Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
399
TALABALARDA KASBIY MOTIVATSIYANI RIVOJLANTIRISHNING
ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Nasiba J rayevna
pedagogika fanlari doktori (DSc), professor
Maxmudova Feruzaxon Abduraxmon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti pedagogika
va psixologiya y nalishi 1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada motivatsiyaning t lim jarayonidagi ahamiyati,
talabalar kasbiy motivatsiyasining shakllanishi, kasb tanlashdagi gender farqlar yoritilgan.
Motivatsiya, kasbiy motivatsiya va motiv tushunchalari, olimlarning t riflari, ularning
muhim jihatlari
rganilgan. Bu sohada olib borilgan empirik tadqiqotlar natijalari
berilgan.
Kalit s zlar:
motivatsiya, kasbiy motivatsiya, motiv, maqsad, faoliyat,
motivatsion tayyorlik, kasbiy tayyorgarlik.
Abstract:
This article describes the importance of motivation in the educational
process, the formation of students' professional motivation, and gender differences in
choosing a profession. Concepts of motivation, professional motivation and motive,
definitions of scientists, their important aspects are studied. The results of empirical
studies conducted in this area are presented.
Key words:
motivation, professional motivation, motive, goal, activity,
motivational readiness, professional training.
Bugungi t lim jarayonida, talabaga nafaqat bilim, malaka va k nikmalarni
rgatish, balki shaxsning xususiyatlari va individualligini shakllantirish hamda uning
t limga nisbatan ehtiyojlari va motivlari tizimini rivojlantirish kerak, bu t lim
jarayonining natijasini aks ettiradi va
z navbatida, t lim sifatining k rsatkichini ham
belgilaydi.
Pedagogika va psixologiyada shaxsning kasbiy motivatsiyasini
rganish, avvalo,
motivatsiyaning umumiy nazariy yondashuvlariga keyin esa kasbiy va mehnat faoliyati
nazariyalarining kontseptual mezonlariga asoslanadi.
Motivatsiya hamda motiv tushunchalari haqida juda k plab olimlar
z t riflarini
zicha t
ri hisoblanadi. Motiv bu insonni hayot faoliyati
bilan bo liq jarayon b lib, inson shu ullanayotgan xilma
xil faoliyat turlari aynan
uning motivlari bilan bo liq b
shu kasbga intiltirib turuvchi motivlar, qiziqishlar b lishi zarur b ladi. Bundan k rinib
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
400
liq
b ladi.
Demak, inson shu
rsatadi. Shunday qilib motiv
faoliyatga undovchi, maqsad esa insonni m lum bir faoliyat bilan shu ullanish orqali
Kasb tanlash jarayonida
shaxsning anglangan motivlari uni m lum bir kasbni aniq tanlab olishiga sabab b ladi.
Har bir shaxs kasbni tanlash va kasbiy rivojlanish davomida maqsadlaridan k lib chiqqan
holda yaqin, qisqa va uzoq davom etadigan motivlarga duch k ladi.
Demak, motivatsiya xulq-atvorni psixologik va fiziologik boshqarishning dinamik
jarayoni hamda motivlar yi indisidir. Amerikalik psixolog Benjamin Lahey motivatsiyani
kimnidir harakatga keltiradigan ilhom sifatida t riflaydi. Rus psixologi I. A. Zimnyaya
esa motivatsiyani Insonning har qanday faoliyatini ishga soluvchi mexanizm deb
hisoblaydi. Shu kabi olimlar fikrlaridan kelib chiqib, bizning fikrimizcha motivatsiya
insonda biror harakatni amalga oshirish uchun kuchli ishtiyoq va xohishning
q z alishidir.
Motivlar birinchidan,
quv faoliyatiga undasa, ikkinchidan, maqsadga
erishish uchun zarur y l va usullar tanlashga yordam beradi.
quv faoliyatida
quv
motivlari talabalar tomonidan tanlanib, ular talabaning maqsadi, qiziqishi, kelajak rejalari
bilan bevosita bo liq b ladi.
