Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
294
XALQ T
LIMI TIZIMIDA
QUVCHILARNI KASB-HUNARGA
Y
NALTIRISH ISHLARI: MUAMMO VA YECHIMLAR
Turaqulova Muxayyoxon Obidjonovna
Andijon viloyati Izboskan tumani
16-umumiy
rta t lim maktabi psixologiya
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kasb turlari va kasb tanlashda maktab
psixologlarining
quvchilarga t siri,
kasb-hunarga y naltirish ishlari, muammo va
chimlar haqida yoritilgan.
Kalit s zlar:
hunar, kasb, qiziqish, qobiliyat, kasbiy reja, natija, psixolog,
yondashuv.
:
Abstract:
this article describes the types of professions and the influence of school
psychologists on students, career guidance, problems and solutions.
Keywords:
craft, profession, interest, abilities, professional plan, result,
psychologist, approach.
sib kelayotgan yosh avlodni kasbga y naltirish hamisha davlatimiz, siyosatimiz
oldida turgan ustuvor masalalardan sanalib kelingan. Mazkur jarayonni amalga oshirish
uchun farzandlarimizning ota-onalari hamda t lim muassasalarining
rni va u
rda
faoliyat olib borayotgan
qituvchilar hamda amaliyotchi psixologlarining faoliyati katta
ahamiyatga ega. Shu maqsadda bugun yurtimizda k plab qaror, farmonlar qabul
qilinmoqda. Jumladan, 2020-yil 6-noyabr sanasida
zbekiston Respublikasi
Preziden
zbekistonning yangi taraqqiyot davrida t lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari t
-6108-sonli farmonining qabul
qilinishi fikrimizning isbotidir. Kasb-hunarga y naltirishdan maqsad
sib kelayotgan
yosh avlodni ongli ravishda kasb tanlashga tayyorlashdir. Ularni kasb hunarga y naltirish
orqali, b lajak kasbiy qarorlarni shakillantirish, kasbni erkin va mustaqil tanlashlari uchun
kasb hunarga y naltirish ishlariga mustahkam zamin yaratuvchi ilmiy-amaliy tizim
sifatida qarash lozim. Bu tizim orqali har bir
quvchi shaxsini kasbga y naltirishda
individual xusuyatlarni ham xalq x jaligi manfaatlari nuqtai nazardan mehnat resurslarini
t laqonli t minlash zaruratini hisobga olish kerak. Lekin bugungi kunda umumiy
rta
t lim maktablarida
quvchilarni kasbga y naltirishning ilmiy amaliy tizimi
tarlicha
ishlab chiqilmagan, ilmiy pedagogik asoslari talab darajasida yaratilmagan.
Kasbga
rganish ham madaniyat va bu jarayonlardagi
zaro munosabatlar ham
madaniyatdir. Agar
qtuvchi
z
quvchisini kasb hunari yoki dars beradigan fani orqali
tarbiyalamoqchi b lsa, unga kasb madaniyatini
rgatmoq uchun eng avvalo
z fanini
yaxshi k rishi va yaxshi bilishi uning
zi madaniyatli b lishi kasb madaniyatini yaxshi
zlashtirib olgan b lishi lozim. Kasb-hunar yoki fanni sevadi hamda ustoziga
xshab
madaniyatli b lishga harakat qiladi. Agar fanni yoki kasb hunarni
qituvchining
zi
yaxshi k rmasa, uning
zi madaniyatli b lmasa, kasb madaniyatidan bexabar b lsa, u
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
295
holda qanchalik
quvchilarni majbur qilmasin baribir bu fan ularga hech qanday
tarbiyaviy t sir k rsatmaydi, ularni madaniyatli ham qila olmaydi.
Dunyoda minglab kasblar bor. Mana shu rang-barang kasblar olamida qanday qilib
m ljal olish kerak? Hayot y lini mehnat faoliyatini t
ri baholash uchun qaysi kasbni
tanlagan m qul? Bu ishda sizga kasblar tasnifi yordam berishi mumkin. Maktabda
quvchilarni kasbga qiziqtirishda psixologlarni
rni beqiyos. Ular
quvchilarning
qiziqishi va qobilyatini aniqlagan holda
zlariga ishonchni mustahkamlashiga, kasblar
tasnifi uchun har xil belgilarni asos qilishga y naltirishda yordam beradi.
Qiziqish va qobilyatlarni aniqlashning juda k p usullari mavjud.
