Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
271
DUNYOQARASHNING TARIXIY SHAKLLARI: MIFOLOGIK, DINIY,
FALSAFIY VA ILMIY DUNYOQARASH
Abdurazzoqova Feruza Kanalovna
Andijon Davlat Universiteti
Umumiy pedagogika kafedrasi katta
qituvchisi
Annotatsiya
ushbu m qolada dunyo t
risidagi umumiy
oyalar, qarashlar,
insonning dunyoda tutgan
rni, hayotiy y nalishi, ishonch-
tamoyillari,
zi va boshqalarning hayotdagi
rnini belgilab olishi, inson mohiyatini,
zligini anglashi haqida malumot beradi
Kalit s zlar
dunyo qarash,
dunyosi,
Annotation
in this article, general ideas about the world, views, the place of a
person in the world, life direction, belief, ideal, principles of knowledge, defining the place
of oneself and others in life provides information about the understanding of human
essence and identity
Key words
world view, idea, religion, belief, myth, subject world, object world
Mamlakatimiz mustaqillikka erishganiga mana 32 yil b ldi.
tgan yillarida
ijtimoiy-siyosiy hayotning hamma jabhalarida:
zlikni anglash, m naviy
m rifiy
qadriyatlarni chuqur idrok etish va xalqqa tkazish, yoshlarni Vatanga, xalqqa muhabbat
ruhida tarbiyalashda ulkan ishlar amalgam oshirildi. M naviy hayotni yuksaltirishda
yoshlarning t lim-tarbiyasi , dunyoqarashi, tarixiy
tmishimizni, milliy qadriyatlarimizni
anglash davlat ahamiyatiga ega b lgan masalalar sirasiga aylandi.Ayniqsa Prezidentimiz
SH.M.Mirziyoev tashabbusi bilan
zbekiston uchinchi renessans davri deb atalishi bu
yoshlarga b lgan ishonchini bildirdi.
Dunyoqarash nima? Hamma zamonlarda ham inson oldida uning atrof- muhitga,
boshqa odamlarga,
z- ziga nisbatan munosabatini belgilovchi savollar k ndalang
turadi. Har birimiz unday yoki bunday tarzda ularga duch kelamiz. Bizni
rab turgan
dunyo nimadan tashkil topgan? Uni bilib b ladimi va agar bilish mumkin b lsa, qay
darajada? Insonni
zi nima? U qanday b lishi kerak?
limdan s ng bizni nima kutadi?
Dunyoni nima boshqaradi? Dunyoda yovuzlik muqarrarmi? Inson dunyoni
zgartira
oladimi?
Mana
shunday
savollarga
javoblardan
inson
dunyoqarashi
shakllanadi.
Dunyoqarash - bu insonni
rab turgan dunyo va uning unda tutgan
rniga nisbatan
qarashlar majmuidir.
Dunyoqarashning asosiy masalasi - Men
-
arida b lgan dunyo)
rtasidagi munosabatdir.
Dunyoqarash dunyo t
risidagi umumiy
oyalar, qarashlar, insonning dunyoda tutgan
rni, hayotiy y nalishi, ishonch-
zi va boshqalarning
hayotdagi
rnini belgilab olishi, inson mohiyatini,
zligini anglashi haqidagi qarashlar
tizimidir.
Dunyoqarashning tuzilishi
dunyoni sezish, dunyoni idrok etish va dunyoni
tushunish kabi
Dunyoni sezish
bu
zini qurshagan dunyoni sezgilar yordamida hissiy idrok
etishdir. Bunda tuy ular, kayfiyat dunyoni g yoki ranglarga b yaydi, uning obrazini
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
272
subyektiv, sof individual sezgilar orqali aks ettiradi. Masalan, bemor odamga haddan
tashqari yoru b lib tuyulishi mumkin b lgan nur, so lom odam uchun normal b ladi;
daltonik ranglar gammasini k rish qobiliyati normal b lgan odamga qaraganda butunlay
boshqacha idrok etadi. Bundan dunyoni sezishning har xil, xususan, optimistik,
pessimistik, fojeaviy tiplari kelib chiqadi.
Dunyoni idrok etish
bu atrof- borliqni ideal obrazlarda tasavvur qilishdir.