E.P.Ilinn qizlar va
il bolalarda motivlarning ahamiyatidagi farqlarni ta kidlaydi:
qizlar k pincha kasbning katta ijtimoiy ahamiyatini, uni q llash doirasining kengligini,
yirik shaharlarda va ilmiy markazlarda ishlash imkoniyatini, talabalarning badiiy
havaskorlik
faoliyatida
ishtirok
etish
istagini
va
kasbning
yaxshi
moddiy
t minlanganligini inobatga olishlari , lekin bizning mentalitetimizda qizlarga k proq
kasb b yicha topiladigan ishning
zi yashab turgan mintaqada ish topishning osonligi,
qulayligi, yaxshi moddiy t minlanganligi,
zi yashab turgan oilaning ijtimoiy muhitiga
mos kelishi asosiy ahamiyat kasb etadi. Boshqa tomondan, yigitlar k pincha tanlangan
kasbi ularning qiziqishlari va moyilliklariga, oilaviy an'analarga ham mos kelishi
muhimdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib biz kasbiy motivatsiyani kasbga taalluqli b lgan
vazifalarni bajarish va kasb tanlashni belgilovchi, atrof, borliq omillari, kasbga
y naltirishga oid faoliyat t sirida shakllanuvchi mayl ekanligini anglaymiz.
Kasbiy motivatsiya nafaqat kasbiy y lni t
ri tanlangani va mehnatga oid
faoliyat mahsuldorligini,
z mehnatining natijalarini qondirish darajasini, balki kasbiy
t limning muvaffaqiyatini belgilaydi. Bu fakt shu bilan tushuntiriladiki, tahsilning
samarali jarayoni, kamida ikkita omil kognitiv sohalar va shaxs motivatsion sohasining
rivojlanish darajasi bilan shartlangan.
Yuqori darajadagi
quv motivatsiyasi
z navbatida kasbiy motivatsion
rivojlanishga xizmat qiladi. Mutaxassisning kasbiy tayyorgarligining asosiy va eng
murakkab tomoni - mutaxassis ruhiyatining kasbiy tayyorgarligi hisoblanadi. Mutaxassis
ruhiyatining motivatsion tayyorgarligi kasbiy tayyorgarligining asosiy komponentlaridan
biridir. Bunga mutaxassis shaxsining motivatsion tayyorligining asoslari,
z kasbi
mutaxassisligini tushuna olishi,
zida pozitiv munosabatni tarkib toptira olishi,
zini
baholay olishi, bilish faoliyatiga qiziqishlari hisoblanadi. Oliy
quv yurti sharoitlarida
mutaxassisni tayyorlashda kasbiy faoliyatga motivatsion tayyorligi talabalarning kasbiy va
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
401
shaxsiy rivojlanishiga t lim olish jarayonida
zini rivojlantirishga mavjud motivatsion
doiraning y naltiriganligida namoyon b ladi.
Motivatsiyaning 2 turi mavjud: ichki hamda tashqi.
1. Ichki motivatsiya bu muayyan vaziyatga duch kelganda tu ma yoki genetik
jihatdan oldindan belgilab q yilgan moyillikni vujudga keltiruvchi ichki kuch yoki motiv
b lib, ushbu turdagi motivatsiya insonda
ziga ishonch va
z kompetensiyalarini his
qilishga olib kelishi mumkin. Bunday motivatsiyaga ega talaba ichki turtki b lganligi
sababli biror vazifani bajarishdan zavq oladi. Har qanday ishning, kasbning
ziga yarasha
qiyinchiliklari bor, bulardan muommosiz
ta olishga esa albatta insonda
zining kasbiga
b lgan muhabbat va ichki motivatsiyasi b lishi katta rol
ynaydi.
