yasmiqning
issiqqa talabchanligi o‘rtacha o‘sib
rivojlanishi uchun 15-18°C daraja harorat talab
qiladi. O‘sib chiqayotganda ko‘k no‘xatga
qaraganda ko‘proq issiqlik talab qiladi.
Maysalari 4-5°C da unib chiqadi. Havo
haroratiga qarab unib chiqquncha 8-12 kun
vaqt ketadi. Nihollarning muqobil o‘sish
harorati 23-25°C hisoblanadi. Maysalari qisqa
muddatli
sovuqlarga
chidamli.
Katta
o‘simliklari sovuqda. Hatto harorat -8°C
bo'lganda ham zararlanmaydi. O‘suv davri 70-
105 kun.O‘zidan changlanadi.
Yetishtirish usuli. Yasmiq dukkakli
o‘simliklar ichida o‘tmishdosh ekinga
talabchan hisoblanadi. Kartoshka kabi qator
orasi ishlanadigan o‘simliklardan keyin ekilishi
lozim. Agar begona o‘tlar ko‘p bo‘lsa, yasmiq
sust rivojlanadi. Yasmiqdan keyin tariq, suli,
kartoshka o‘simliklari ekilganda hosildorlik
yuqori bo‘ladi. Erta bahorda ekilgan bo‘lsa,
gektariga 60 kg P203, 30 kg K20 miqdorda
o‘g‘it berish lozim. Ekilgandan keyin ikkinchi
kultivatsiya bilan 15 kg azotli, 30 kg fosforli
o‘g‘itlar beriladi.Yasmiq imkoni boricha erta
bahorda ekilishi lozim. Tajribalarga ko‘ra, faqat
erta bahorda ekilgan yasmiqlargina yuqori
hosil beradi. Bahorda ekilgan yasmiq
o'simligining tupi baquvvat, urug’lari yirik
bo‘ladi. Yasmiqning ekish muddatini to‘g‘ri
belgilash muhim ahamiyatga ega. Bahorda 10
Universal International Scientific Journal
20
9
kun keyin ekilganda ham hosildorlik 4-5
sentnerga
kamayadi.Respublikamizning
janubiy mintaqalarida yasmiqni kech kuzda
ham ekish mumkin. Chunki yasmiq sovuqqa
chidamli, kech kuzda ekilganda iyun oyida
yig’ishtirib olinadi. Yasmiq ekishning eng
yaxshi usuli keng qatorlab ekishdir.
Tajribalar yasmiqning qator orasi 33-45 sm
kenglikda ekish yaxshi natija berishini
tasdiqlaydi. Qator oralari 60 sm bo‘lganda
o‘simlik uchun zarur bo‘lgan namlik, oziqa
moddalarningfotosintez
jarayoni me’yoriy
sharoitda boradi.Yasmiqning ekish me’yori
urug‘ning yirikligi, tuproq iqlim sharoitiga
bogiiq. Yirik urugii turlarining gektariga 100-
140 kg, mayda urug’iga esa 70-100 kg sarflab
ekiladi. Namlik yuqori, unumdorligi past
tuproqda ekish me’yori 15-20 foizga
oshirilsa, qurg‘oqchil tumanlarida unumdorligi
yuqori tuproqlarda ekish me’yori 15 foizga
kamaytiriladi. Ekish chuqurligi tuproqdagi nam
miqdori, havo haroratiga qarab 4-5 sm bo‘ladi.
Yengil qumoq va quruq tuproqlarda urug’lar 6-
7 sm chuqurlikka tashlanadi.Yasmiqning o‘sishi
uchun optimal harorat taxminan 20 daraja.
Gullash birinchi kurtaklar paydo bo‘lishidan
taxminan 45 kun o‘tgach sodir bo‘ladi.
Kurtaklar oldidan dukkaklilar oilasining bu
vakili ancha sekin o‘sadi va gullashdan keyin u
yaxshi o‘sadi va shoxlana boshlaydi. Yasmiq
no‘xatdan farqli o‘laroq, qurg’oqchilikka yaxshi
toqat qiladi.Bu uni beqaror yomg’irli
hududlarda
yetishtirishga
imkon
beradi
Urug’larni ekish paytida tuproq namligi
haddan tashqari ko‘p bo‘lsa,bu kelajakdagi
hosilga zarar yetkazadi, chunki yasmiq emas,
balki o‘simlikning bargli qismi o‘sadi. Shu bilan
birga, yasmiq paydo bo‘lishi davrida hosil
miqdori
va
suv
yetishmasligini
ham
kamaytiradi. Yomg’ir uzoq davom etgan
qurg’oqchilik oqibatlarini bartaraf qilishi va
o’simliklar qayta gullashi mumkin. Yasmiq
ekishdan oldin yerni o‘g’itlash shart emas,
chunki hosil bargli massaga ega bo‘ladi.
