“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
563
PAST DARAJADA O‘ZLASHTIRUVCHI O‘QUVCHILARNI KOGNITIV
EXTIYOJLARINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI.
ADPI talabasi Mo‘minjonova Feruza Xabibullo qizi
Annotatsiya:
Maqolada past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognitiv extiyojlarini
shakllantirishning psixologik omillari, past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda turli amaliy va
nazariy yondashuvlar olib boorish, o‘quvchilarni kognitiv extiyojlarini shakllantirish, ularni
muvaffaqiyatga yo‘naltirish, tushunchalari bilan qo‘llab-quvvatlash, xato qilishga ruxsat berish va
ularni o‘zlarini yaxshilashda erkinlik bermoq juda muhimligi ustida fikr yuritilgan
Kalit so‘zlar:
kognitiv, extiyoj, ijtimoiylashuv, “men” konsepsiyasi, o‘z-o‘ziga baho, psixika.
Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonning zamonaviy ta’lim sharoitini yanada yaxshilash va
o‘quvchilarni bilimini shakllantirish va rivojlantirish uchun ko‘plab shart-sharoitlar yartilmoqda.
Ta’lim jarayonida faoliyat olib borayotgan har bir pedagog psixologhamdir, zero uning ta’lim berish
jarayonida bir murg‘ak qalbning kelajak hayot yo‘li yotadi. Psixologiyada ta’lim, o‘qish va o‘rganish
tushunchalari talqin etadigan bo‘lsak ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchining o‘quv
faoliyatidagi birgalikdagi bilim ko‘nikma va malakalarni almashuv jarayoni tushuniladi, ayni paytda
ta’lim jarayoni ongli tarzda o‘qish faoliyatida amalga oshiriladi.
Past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognitiv extiyojlarini shakllantirish avvalo ustoz
pedagogik mahorati va ota-onalar bilan hamkorlik ishlarini amalga oshirishga e’tibor qaratilganda
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu yana past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni psixik xolatlariga
bilish jarayonlariga ham uzviy bo‘g‘liq xisoblanadi.
Past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognitiv ehtiyojlarini shakllantirishda bir nechta
psixologik omillar o‘rnini o‘zlashtiradi. Ba'zi omillar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
1. Irsiyat bilan bog‘liqlik va bilimlarni o‘zlashtirish: O‘quvchilar o‘zlarining kuchli va
kamchiliklarini tanishish, ularning o‘zlarining qobiliyatlarini tushunish va o‘zlarini o‘zgartirishga
yo‘l qo‘yish orqali o‘zlarini o‘zlashtirishlari mumkin.
2.
Ijtimoiy
tajribalari:
O‘quvchilarning
o‘zlashtirishlari
va
rivojlanishi
uchun
munosabatlarining muhit tomonidan qo‘llanilishi, ularning muhitda qiziqishlari va yagona
qobiliyatlari hisobga olinganida ularni o‘zlashtirishga yordam beradi.
3. Ustoz va ota-ona tomonidan qo‘llab quvvatlanish va motivatsiya: O‘quvchilarning
maqsadlari, maqsadlari va o‘zlarini o‘zlashtirishlari uchun yuqori darajada motivatsiya va
qo‘llanishlarining bo‘lishi kafolatlanishi kerak.
4. O‘z fikrlarini namoyon qilish: O‘quvchilar o‘zlarining o‘zlashtirishlari va o‘zlarini
rivojlantirishlari uchun ideyalarini, fikrlarini va tushunchalarini o‘zgartirishlari kerakligini
tushunishlari lozim.
5. Muvaffaqiyatga yo‘naltirish: O‘quvchilarni o‘zlashtirishlari uchun amaliyotlarga olib kelish,
ularni muvaffaqiyatga yo‘naltirish, tushunchalari bilan qo‘llab-quvvatlash, xato qilishga ruxsat berish
va ularni o‘zlarini yaxshilashda erkinlik bermoq juda muhimdir.