Dunyoni idrok etish t
ri yoki not
ri b lishi, y ni borliqqa mos kelmasligi mumkin.
Bu holda borliq not
ri tasavvur qilinadi yoki illyuziyalar, suv parilari, alvastilar,
kentavrlar haqidagi tasavvurlarga
xshash fantaziyalar paydo b ladi.
Dunyoni tushunish
insonning va uni qurshagan dunyoning mohiyatini aniqlash,
shuningdek, tabiatda Yuz beruvchi voqealar va jarayonlarning
zaro aloqalarini
tushunishga qaratilgan aqliy-bilish faoliyatidir.
Dunyoni sezish va qisman (elementar shakllarda) dunyoni idrok etish nafaqat
insonga, balki hayvonlarga ham xos b lsa, dunyoni tushunish esa faqat odamlarga xos
xususiyatdir.
aqidalar kiradi.
Dunyoqarash turli shaklda mavjud b lishi mumkin: kundalik, mifologik, diniy, badiiy,
falsafiy va ilmiy tusdagi tasavvurlar. Dunyoqarash shaxsiy ong va ijtimoiy ong dalili
tarzida b lishi mumkin. Masalan, afsonaviy dunyoqarash t
risida gapirganda biz
muayyan shaxsning olam t
risidagi tasavvurlari emas, balki qadimgi zamon jamoasi
tasavvurlari haqida fikr yuritamiz. Yohud biz xristianlar, musulmonlar, buddaviylar va
boshqa diniy guruhlar dunyoqarashi t
risida gapiramiz. Shu bois dunyoqarash shaxs,
ijtimoiy guruh (diniy, milliy, yoshga oid, jinsiy, kasbiy va b.), davlat, davlatdan tashqari
tuzilmalar dunyoqarashi sifatida ham b lishi mumkin.
Tarixiy taraqqiyot turlari jihatidan: 1) afsonaviy (mifologik), 2) diniy, 3) falsafiy
qarashlardan va 4) ilmiy dunyoqarashdan iborat.
1) Mifologiya
(yunoncha metos naql, rivoyat logos fikr t limot degani) - ibtidoiy
tuzilishi, tabiat va jamiyatning turli hodisa va voqealarini umumlashtirib xayoliy
shakllarda tasvirlanishidir. Mifologiya tabiat va ijtimoiy turmushning shunday shaklini
zida xalq xayolan
ayritabiiy ongsizlarcha badiiy qayta ishlab chiqqan.
zbek xalq eposi
tmishdagi ijtimoiy iqtisodiy va m naviy
hayoti, madaniyati, urf-
tasavvurlari
z ifodasini topgan. Bu rivoyat va afsonalarda ijtimoiy ong shakllari t la
shakllanmagan vaqtda ularning elementlari haqidagi tasavvurlari shaklida
z ifodasini
topgan.
Mifologik dunyoqarash, birinchidan, muayyan xalqning yoki jamoaning qarashlari,
ikkinchidan, unda jamiyatning m lum m naviy madaniy qadriyatlari mujassamlashgan.
Uchinchidan, unda tabiat va jamiyat bir butun borliqning umumiy birligi, aloqadorligining
dastlabki manzarasi
z ifodasini topgan.
Mifologiyaga shu narsa xoski, unda hamma narsa bir, yaxlit, ajralmasdir; tabiat
narsalari va hodisalari inson bilan ayni bir qonunlarga muvofiq yashaydi, inson bilan bir
xil sezgilar, istaklar, mayllarga ega b ladi.
2)Diniy dunyoqarash.
Dunyoqarashning tarixan ikkinchi shakli dindir. Din s zi
nolarni anglatadi. Mif kabi,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
273
ni taxminan 40-60 ming
yil muqaddam paydo b lgan b lsa-da, umuman olganda u dunyoqarashning mustaqil
shakli sifatida keyinroq, jumladan mif t sirida insonning abstrakt fikrlash qobiliyati
sezilarli darajada kuchaygan davrda vujudga kelgan.
Diniy dunyoqarash odamlarning
qandaydir absolyut va sh.k.)ga b
-atvori va
ni
oqsoqolning obr
lsa, dinda
rinda turadi, oliy kuchlar nomidan rivoyat qiluvchi ruhoniylar obr si esa ikkinchi
darajali rol
ynaydi.