Shuning uchun, organik o‘g’itlarni yerga
qo‘llashdan keyin uchinchi yilda yasmiq ekish
yaxshidir.Yasmiq juda noyob o‘simlik bo‘lib
o‘zida zaxarli moddalar to‘plamaydi. Unda na
nitratlar, na radionuklidlar saqlanmaydi.
Shuning uchun yasmiq butunlay ekologik toza
don hisoblanadi. [3,4,5]
Yasmiqning
tibbiyotdagi
ahamiyati.
Yasmiq donalari dukkaklilar oilasining boshqa
vakillari bilan solishtirganda yaxshi hazm
qilinadi va ularning oqsillari go'shtdan olingan
oqsilga qaraganda ancha yaxshi so'riladi.
Shuningdek,
vitaminlar,
mikroelementlar,
xususan, temir, yasmiq tarkibi jihatidan teng
emas. Un ko'pincha dondan tayyorlanadi, u
pishirish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari
ozuqaviy qiymati shartlangan yuqori tarkib
yasmiq oqsillari donida bu o'simlik uzoq
Universal International Scientific Journal
2
1
0
vaqtdan beri xalq tabobatida ishlatilgan. Yasmiq
doni tarkibida bir qator vitamin, oqsil
aminokislatalar, uglevodlar mavjud.bu don
polifenollar, saponinlar va fitosterollar kabi
ko‘plab bioaktiv birikmalarga boy funksional
dukkakli
ekin
hisoblanadi.
Bir
qator
tadqiqotlarda shuni ko‘rib o‘tgan olimlar,
yasmiq iste`moli biologik faol moddalar tufayli
bir qator surunkali kasalliklarning tarqalishini
kamaytirishda
potensial
ahamiyatga
ega.
Yasmiq tarkibidagi eng keng tarqalgan
polifenollarga fenolik kislatalar, flavan-3,
flavonollar,
antosiyanidlar,
antioksidantlar,
proantosiyanidlar faolligi tufayli bir nechta
degenerativ kasalliklarning oldini olishda
muhim rol o‘ynaydigan antosiyanidlar kiradi.
Bundan tashqari yasmiq polifenollari diabetga
qarshi kardioprotektiv va saratonga qarshi
faollikga ega. Yasmiq tarkibidagi saponinlar
odamlarda
plazmadagi
xolesterenni
kamaytiradigan ta`sirga ega va ko‘plab
surunkali kasalliklar xavfini kamaytirishda
muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari
yasmiqda ayniqsa urug’ qobig’ida yuqori
darajada
fitosterollar,
kampesterol
va
stigmasterollar
eng
ko‘p
hisoblanadi.
Gipokolesterolemik tasiridan tashqari, yasmiq
tarkibida fitosterollar yallig’lanishga qarshi
faolligi bilan judayam mashhur. Bundan
tashqari yasmiqning ko‘pgina hususiyatlari
mavjud.yasmiqning inson ratsionidagi ozuqaviy
ahamiyati tufayli mashhurlik kasb etmoqda.
Ular ayniqsa lizin va arginin kabi muhim
aminokislatalarda yuqori. Yasmiq tarkibida xun
tolasi, shuningdek, temir, folat, magniy, va rux
kabi minerllar mavjud. Ushbu mulohazalardan
kelib chiqqan holda, yasmiq uzoq vaqt
davomida hayvon oqsillarga arzon va sifatli
alternativsifatida
tan
olingan
va
“
kambag’alning go‘shti” atamasini olgan va ular
mikroelementlardan aziyat chekadigan odamlar
uchun to‘liq oziq ovqat manbai sifatida qabul
qilinadi.[6,7,8,9,10,11,12,13,14,]
XULOSA
Yasmiq ( Lens culinaris)-dukkaklilar
oilasiga mansub, oziq –ovqat va yem –xashak
uchun uchun muhim ekin bo`lib, o`ziga xos
biologik xususiyatlarga ega.Uning urug`lari
oqsil va mikroelementlarga ega . Bu o`simlik
ekologik muvozanatni saqlashga , tuproqni
boyitishga va sog`lom oziq – ovqat
manbalarini ta`minlashga hizmat qiladi.
Yasmiq yetishtirishni kengaytirish va uning
biologik
xususiyatlarini
o`rganish,
respublikamiz aholisini to`yimli oziq- ovqat
mahsulotlari bilan ta`minlashda hizmat qiladi.
