Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
105
OLIY T
LIM TIZIMIDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
INTEGRATSIYASI TALABALARNI FAOLLASHTIRUVCHI OMIL SIFATIDA
Hakimova Nargiza Supxonovna
Buxoro davlat universiteti,
maktabgacha t lim kafedrasi dotsenti, (PhD)
Annotatsiya.
Maqolada oliy t lim tizimidagi islohotlar, t
t lim mazmunini tanlashda mazmun va jarayon yaxlitligini t minlashda
qituvchi
mahorati,
quv jarayonida innovatsion t lim yondashuvlaridan foydalanishning ilmiy
asoslari, darsda talabalar faoliyatini bosqichma - bosqich faollashtiruvchi metodlar,
zamonaviy yondashuvlar integratsiyasi natijasida talabaning intellektual, m naviy, kasbiy
layoqatlarini hamda kasbiy dunyoqarashi rivojlantirish masalalari bayon etilgan.
Kalit s zlar:
oliy t lim, sifat, mazmuni, jarayon yaxlitligi, mahorat, innovatsion
t lim, faollashtiruvchi metod, integratsiya, intellekt, m naviyat, kasbiy layoqat,
dunyoqarash.
.
Annotation.
The article describes reforms in the higher education system,
attention to the quality of education, teacher skills in ensuring content and process integrity
in the selection of educational content, scientific foundations for the use of innovative
educational approaches in the educational process, methods for gradually activating
student activities in the lesson, the development of intellectual, spiritual, professional
abilities and professional worldview of the student as
Keywords:
higher education, quality, content, process integrity, skill, innovative
education, activating method, integration, intelligence, spirituality, professional
competence, worldview.
Oliy t lim tizimida zamonaviy t lim yondashuvlari asosida
qitishning
ziga
xos maqsad va vazifalariga tayangan holda turli shakllari, usullari, y nalishlari mavjud
b lib, ular muayyan
quv harakatlarini faollashtirish, natijani kafolatlash, belgilangan
talablar ijrosini t minlash, zarur b lgan kompetensiyalarni egallash, kasbiy va shaxsiy
k nikmalarni rivojlantirish kabi vazifalarni bajarishda xizmat qiladi. Ushbu vazifalar
t lim jarayonidagi professor- qituvchi bilan talabaning hamkorlikdagi
quv-bilish
faoliyatini faollashtiruvchi didaktik birliklar sifatida namoyon b ladi. T lim jarayonining
natijasi nazoratning turli shakllari yordamida aniqlanadi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
106
Talabalar ilmiy bilimlarni izlanish va qayta ishlash natijasida keng
zlashtirib
tadbiq qiladilar. T limotlar faoliyatning asosiy turlaridan biriga taalluqli b ladi.
Zamonaviy didaktika talabalarning
t kidlaydi[1]. Mash ulotlar davomida b lajak
qituvchilarning mustaqil ishlashlari
uchun k proq sharoit yaratish kerak. Talabalar mash ulotlar va mustaqil bilim olish
jarayonlarida professor- qituvchilar tomonidan ular oldiga q yilgan muammoli
topshiriqlarga imkon qadar ijodiy yondashib, savollarga aniq javob topa olishlari kerak.
quv jarayonini jadallashtirish tushunchasi talabalarning
quv- bilish
faoliyatini rivojlantirish bilan bevosita aloqador. Talabalarning
quv-bilish faoliyatini
rivojlantirish professor- qituvchining
quv jarayoni samaradorligini t minlash
maqsadiga y naltirilgan faoliyatining mahsulidir. Ushbu maqsad
quv jarayonining
muayyan shakllari, mazmuni, usullari va vositalarini tanlashga y naltirilganligi
bilan alohida ahamiyatga ega. Bu
z navbatida, talabalarning qiziqishlari,
mustaqilliklari, ijodiy faolliklarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan bir qatorda
muayyan vaziyatlarni bashorat qilish va mustaqil qarorlar qabul qilish k nikmasini
rivojlantirishga qaratilganligi bilan ahamiyatli hisobalanadi.