3) Falsafiy dunyoqarash
dunyoni, borliqni aqliy jihatdan umumlashtirib
tushuntiruvchi nazariy qarashlar tizimidir. U diniy dunyoqarashdan farqli ravishda
insonning aqliy intellektual faoliyatiga k
- bu
mantiqiy tahlil va umumlashtirishlar, mantiqiy muhokamalar va xulosa chiqarishlar,
mantiqiy asboblar va raddiyalar asosida nazariy fikr dunyoni, borliqni tushunish,
tushuntirish, baholash va izohlashdir. Falsafiy dunyoqarash k r-k
xayoliy obrazlar t
risidagi tasavvurlar va tushunchalarga emas, balki insonning borliqqa
munosabati t
risidagi erkin, tanqidiy va ayni vaqtda umumiy,aqliy mushohadalarga,
nazariy umumlashmalariga asoslanadi. Falsafiy dunyoqarashda inson tabiatning bir qismi
sifatidagina emas, balki alohida
ziga xos borliq sifatida qaraladi.
Falsafiy dunyoqarash olamga, jamiyatga, insonga b lgan eng umumiy qarashlar
tizimidir.
Shunday qilib, taxminan 2500 yil muqaddam dunyoqarashning uchinchi shakli
falsafa paydo b lishi uchun zarur shart-sharoit Yevropa va Osiyoda: Hindiston, Xitoy,
Markaziy Osiyo va qadimgi Yunonistonda taxminan bir vaqtda avvalo dunyoni oqilona
anglash usuli sifatida vujudga keldi. Dunyoqarashning avvalgi shakllari
mif va dindan
farqli
ularga tayanib emas, balki aql va bilimlarga
tayangan holda tushuntiradi.
4) Ilmiy dunyoqarash.
Bilimlarning
sishiga qarab har xil muammolar va
masalalar soni ham tinimsiz k
jadallashuviga va u falsafadan yanada k proq ajralishiga sabab b ldi. Biroq fan
bilimning mustaqil sohasi, dunyoqarashning alohida shakli sifatida faqat XVII-XVIII
asrlarda t la shakllandi. Muayyan darajada shartlilik bilan shuni aytish mumkinki, bu
I.Nyuton klassik mexanikaning asosiy qonunlarini t riflab, shu tariqa tabiatshunoslikning
asosiy b limi asoslari asrlar mobaynida shakllangan, bosh tamoyillari esa bundan yuz
yilcha muqaddam, avvalo Galileo Galiley tomonidan t riflangan klassik mexanikaning
shakllanishiga yakun yasaganidan keyin yuz berdi.
Falsafa va fanning umumiy jihatlari
shundaki, ular: 1) avvalo aqlga tayanadi va
oqilona bilimni yaratishga harakat qiladi; 2)
rganilayotgan obyektlar va hodisalarning
qonunlari va qonuniyatlarini aniqlashga qarab m ljal oladi; 3) kategoriyalar apparatini
yaratadi,
zlari ilgari surgan qoidalarni asoslaydi, ularga dalil-isbot keltiradi va yaxlit
tizimlarni yaratishga harakat qiladi.
Falsafa va fan
rtasidagi farq shunda namoyon b ladiki:
1) falsafa doim u
yoki bu faylasuf nomi bilan bo lanadi, uning
oyalariga q shilishi yoki q shilmaslik
masalalariga bo liq b lishi mumkin. Fan esa,
z mohiyatga k ra jamoa mehnati
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
274
mahsulidir; 2) falsafada (muayyan fandan farqli
laroq) yagona til va yagona tizim
mavjud emas. Bu rda fikrlar rang-
suradi, chunki hech b lmasa fanning u yoki bu muayyan sohasidagi asosiy tamoyillar,
qonunlar va kategoriyalar tizimiga nisbatan yondashuvlar birligi mavjud b ladi; 3) falsafa
ilmiy bilimlar va dalillardan keng foydalanadi, biroq uning uzil-kesil xulosalari ishonchli
deb hisoblanishi mumkin emas, asosan faylasuflarning subyektiv fikrlari va
olishga harakat qiladi; 4) falsafiy bilimlarni tajribada sinash mumkin emas; 5) falsafa aniq
prognoz bera olmaydi, y ni u ishonchli bilimlarni kelajakka tatbiq etishga qodir emas,
zero unda bunday bilimlar y q. Ayrim faylasuf falsafiy qarashlarning muayyan tizimi
yordamida faqat bashorat qilishi mumkin, lekin u olim kabi prognoz qilish yoki
modellashtirishga qodir emas.