2. Tashqi motivatsiya: tashqi yoki atrof-muhit omili tufayli talaba harakatga
keltiriladi. Ra batlantiruvchi
sha shaxsning xulq-atvorini maqsadga y naltiradi. Tashqi
motivatsiyaga ega b lgan talaba mukofot olish yoki qandaydir jazolardan qochish
maqsadida harakatni amalga oshiradi. Masalan, imtihonga qattiq tayyorlangan talaba
yaxshiroq baho olish istagida shunday qilgan. T lim tizimida tashqi mukofotlardan
ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak, chunki ular ichki motivatsiyasining pasayishiga ham
olib kelishi mumkin.
Yuqori darajadagi
quv motivatsiyasi
z navbatida kasbiy motivatsion
rivojlanishga xizmat qiladi. Mutaxassisning kasbiy tayyorgarligining asosiy va eng
murakkab tomoni - mutaxassis ruhiyatining kasbiy tayyorgarligi hisoblanadi. Mutaxassis
ruhiyatining motivatsion tayyorgarligi kasbiy tayyorgarligining asosiy komponentlaridan
biridir. Bunga mutaxassis shaxsining motivatsion tayyorligining asoslari,
z kasbi
mutaxassisligini tushuna olishi,
zida pozitiv munosabatni tarkib toptira olishi,
zini
baholay olishi, bilish faoliyatiga qiziqishlari hisoblanadi. Oliy
quv yurti sharoitlarida
mutaxassisni tayyorlashda kasbiy faoliyatga motivatsion tayyorligi talabalarning kasbiy va
shaxsiy rivojlanishiga t lim olish jarayonida
zini rivojlantirishga mavjud motivatsion
doiraning y naltiriganligida namoyon b ladi.
Bu borada bir qator empirik tadqiqotlar
tkazilgan. Masalan, rus psixologi A.Rean
z tadqiqotlaridan birida quyidagi xulosaga keladi: Talabalar guruhida umumiy intellekt
shkalasi b yicha test
tkazganda va mazkur testlashni
qishga oid
zlashtirish darajasi
bilan solishtirganda aniqlandiki, intellektning
qishga oid
zlashtirish bilan na maxsus
predmetlar b yicha, na umumt lim fanlarining bloki b yicha hech qanday ahamiyatli
aloqasi y q.
Bu fikr boshqa tadqiqotlarda ham
z tasdi ini topdi. Yana bitta ahamiyatli
yicha emas, balki
qishga oid faoliyat motivatsiyasining kuchi, sifati va turi b yicha farq qilarkanlar.
zlashtirish xos b lib, mustahkam bilim olish va amaliy malakalarga ega b lishga
m
bunday talabalar uchun, birinchi navbatda, yomon
qishlari uchun muhokama qilish va
jazolashdan, stipendiyadan mahrum b lmaslikdan va h.k. dan qochish muhim. Agar
kasbiy motivatsiya tuzilmasi haqida gapiradigan b
ta muhim rol
ynaydi, chunki bunday munosabat t limning yakuniy maqsadi bilan
bo liq. Boshqacha aytganda, agar talaba kasbini ongli tarzda tanlagan b lsa va uni
ziga
b lganiday jamiyat uchun ham ahamiyatli deb hisoblasa, bu, shubhasiz, kasbiy
tayyorgarlik natijalariga
zining ijobiy t sir k rsatadi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
402
Foydalanilgan adabiyotlar
1.F. R. Abduraxmonov, Z. E. Abduraxmonova Kasb psixologiyasi. Toshkent-2018.
- 178-179 b.
2.
. M. Arziqulov Talabalar
quv motivatsiyasi muammosining dolzarbligi. iqro
jurnali. 2-son. 2023
3. J. Iskandarov, Sh. Iskandarova Yoshlarda kasbiy motivatsiyani rivojlantirishning
psixologik jihatlari eurasian journal of social sciences, philosophy and culture 13-son.
2022
4. F. A. Maxmudova T lim jarayonini tashkil etishda
quvchi va talabalar
motivatsiyasini oshirishning ahamiyati. journal of new century innovations. 1-son. 2024
5. https://nauchniyimpuls.ru/index.php/noiv/article/download/5444/3633/3568