1. Qiziqish-chuqur
rganishlarni talab etadigan tushuncha b lib, kasb tanlash
masalasini hal etishda tarli hajmda
rganiladi.
2. Insonda qiziqishlar turli va cheksiz b lishi mumkin. Qiziqishlar yosh
tgan sari
va muhit
zgarganda ham
zgarib turadi.
3. Qiziqish inson hayotining y nalishini belgilab beradi.
4. Qobiliyat
berilayotgan bilim, malaka va k nikmalarni
zlashtira olishdagi
insonning xususiyatidir.
Qobiliyatning
lchamlariga bilim, malaka yoki yuqorililik kabi k rsatgichlar
kiradi. Qobiliyat doimo yuqori yoki past b lavermaydi. Inson biror sohada qobiliyati
yuqori b lsa, bosqasida past b lishi mumkin.
quvchilarning kasb tanlashdagi muhim
vazifalaridan biri har kim
zining qobiliyatini yuqori ekanligini aniqlashdir.
quvchilarni kasbga y naltirish uchun ularning shaxsiy fikrini tinglash va hurmat qilish,
shuningdek qiziqish va qobiliyatlarini hisobga olish lozim. Kasbga y naltirishda hech
qachon shaxsiy manfaatni k zlamaslik kerak. Moddiy mabla ni k zlab tanlangan kasb
hech qachon yuksalish b lmaydi.
Xalq t limi tizimida
quvchilarni kasb-hunarga y naltirish ishlari:
muammo va chimlar:
1.
z kelajagini aniq belgilab olgan, faqat kelgusida t lim y nalishi va shu kasbni
beruvchi
quv muassasasini tanlash uchun maslahatga muhtoj
quvchilar.
2. Qayerga
qishga borishini bilmaydigan, aniq kasbiy reja va kelajagi t
risida
tasavvurga ega b lmagan
quvchilar.
3. Kelgusidagi kasbini tanlagan lekin ayrim sabablarga k ra(so ligiga t
ri
kelmasligi, imkoniyatlarining chegaralanganligi) bu kasbni egallay olmaydigan
quvchilar.
4. Bir necha k p hollarda y nalishi bir biriga teskari b lgan kasblarni tanlashda
z imkoniyatlari va kasbning avzalligi emas, balki atrofdagilar
rtoqlarining fikri,
maslahatlariga asoslanadilar.
quvchilarda kasbiy madaniyatni shakllantirish, ham psixologlar zimmasiga
sh, kasbiy madaniyat nima?
Kasbiy madaniyatga hamisha uni shakllantiruvchi m naviy asos mujassam b ladi.
U hamisha
oyalar, bilimlar, inson maqsadlarining ramziy ifodasidir.
oyasiz, bilimsiz,
maqsadsiz, kasbiy madaniyat ham shakllanmaydi. M naviy madaniyat mahsuli esa
moddiy shakldagina
z ifodasini topadi. Ular xuddi ana shu tarzda moddiylashadi va
ijtimoiy hayot damiga aylanadi. Kasb madaniyati mohiyatini aniqlashtirib, aytishimiz
mumkinki, kasb madaniyati yoki madaniyatining har qanday tashqi ifodalanishini
insonning rivojlanish yoki kamolati darajasini k rsatadi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
296
Xulosa qilib aytdigan b lsak, qiziqish bizning qaysi sohaga nisbatan alohida
munosabatimiz borligini belgilab bersa, qobiliyat
sha sohadagi bilim, malaka va
k nikmalarni
zlashtira olishimiz imkoniyatlarini belgilab berar ekan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
rta t lim
muassasalarining 9
11-sinflari
quvchilarini kasb-hunarga tayyorlash chora-tadbirlari
t
-son qarori.
2.
F.R.Abduraxmonov, Z.E.Abduraxmonova. Kasb psixologiyasi. Darslik. T.
2018. 176 b.
3.
Hunarmandlar shahri. M.Ortiqova.Toshkent 2006-y
4.
Kasb qanday tanlanadi? A.Jalolov.Toshkent 2010-y
5.
Khimmataliev D.O., Khakimova M.F., Beknazarova Z.F., Abdullayeva
R.M., Minlishev R.Z. Formatuon of professional competence of students of technical
universities through interdisciplinary integration. University Press Journals. November 21,
2019.422-424
6.
Matyoqubovna, A. R. (2022). Yoshlarni t
ri kasb tanlashga y naltirish
ijtimoiy voqelik sifatida. barqarorlik va
takchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 2(11),
436-438.
