Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
111
TALABALARNING AXLOQIY - ESTETIK DUNYOQARASHINI
RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY T
LIM YONDASHUVLARIDAN
FOYDALANISH
Xaydarova Lobar Xalimovna
Buxoro davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya.
maqolada axloqiy-estetik dunyoqarash, shaxs rivojida axloqiy-estetik
dunyoqarashning jamiyat taraqqiyotidagi
rni va ahamiyati, talabalarning axloqiy-estetik
dunyoqarashni rivojlantirishda zamonaviy t lim yondashuvlaridan foydalanish usullari,
amaliy mash ulotlar jarayonida q llaniladigan interfaol metodlar asosida talabalarning
shaxsiy va kasbiy sifatlarini rivojlantirish imkoniyatlari haqida s z boradi.
Kalit s zlar:
axloqiy-estetik dunyoqarash, shaxs, jamiyat taraqqiyoti, zamonaviy
t lim yondashuvlari, interfaol metodlar, shaxsiy va kasbiy sifatlar, kasbiy kompetentlik,
pedagogik mahorat, muloqot madaniyati.
.
-
-
-
-
Annotation.
the article will talk about the role and significance of the moral-
aesthetic worldview in the development of the individual, the role and significance of the
moral-aesthetic worldview in the development of society, methods of using modern
educational approaches in the development of the moral-aesthetic worldview of students,
the possibilities of developing personal and professional qualities of students based on
interactive methods
Keywords:
moral-aesthetic worldview, personality, development of society,
modern educational approaches, interactive methods, personal and professional qualities,
professional competence, pedagogical skills, culture of communication.
Jahon miqyosida m naviy tarbiyaga b
hamda buning natijasida ommaviy madaniyatning yoshlar madaniyatiga t siri ortib
borayotgan holatda jamiyatda axloqiy-estetik tarbiyaning ahamiyati yanada muhim
b lmoqda. Ijtimoiy jamiyat taraqqiyotida amalga oshirilayotgan islohotlar hamda milliy
t
borayotgan sharoitda yoshlar ongida axloqiy - estetik tarbiyani singdirish masalasi juda
ahamiyatli hisoblanadi.
Har bir shaxs ongida axloqiy-estetik dunyoqarashni trabiyalash bilan birga uning
z- zini rivojlantirib borish k nikmasiga egaligini baholab borish bugungi zamonaviy
t lim oldida turgan muhim muammolardan biridir.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
112
Ilmiy adabiyotlardan m lumki, dunyoqarash inson m naviyatining muhim tarkibiy
qismi sanalib, olam va odam haqida bir butun qarashlar,
oyalar tizimini anglatuvchi
falsafiy kategoriya tushunchasidir. Dunyoqarash har bir shaxsning mohiyati, olamga
munosabati, dunyodagi
rni, hayot y li,
zligini anglashga xizmat qiladigan qarashlar
tizimidir.
Axloqiy-estetik dunyoqarash so lom aql, erkin tafakkur va uning rivojiga mos
keladigan m naviy tarbiyaning asosiy mazmuni hisoblanib, yosh avlodni muqaddas
so lom faoliyat yuritish, mustahkam mafkuraviy immunitetga ega b lish, m naviy
jihatdan barkamol inson sifatida kamol topish, erkin, huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyatini qurish jarayonining faol ishtirokchisiga aylanish uchun
zini rivojlantirib
borish k nikmalarini qaror toptirish imkoniyatini yaratadi.
Ushbu imkoniyatlar, aynan uzluksiz t lim jarayonlarida amalga oshiriladigan
qitishda zamonaviy yondashuvlarga asoslanish orqali t lim oluvchilarda shaxsiy hamda
hayotiy k nikmalarni tarkib toptirishga xizmat qiluvchi metodlarni q llash jarayonida
tarkib topib boradi.
Bu
rinda shuni ham aytib
tish joizki, zamonaviy t lim texnologiyasida
qitishning bir qator usul hamda shakllari mavjudki, ularni amaliyotga tadbiq etish
borasida tegishli tavsiyalar tarlik emas, bu esa
qitish jarayonini bugungi kun talablari
darajasiga k tarish borasida qiyinchilik tu diradi.