Past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognitiv ehtiyojlarini shakllantirish o‘qituvchi
tomonidan turli usullar bilan amalga oshiriladi. Mavzu va dars materiallari o‘quvchilarning
qiziqishlarini va turli ko‘nikmalarini oshirishga muvofiq tuzilishi kerak. O‘quvchi qiziqishi bilan
bog‘liq bo‘lgan mavzularni tanlash uning motivatsiyasini oshiradi.
Tashqi Muhitni Qo‘llab-quvvatlashi Masalan: laboratoriyalar, kasblar, yoki ilmiy ma'ruzalar
o‘quvchilarning ko‘nikmalari va qiziqishlarini oshirishi mumkin.
Amaliyotlarga Yo‘naltirish: O‘quvchilarni murakkab bo‘lgan nazariy bilimlar bilan
qiynamaslik, ularni amaliy mashg‘ulotlar va ilmiy tadqiqotlar tashkil etish o‘quvchilarning
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam berishi mumkin.
Taqdimot usullari: O‘quvchilarga o‘qituvchining qiziqtiradigan, chuqurlashtiradigan taqdimot
usullari foydalanilishi, masalan, bilim olish qo‘llanmalari, filmlar, yoki onlayn ma'lumotlar,
o‘quvchilarni qiziqtiradi va ularning kognitiv ehtiyojlarini qondiradi.
Ko‘nikma uchun Ilovalar: O‘quvchilarning ijodiy fikrlash va muhokamalarini oshirish uchun
savollar, ilmiy topshiriqlar, va o‘quvchilarni o‘zlarini tahlil qilish uchun ilmiy ilovalar taqdim etilishi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
564
Tushunchalarni Bog‘lash: Ko‘nikmalarini o‘zgartirishga yo‘l qo‘yish va yangi bilimlarni qabul
qilish uchun o‘quvchilarning mavzuga oid fikrlarini, o‘ylashlarini, va tushunchalarini boshqarish.
Bu usullar past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognitiv ehtiyojlarini shakllantirishda
yordam beradi va ularga o‘zlarini o‘zlashtirish, yangi bilimlarni o‘rganish va o‘zlashtirishdagi
muvaffaqiyatlarini kuchaytirishga imkon beradi.
Ta’lim jarayonida past darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni kognetiv extiyojlarini
shakllantirish nafaqat o‘qituvchi murabbiylar uchun dolzarb muammo balki davlat siyosati darajasida
olib chiqilishi mumkin bo‘lgan mavzu sanaladi. Zero millatning jahonda o‘z o‘rni, mavqei,
rivojlangan davlatlar qatoridan joy egallashi kelajak avlodning sog‘lom fikrli, ongli bo‘lishi va
berilayotgan bilimlarni to‘la o‘zlashtirishi bilan bog‘liq jarayondir. O‘qituvchi va o‘quvchi
munosabatlarida bola “men”I o‘qituvchi unga bergan bahosi bilan o‘z-o‘ziga baho shakllanib borishi
uning past o‘zlashtirishida ijtimoiy “men”ining tushib ketishi oqibatiga ham olib keladi.
Adabiyotlar ro‘yhati:
1.
PSYCHOLOGICAL FACTORS OF COGNITIVE LEARNING STRATEGIES
FORMATION IN STUDENTS Article • November 2021
2.
S. N. Kostromina, T. A. Dvornikova PSYCHOLOGICAL FACTORS OF
COGNITIVE LEARNING STRATEGIES FORMATION IN STUDENTSAbdulmadjidova, M.
(2021). Muloqot–Bola Psixik Rivojlanishining Muhim Omili. BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(6), 614-617.
3.qizi Xabibullayeva, S. S., & qiz Abdulmadjidova, M. D. (2023, January). TEZKOR QAROR
QABUL QILISH-HOZIRGI ZAMON MUHIM TALABI. In INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 45-49).
