Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
14
TALABALARDA KASBIY-PEDAGOGIK FAOLIYATNING IJTIMOIY-
RGATISH PEDAGOGIK ZARURAT SIFATIDA
Ch.Shokirova
ADU, Pedagogika fakulteti dekani, p.f.n., dotsent
Annotatsiya.
Ushbu maqolada talabalarda kasbiy-pedagogik faoliyatning ijtimoiy-
rgatish dolzarb muammo ekanligi, kasbiy y nalganlik, kasb
standartlari, shuningdek talabalarda kasbiy-pedagogik faoliyatning ijtimoiy-axloqiy
zlashtirishda pedagogik etika qoidalarining
rni xususida fikr yuritiladi.
Kalit s zlar:
kasbiy-
kasb standarti, pedagog, intellektual salohiyat, oliy t lim, xulq-atvor.
Annotation.
This article reflects on the fact that teaching the socio-moral standards
of professional-pedagogical activity in students is an urgent problem, on professional
orientation, professional standards, as well as on the role of the rules of pedagogical Ethics
in mastering the socio-moral standards of professional-pedagogical activity in students.
Base words and phrases:
professional-pedagogical activity, social moral standard,
internationalstandart, professional standard, pedagogical, intellectual potential, higher
education, behavior.
-
-
-
-
-
zbekiston Respublikasi oliy t lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
kontseptsiyasini tasdiqlash t
da
lim bilan
qamrov darajasini oshirish, xalqaro standartlar asosida yuqori malakali, kreativ va tizimli
fikrlaydigan, mustaqil qaror qabul qila oladigan kadrlar tayyorlash, ularning intellektual
qobiliyatlarini namoyon etishi va m naviy barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun
zarur shart-
lim tizimini rivojlantirishning strategik maqsadlaridan
biriga aylandi. Pedagogik oliy t limda tayyorlanadigan pedagogik kadrlarning m naviy
barkamol shaxs sifatida shakllanishida ijtimoiy-
ega.
Bugungi kunda oliy t lim muassasasi bitiruvchilarining mehnat bozorida
raqobatbardoshligini oshirish, b lajak
qituvchilarning kasbiy kompetentligi va
identitetligini rivojlantirish, ularda kasbiy-pedagogik faoliyatga doir huquqiy, ijtimoiy-
oliy t lim tizimining funktsional vazifasi hisoblanib,
halqaro va milliy talablardan kelib chiqqan holda tadqiq qilib borish dolzarb masala
sifatida qaralmoqda.
B lajak
qituvchilarning ijtimoiy-
z faoliyatiga
tadbiq etish borasidagi k nikmalar
zini professional mukammallashtirish va tarbiyalash
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
15
uchun yetakchi komponent b lib,
maqsadga muvofiq m lum tarzda amalga
oshiriladigan pedagog umuminsoniy tajriba, pedagogik jarayonni takomillashtirish uchun
zarur b lgan metodologik va maxsus bilimlar, kasbiy k nikma va malakalar tushuniladi.
Ilmiy adabiyotlar tahlili talabalarga ijtimoiy-
rgatish
pedagogik-psixologik, ijtimoiy-
-huquqiy, nazariy-amaliy, uslubiy
jihatdan dolzarb ekanligini k rsatadi.
Talabalarda kasbni egallashning shakllanishi ularda majburiyat va javobgarlik
hissining tarkib topishi bilan bo liq b lib, ularda ana shunday sifat va kechinmalar t la
shakllangan b lsa, bilimlarni egallash yoki kasbiy kamolot uchun hech narsa t siq
b lmaydi.
Talabalarda kasbiy-pedagogik faoliyatga doir ijtimoiy-
zini pedagog sifatida
zini identifikatsiya qilish bosqichida namoyon b ladi. Mazkur
bosqich kasbiy-pedagogik faoliyat, ijtimoiy rolni bajarish va ijtimoiy-psixologik tizimidan
iborat.
zini identifikatsiya qilish uch bosqichda: tayyorgarlik, asosiy va yakunlovchi
bosqichlarda amalga oshiriladi. Tayyorgarlik bosqichida talaba egallamoqchi b lgan
kasbiga taaluqli faoliyat turlarini aniqlashtiradi,
zining
rni va rolini aniqlashtiradi,
z
xulq-atvorlari, odobi, k zlagan maqsadlarini r yobga chiqarishning vosita va usullarini
asoslab, belgilab oladi. Asosiy bosqichda
zini nomoyon qilish maqsadlarini amalga
oshiradi. Yakunlovchi bosqichda talaba
zini nomoyon etish sohasida erishgan natijalar
baholanadi, qiyinchiliklarni sabablari aniqlanadi.