Universal International Scientific Journal
2
11
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Dorivor va ozuqabop o`simliklar plantatsiyalarini tashkil etish va xom ashiyosini tayyorlash bo`yicha
yo`riqnoma.
Tuzuvchilar:
B.Y.To`xtayev,
T.X.Maxkamov,
A.A.To`laganov,A.I.Mamatkarimov,
A.I.Maxmudov,M.O`. Allayarov. Toshkent 2015
2.
VOLUME 3 | ISSUE 1 | 2022 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF): 5.723
Directory Indexing of International
3.
Atabayeva X. N. O‘simlikshunoslik. –Toshkent : Mehnat, 2000. –b.134-136
4.
Atabayeva X. N. Qurbonov A.A. Yasmiq yetishtirish texnologiyasi bo‘yicha tavsiyanoma.O‘zR
fanlar akademiyasi Asosiy kutubxonasi Yasmiq yetishtirish texnologiyasi bo‘yicha tavsiyanoma. Navro`z
nashryoti, 2020-yil 36-b
5.
Qurbonov A. Yasmiq navlari xosildorligiga ekish muddati va me’yorining ta’sirini o‘rganish va
ilmiy asoslash. Avtorefarat. Toshkent 2022-yil 46-b
6.
Ganesan K., Xu B. Polyphenol-rich lentils and their health promoting effects. Int. J. Mol. Sci.
2017;18:2390. doi: 10.3390/ijms18112390.
7.
Faris M.A.I.E., Takruri H.R., Issa A.Y. Role of lentils (Lens culinaris L.) in human health and nutrition:
A review. Mediterr. J. Nutr. Metab. 2013;6:3–16. doi: 10.1007/s12349-012-0109-8.
8.
Zhang B., Peng H., Deng Z., Tsao R. Phytochemicals of lentil (Lens culinaris) and their antioxidant
and anti-inflammatory effects. J. Food Bioact. 2018;1:93– 103. doi: 10.31665/JFB.2018.1128.
9.
Vasishtha H., Srivastava R. Changes in sapogenols in lentils (Lens culinaris) during soaking and
cooking. Indian J. Agric. Sci. 2013;83:8.
10.
Calles T., Del Castello R., Baratelli M., Xipsiti M., Navarro D. The International Year of Pulses—
Final Report. Food and Argiculture Organisation of the United Nations; Rome, Italy: 2019.
11.
Maphosa Y., Jideani V.A. Functional Food: Improve Health through Adequate Food. Volume 1.
InTech; Rijeka, Croatia: 2017. The role of legumes in human nutrition; p.
12.
Mitchell D.C., Lawrence F.R., Hartman T.J., Curran J.M. Consumption of dry beans, peas, and lentils
could improve diet quality in the US population. J. Am. Diet. Assoc. 2009;109:909–9 13. doi:
10.1016/j.jada.2009.02.029.
13.
Atabayeva X. N. Qurbonov A.A. Yasmiq yetishtirish texnologiyasi bo`yicha tavsiyanoma.
O`Zr fanlar akademiyasi Asosiy kutubxonasi Ясмиқ етиштириш технологияси бўйича тавсиянома.
Navro`z nashriyoti, 2020-yil 36-b 9. Qurbonov
14.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
ISSIQXONA TUPROG ‘IDA OG ‘IR METALLAR TA’SIRI.
Universal xalqaro ilmiy jurnal
,
1
(3), 51-56.
15.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
BIOSUBSTRATNING CUCUMIS SATIVUS L. O ‘SIB-RIVOJLANISHIGA TA’SIRI.
Universal xalqaro
ilmiy jurnal
,
1
(3), 57-67.
16.
Туйчиева, Д. С., Аманбаева, С. С., & Абдутолипов, М. З. (2016). Влияние некоторых пестицидов
на ультраструктуру печени беременных крыс. In
Вестник научных конференций
(No. 2-1, pp. 102-103).
ООО Консалтинговая компания Юком.
17.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
BIOSUBSTRATNING CUCUMIS SATIVUS L. O ‘SIB-RIVOJLANISHIGA TA’SIRI.
Universal xalqaro
ilmiy jurnal
,
1
(3), 57-67.
18.
Тўхтабоева, Ф., Ҳошимжонова, М., & Абдутолипов, М. ТЕМИР УДК ВА
ФЕРРОСТИМУЛЯТОРЛАР ТАЪСИРИДА ҒЎЗА ЧИГИТИНИНГ ЗАХИРА ОҚСИЛЛАРИНИ
АНИҚЛАШ.
ILMIY XABARNOMA
, 47.