T lim-tarbiya jarayonida
zaro munosabatlar, aloqalar, hamkorlikdagi aqliy
mehnat, muomala maromi mustaqil fikrlashni shakllantiruvchi omillar sifatida yuzaga
keladi. Talabada yuzaga keldigan tanqid,
zini- zi tanqid, baholash,
zini- zi baholash,
tekshirish, nazorat qilish,
zini- zi namoyon etish, mulohaza, mushohada iborat mustaqil
fikr yuritishning mahsulidir. Amaliy va nazariy ahamiyatga molik ilmiy farazlar,
oyalar,
ulu vor maqsadlar, yuksak va ezgu niyatlar esa uning vazifasiga kiradi.
quv faoliyatida
fikr yuritishning
zaro mustahkam bo
fikrlash -muammo -
Talaba
axloqiy-estetik
dunyoqarashini
rivojlantirishda
zamonaviy
t lim
yondashuvlaridan foydalanish
zining samaradorligi, dolzarbligi, universalligi bilan
talabalarni komillik sari taklaydi, tabiat va jamiyat hodisalarini anglashda ular tafakkurida
puxta zamin hozirlaydi. Talabalarning ixtiyoriy ravishda
z oldiga aniq maqsad, yangi
vazifalar q ya bilishi, ular yuzasidan amaliy va nazariy fikr yuritish, natijani k z oldiga
keltira olishi, q yilgan muammoni hech kimning k magisiz,
z aqliy izlanishi tufayli
turli y l, usul, vosita topib, mustaqil ravishda hal qilishdan iborat aqliy qobiliyatni
tushunish kerak.
z fikrini aniq, izchil, ziddiyatsiz, asosli, ishonarli ifoda etish,
z
xulosalarini isbotlay olish, lozim b lganda, bahs-munozarada
zgalarning xato fikrini
dadil rad eta bilish malakasi xam juda muhim. Ushbu fazilatlar, ravshanki,
z -
zidan
shakllanmaydi.
Talaba
axloqiy-estetik
dunyoqarashni
rivojlantirishda
zamonaviy
t lim
yondashuvlaridan foydalanish ehtiyojini tu diradigan yangi pedagogik texnologiyalar
quv - tarbiya jarayoniga joriy etilishi yoshlar tafakkurini bir qolipga solib q yuvchi har
ochish lozim.
Shuni ham aytib
tish joizki, mazkur
quv-uslubiy tavsiyalarda
z ifodasini
topgan
qitishning zamonaviy usullari barcha turdagi mash ulotlarda q llanishi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
113
mumkin. Ayniqsa, amaliy mash ulotlar jarayonida ularning q llanishi maqsadga
muvofiqdir. Ulardan unumli ravishda foydalanish esa har bir
qituvchining pedagogik
mahoratiga bo liqdir.
Fikrlar hujumi.
Bevosita jamoa b
borish. Bu metoddan maqsad mumkin qadar katta miqdordagi
oyalarni yi ish,
talabalarni ayni bir xil fikrlash inersiyasidan holi qilish, ijodiy vazifalarni
chish
jarayonida dastlab paydo b lgan fikrlarni ngishdir.
Bu metod A.F.Osborn tomonidan tavsiya etilgan. Bu metodning asosiy tamoyili va
qoidasi bahs ishtirokchilari ishlab chiqqan
oyalar tanqidini mutlaq taqiqlash, har qanday
luqma va hazil-mutoibani ra batlantirishdir. Bu metoddan foydalanishning muvaffaqiyati
k p jihatdan
qituvchi - mash ulot rahbariga bo
miqdori 15 kishidan oshmasligi kerak. Mash ulotning davomiyligi bir soatgacha.
-metod J.Donald Filips tomonidan ishlab chiqilgan. U
katta guruhlarda (20 tagacha b lgan) yangi
oyalar ishlab chiqish samaradorligini
sezilarli darajada oshirishni t minlaydi. Barcha ishtirokchilar kichik-kichik 5-6 kishidan
iborat guruhlarga b linadi va har bir kichik guruh hal qilinadigan ijodiy vazifa va
muammo b yicha 15 daqiqa davomida mustaqil ravishda
tkazadi.
Shundan s ng, har bir kichik guruh vakili
z guruhlarida ishlab chiqilgan
oya
haqida axborot beradilar va
qituvchi rahbarligida jamoa b lib unga baho beradilar va
ulardan eng yaxshilari, betakrorlari tanlab olinadi.
- destruktiv berilgan baho bilan dialog. Bu metod
YE.A.Aleksandrov tomonidan taklif qilingan. G.Y.Bush tomonidan
zgartirilib, y lga
q yilgan. Dialogning mohiyati shundaki, kollektiv b lib
oyalar ishlab chiqishda
ishtirokchilarning ijodiy imkoniyatlari faollashtiriladi va unga zid
oyalar q yiladi.