Kasbiy-pedagogik muvaffaqiyat b lajak
qituvchilarda ijtimoiy-
hamda kasbiy y nalganlik bilan mustahkam aloqadorlikka ega. M.I.Dyachenko,
L.A.Kandibovich talabalarda kasbiy y nalganlikni rivojlantirish bu b lajak kasbiga
ijobiy munosabatni, unga qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini mustahkamlash, oliy
quv
yurtini tugatgandan s ng kasbiy-pedagogik faoliyatini takomillashtirish istagi, tanlangan
kasb sohasida doimiy mehnat faoliyatini olib borish asnosida
zining asosiy moddiy va
m naviy ehtiyojlarini qondirish, b l usi mutaxassis k z
ngida kasbning obr sini
oshirishdir.
Kasbiy y nalganlik mazmuni sifatida b lajak kasbiy faoliyatini, majburiyatlarini,
ijtimoiy-
z funktsional vazifalarini bajarishga intilish,
mohir, yetuk mutaxassis sifatida
zini k rsatish, murakkab
quv vazifalari, masalalarini
istagidir. Shuningdek, talabalarning ijtimoiy burchga,
ziga, intilishlariga, hislariga
munosabatining rivojlanishi bilan kasbiy motivlarning mazmuni
zgaradi. V.A.Sonin
ilmiy tadqiqotida talabalarda kasbiy y nalganlikning muvaffaqiyatli rivojlantirish
omillaridan biri ularda kasb tanlashning ijobiy motivlarini shakllaganligi ekanligini
t kidlab
tgan.
zbekiston Respublikasida pedagogning maqomi tan olinib, ularning
z kasbiy
faoliyatini yuritishi uchun tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlar yaratilmoqda, ularning
ijtimoiy himoyasi t minlanib va huquqlari amalga oshirilishi uchun kafolatlar qonunan
t minlanmoqda. Bu kafolat qonun hujjatlarida
z ifodasini topgan b lib,
zbekiston
Respublikasining Pedagogning maqomi t
risida Qonunida
z aksini topgan.
Pedagogning huquqlari, sh ni, qadr-qimmati va ishchanlik obr si t minlanishi
b lajak
qituvchilarda ijtimoiy-
uzviy bo liq.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
16
M lumki, pedagogning kasbiy faoliyati kasb standartlarida belgilanadi. Ish
beruvchi esa pedagogning
z kasbiy faoliyatini amalga oshirishi uchun zaruriy shart-
sharoitlarni yaratib beradi. Pedagogning kasbiy kompetentligining muhim tarkibiy
qismlaridan biri
z faoliyatining ijtimoiy-
Kasbiy-pedagogik faoliyatning ijtimoiy-axloqi
qilish mumkin. Birinchisi, jamiyatda pedagoglar faoliyati uchun belgilangan ijtimoiy-
lsa, ikkinchisi mazkur ijtimoiy-
t lim muassasalarida qay tarzda shakllantirilishi, uning metodik-kontseptual jihatlari
hisoblanadi.
B lajak
qituvchilarning zamonaviy pedagogik texnologiyalarni,
qitish va
tarbiya vositalarini hamda usullarini tanlash jarayoni tahlil qilinsa, mazkur jarayonda ham
ijtimoiy-
rish mumkin.
Shuningdek, kasbiy-pedagogik faoliyatga tegishli mualliflik dasturlarini va
qitish
uslubiyotini ishlab chiqish va joriy etish, ijodiy faollik k rsatish, shuningdek tegishli
quv fanlari, kurslari va modullaridan foydalanishda ham ijtimoiy-
mavjud. Pedagog sifatida t lim tashkilotini boshqarishda, shuningdek t lim
tashkilotining faoliyati bilan bo liq masalalarni muhokama qilishda ishtirok etish ham
ijtimoiy-
z aksini topadi.
Talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda ijtimoiy-
rgatish va
bu b yicha amaliy k nikmalarni shakllantirish pedagogik t limning dolzarb
vazifalaridan biri hisoblanadi. Misol tariqasida
quvchilarni baholash jarayonida bir
z faoliyatiga tadbiq eta olmaslik oqibatida
quvchilar, ota-onalar, hamkasblar bilan
ziddiyatli vaziyatlarni keltirib chiqarish mumkin. Kasbiy-pedagogik faoliyati davomida
ziga biriktirilgan sinfdagi (guruhdagi, kursdagi) t lim oluvchilarning bilimini mustaqil
baholay olish m suliyatli vazifa b lib, baholash t lim oluvchining nafaqat fanni
zlashtirishi yoki kognitiv qobiliyatini aks ettiradi, bunda bir qancha ijtimoiy hamda
axloqiy jihatlari mavjud. Baholash t lim oluvchini jazolash yoki bu orqali t lim
oluvchiga refleksiv m lumot yetkazish uchun emas, balki
zlashtirishining mavjud
holatini xolis ask ettirishi lozim b ladi.