4.
zbekistonning mustaqillikni q lga kiritganligi, mamlakatda olib borilayotgan
islohotlar faylasuflar oldiga zaruriy ravishda yangi muammolarni q ymoqda.
Milliy mustaqillik
oyasini va yangi mafkurani shakllantirish bilan bo liq
ravishda
zbekiston faylasuflari oldida muhim vazifalar k ndalang b lmoqda.
zbekiston taraqqiyotining hozirgi jihatlarini tadqiq qilishni davom ettirish hozirgi zamon
talabidir. Falsafa
zbekistonda yashovchi xalqlarning milliy xususiyatlari va yashash
tarzining
ziga xosligini, mintaqada vujudga kelgan muayyan-tarixiy sharoitni hisobga
olgan holda umumiy tushunchalar, insoniyat taraqqiyotining umumiy manti i, ijtimoiy-
siyosiy guruhlar, u yoki bu siyosiy
oyalar va davlatlarning amaliy faoliyatlaridan kelib
chiqib tanqidiy ravishda idrok etishi lozim.
Ijtimoiy borliqning hozirgi zamondagi tub masalalarini, jumladan: birlamchilik
nuqtayi nazaridan yangi qurilayotgan jamiyatda shaxs manfaatlari bilan davlat
manfaatlarini
zaro munosabatini jiddiy nazariy tadqiq qilish kutilmoqda. Falsafiy
tadqiqotlarning muammoviy maydonini yanada kengaytirish vazifasi k ndalang turibdi.
Hozircha respublikada qadriyatshunoslik, falsafiy antropologiya, din falsafasi, texnika
falsafasi, komparativtika falsafasi va hokazolarga ba ishlangan jiddiy tadqiqottlar kam.
Afsuski, hozirgacha respublikamizning dunyo falsafiy jamiyatidan ajralib qolganligi
saqlanib, falsafiy aloqalar
arb mamlakatlari va sharq davlatlari olimlari orasida ham,
Mustaqil Davlatlar Hamd stligi mamlakatlari bilan ham zaifdir. Shuningdek, mumtoz va
zamonaviy falsafiy adabiyotni
zbek tiliga hamda vatanimizning eng yaxshi falsafiy
tadqiqotlarini chet tillarga tarjima qilishning aniq maqsadga y naltirilgan tizimini joriy
etish muhimdir.
lim t
quv
yurtlarida falsafiy fanlarni
qitishning mazmuni tubdan
zgardi. Yangi darslik
adabiyotlar nashr etilmoqda.
Respublika olimlari jamiyatning ijtimoiy-siyosiy va m naviy taraqqiyotining
hozirgi bosqichi talablariga muvofiq keladigan yangi avlod darsliklarini vujudga
keltirishga kirishdilar. Biroq k p hollarda falsafani
qitish m lum darajada
soddalashtirilgan qoliplarda qolib ketmoqda. Zamon taqozosiga k ra, falsafa
qituvchilarining
kasbiy
malakasini
oshirish,
qitish
uslub
va
vositalarini
takomillashtirish y li bilan asosiy maqsadga erishish, y ni jahon falsafiy tafakkurini
barcha tub mohiyatini har bir talabaga
tkazib, ularni mulohaza yuritishga
rgatish
imkoniyatini vujudga keltirishdir. Zamonamizning bu va boshqa dolzarb masalalari
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
275
zining ahamiyati jihatidan mamlakatimiz faylasuflaridan kasbiy va fuqarolik
talab qiladi.
Adabiyotlar royxati
1. SH.Mirziyoev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
2.Karimov I. Yuksak m naviyat engilmas kuch.T.: M naviyat, 2016
3.Sh.O.Madayeva va boshqalar. Falsafa.
quv q llanma.
T, 2019. 515 bet
4.Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T.: Yangi asr avlodi, 2016.
4.Xayrullaev M.M. Markaziy Osiyoda ilk uy onish davri madaniyati. T.: Fan.
1994.