Mash ulot bosqichma-bosqich quyidagi tarzda
tkaziladi:
1-bosqich. Miqdor va psixologik muloqoti jihatidan maqbul kichik guruhlarni
shakllantirish;
2-bosqich. Vazifa, muammodan kelib chiqadigan maqsadlarni ifodalash;
3-bosqich. T
ridan-t
oyalar ishlab chiqish;
4-bosqich.
oyalarni tartibga solish va tasniflash;
5-bosqich.
oyalarni destruktivlash, y ni amalga oshishi imkoniyatiga qarab
baholash;
6-bosqich. Avvalgi bosqichlarda biddirilgan tanqidiy mulohazalarga baho berish.
Kichik guruhlarni tashkil etish.
Guruhlarda ishlaydigan
qituvchi birinchi
mash ulot hal qiluvchi mash ulot hisoblanadi. U keyinchalik guruhli ishlarga y nalish
beradi. Shuning uchun quyidagi shartlarga rioya qilish juda muhim. Birinchi guruh uchun.
1.
qituvchi guruhni belgilaydi.
lgan eng faol yoki boshqa
quvchilar
haqida
ylab k ring.
3. Eng zehnli yoki juda qobiliyatli talabalardan tanlab har bir guruhga kiriting.
4. Zehni
tkir b lmagan
quvchilarni ham tanlab, har qaysi guruhga taqsimlang.
5. Guruhni 4 ishtirokchi bilan (nazaringizda bir-biriga mutanosib) t ldiring.
6. Rahbarni guruh bilan oldindan uchrashtiring va ularning vazifasini tushuntiring.
7. Mash ulotlarga guruh vazifasini va rahbar vazifasini tushuntiring.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
114
8. Har bir guruh doira shaklida
tirsin. Har bir ishtirokchi hammani k rmaguncha
guruh ish boshlay olmaydi.
Ish vaqtida doimo har bir guruh atrofida yuring. Chunki savollarga xavob berasiz.
Muhokama oxirida
z kuzatuvlaringizni, ayniqsa har bir guruhdagi yaxshi
oyaga
Kichik guruhlarda ishlash uchun maslahatlar:
1.
qituvchilar ishni bajarish uchun bilim va malakaga ega ekanligiga ishonch
hosil qiling.
2. Guruhga aniq y riqlar k rsating. Guruhlar 1 yoki 2 y riqdan (hatto juda
tushunarli b lsa ham) k piga rioya etishi amrimahol.
3. Qichik guruh uchun berilgan vazifaning bajarilishiga
tarlicha vaqt bering.
Boshqa guruhlarga nisbatan vazifani erta bajargan guruhni band qilish y llarini
ylab
k ring.
4. Murakkab dasturni ishlab chiqish kerak b lganda guruhni 2-5 kishidan tuzing.
5. Kichik guruhda muhokama qilish uchun 5 kishi tarli.
7. Baholash va mukofotlash. tizimingiz kichik guruhdagi ishlarga qanday t sir
qilishi haqida
ylab k ring. Muvaffaqiyatli guruhiy ish uchun guruhga mukofot
tayyorlang.
8. Guruh ishi natijalarining qanday topshirilishini aniq tushuntiring. Guruh ishi
lsa, uni oldindan tanlab q ying.
9. Jamoa b lib
rganish vaqtidagi shovqinga k nikish uchun tayyorgarlik
k ring.
10. Guruh tashkil qilayotganda
rsatmang. Odatda turli
xil guruhlar maqsadga muvofiq.
11. Har qanday sharoitda ham guruh bilan munosabatda b ling, guruhda r y
berayotganlarni kuzating va baholang.
Oliy t lim jarayonlarida innovatsion
qitish usullarini q llash talabalarning
axloqiy - estetik dunyoqarashini rivojlantirishga erishish natijasida ularda:
- m suliyat va moslashuvchalik,
- muloqot madaniyati,
- ijodiy va qiziquvchanlik,
- tanqidiy va tizimli fikirlash,
- axborot va ommaviy axborot vositalaridan foydalanish,
- shaxslararo va hamkorlik,
-
z- zini y naltirish,
-
nikmalar tarkib topishiga erishilib, yoshlarda jamiyat
rnida va jamiyat
orasida axloqiy-estetik dunyoqarashining rivojlanganligi bilan ajralib turishi k zga
tashlanadi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son
2026 yillarga m ljallangan
Yangi
zbekistonning
taraqqiyot
strategiyasi
t
2.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
115
2006.
3.
/ National University of Uzbekistan Volume 3 | NUU Conference 2 | 2022 Google
Scholar indexed Current Issues of Social Sciences and Humanities DOI: 10.24412/2181-
1385-2022-2-64-69 Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb masalalari
4.
Haydarova L. Sharq mutafakkirlari merosi vositasida talabalarda axloqiy va
estetik kompetentlikning integratsiyalashuv tizimini takomillashtirish imkoniyatlari/ Inter
education & global study. DOI:10.24412/2992-9024-2024-3-45-53