Pedagogning kasbiy-pedagogik faoliyatida muloqotning
rni katta. T lim
oluvchilar va ularning ota-onalari, hamkasblar, turli davlat organlari bilan b lib
tadigan
muloqot pedagogning kasbiy identitetligini namoyish qiladi. Kasbiy identitetlik kasbiy-
pedagogik faoliyatning ijtimoiy-
Talabalarda kasbiy-pedagogik faoliyatini amalga oshirish davomida
z sh ni,
qadr-qimmati va ishchanlik obr
zlashtirishi
pedagogik t limda amaliyotga y naltirilgan metodik t minotni taqozo etadi. Kasbiy-
pedagogik faoliyatning ijtimoiy-
lim
quv rejasiga fan
sifatida kirirtilmagan b lasda, mutaxassislik fanlari mavzulari mazmuniga singdirilgan.
Jumladan, Pedagogik kompetentlik fanidagi mavzularda ham ijtimoiy-
z aksini topgan. Didaktik jihatdan mazkur
quv fani mazmuniga ijtimoiy-axloqiy
B lajak pedagoglar
z kasbiy-pedagogik faoliyatini amalga oshirishda ijtimoiy-
llanilishiga quyidagilarni keltirib
tish mumkin: t lim-tarbiya
jarayoni ishtirokchilarining ( quvchi, ota-ona, hamkasblar, rahbariyat) sh ni, qadr-
qimmati va ishchanlik obr sini hurmat qilishi,
quv mash ulotlari davomida t lim
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
17
oluvchilarning bilim darajasini oshirish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan,
qitish va tarbiyaning il or hamda innovatsion shakllari va usullaridan foydalanish,
t lim oluvchilarning psixologik va
ziga xos xususiyatlarini, jismoniy va ruhiy
salomatligini, fiziologik rivojlanishini hisobga olishi, alohida t lim ehtiyojlari b lgan
shaxslarni
qitish uchun shart-
kamsitmasligi, voyaga yetmagan t lim oluvchilar bilan t lim-tarbiya ishlarini ularning
ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakillari bilan hamkorlikda olib borishi, t lim
tashkilotining ustaviga va boshqa t sis hujjatlariga, ichki mehnat tartibi qoidalariga va
pedagogik etika qoidalariga rioya etishi, majburiy tibbiy k rikdan
z vaqtida
tishi va
boshqalar. Talabalarda kasbiy-pedagogik faoliyatning ijtimoiy-
zlashtirishda pedagogik etika qoidalari alohida va muhim ahamiyatga ega. Pedagogik
etikani bilish va ularga amal qilish pedagogning
z kasbiy majburiyatlarini bajarishining
sifat k rsatkichlarini hamda pedagogning mehnat intizomini belgilaydigan mezondir.
Pedagogik etika qoidalarining pedagog tomonidan buzilishi uni mehnat t
risidagi
qonunchilikka asosan intizomiy javobgarlikka tortish uchun asos b ladi.
Kasbiy-pedagogik faoliyatning ijtimoiy-
tushuncha b lib, dinamik jarayonlarni
z mazmuniga qamrab oladi. T limning
xalqarolashuvi, axborotlashtirish sharoitida faoliyatning ijtimoiy-axloqiy talablari ham
zgarib, jamiyat ijtimoiy-madaniy hayoti t sirida
mustahkamlanib bormoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda b lajak
qituvchilarda
ijtimoiy-
qitish pedagogik zarurat hisoblanib, ilmiy-uslubiy,
nazariy-kontseptual jihatdan tadqiq qilish zarurat ekanligini k rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR
1.
zbekiston
Respublikasining
2024-yil
1-
Pedagogning
maqomi
t
RQ-901-son Qonuni // Qonun hujjatlari m lumotlari milliy bazasi,
https://lex.uz/docs/-6786401.
2.
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktyabrdagi
zbekiston
Respublikasi oliy t lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
t
risida gi PF-5847-son Farmoni // Qonun hujjatlari m lumotlari milliy bazas,
https://lex.uz/ru/docs/-4545884.
3.
zbekiston Respublikasi oliy va
rta maxsus t lim vazirining 2021-yil 19
oktyabrdagi
limning davlat t lim standarti.
zbekiston
Respublikasining davlat standartini tasdiqlash t
risidagi 35-2021-son buyru i //
Qonun hujjatlari m lumotlari milliy bazasi, https://lex.uz/docs/-5705038.
4.
200.
5. Oribboeva D.D. B lajak pedagoglarda kasbiy-motivatsion sohaning rivojlanganligi
-nazariy
va metodik jurnal, 8-son, 2023. B. 132-137.
6.
.
576.
7.
400 c.