Bugungi kunda talabalarning
quv-bilish faolligini rivojlantirish orqali t limni
startegik y nalishlari ustida fikrlash k nikmalari rivojlantiriladi. Ushbu maqsadda
talabalarning nafaqat intellektual, balki ijtimoiy-shaxsiy faolliklarini ham t minlash
nazarda tutiladi. Chunki ajdodlarimiz har doim shaxsning faolligi va qiziqishlarini q llab-
quvvatlaganlar[3].
qitishning faol, intensiv metodlari yordamida talabalarning
quv- bilish
faoliyatini rivojlantirish, imkoniyatlarini kengaytirish mumkin b lsa,
sha metodni
quv
jarayoniga olib kirish t lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Chunki ushbu
metodlar b lajak
qituvchilarning intellektual, ijtimoiy, shaxsiy faolliklarini t minlash
uchun qulay pedagogik-psixologik muhitni vujudga keltirish imkonini beradi. Bunday
muhitda talabalar
zlarini mazkur jarayonning faol ishtirokchisi sifatida xis etadilar va
quv-bilish faoliyatini amalga oshiradilar. Natijada
quv materiallarini t liq
zlashtirish imkoniyati vujudga keladi. Talablarni faollikka undovchi didaktik prinsiplar
professor- qituvchilarga ham, b lajak
qituvchilarga ham muayyan talablar q yishni
taqozo etadi.
Zamonaviy oliy t lim
quv jarayoni uchun xos b lgan holatlardan biri m ruzalar
va amaliy mash ulotlar orasidagi mustahkam aloqadorlikni t minlashdir. Bunday
vaziyatda faollashtiruvchi metodlardan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ayniqsa, faollashtiruvchi metodlar talabalarning bilish ehtiyojlarini vujudga keltirish va
ularning intellektual imkoniyatlarini kengaytirishda alohida ahamiyatga ega. Ushbu
innovatsion-integratsion metodlar yordamida oliy t lim muassasalarida rivojlantiruvchi
t lim muhitini tashkil etish mumkin
Oliy pedagogik t lim mazmunini tanlashda mazmun va jarayon yaxlitligini
t minlashga
qaratish zaruriyati kuchaymoqda. Bu yaxlitlik nafaqat
quv predmeti
mazmunida bilimlarni birin-ketin ifodalashda, balki b lajak
qituvchilarning
quv-
bilish faoliyatini rivojlantirish imkonini beradigan materiallarni tanlashda ham
z
ifodasini topishi lozim. T lim mazmuniga ijtimoiy tajriba hamda ajdodlarimiz tomonidan
taqdim etilgan pedagogik qadriyatlarni ham singdirish talab etiladi. T lim mazmunini
tanlashda ajdodlarimiz tomonidan ilgari surilgan bir qator nazariyalarga tayanish (1-rasmga
qarang) maqsadga muvofiq[1]. Mazkur nazariyalarning asosiy vazifasi:
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
107
1-rasm. T lim mazmunini tanlashda ajdodlarimiz tavsiya etgan nazariyalar
Shaxs dunyoqarashini hamda faoliyatini tahlil qilish nazariyasi unda mavjud
b lgan barcha imkoniyatlarni r yobga chiqarish haqidagi t limotga tayanadi. Ushbu
t limot ajdodlarimizning kundalik faoliyatida alohida
rin egallagan. T lim mazmunini
tanlash va tizimlashtirishda yuqoridagi barcha yondashuvlar
ziga xos ahamiyatga ega.
Ularning barchasi shaxsning dunyoqarashini rivojlantirishga oid yondashuvni
zida
mujassamlashtirgan.
Shaxsiy erkinlik pedagogikasining nazariy asoslarini buyuk ajdodlarimiz keng talqin
z,
oyasi,
shiorida
z ifodasini topgan. Mazkur
yondashuvning asosini yagona mehnat maktabi konsepsiyasi bilan bo lashi mumkin.
Shaxsga y naltirilgan t lim nazariyasi ham ajdodlarimiz tomonidan ilgari
surilgan pedagogik yondashuvlar bilan uy unlashadi. Ushbu nazariya doirasida predmetli
qitish
oyasidan voz kechilib, shaxsga y naltirilgan konsentrlashgan t lim va modulli
qitish konsepsiyalariga tayanilgan holda t lim mazmunini tanlash imkoniyati kengayadi.
Didaktikaning muhim masalalaridan biri
tmishda ham, bugungi kunda ham t lim
metodlarini nazariy hamda amaliy jihatdan asoslashdir. Chunki quv jarayonining sifati va
samaradorligi, talabalar
quv-bilish faoliyatining faollashuvi ushbu masalaning optimal
chimi bilan bo liq. Oliy t lim muassasalarida professor
qituvchi bilan talaba faoliyati
hamda t lim natijasi yaxlit birlikni tashkil etadi.
Talabalar faoliyati xarakteridan kelib chiqqan holda ularning
quv- bilish
faoliyatini faollashtiruvchi metodlar tasnifi ustida t xtalamiz. Ushbu metodlarning
muayyan qismi mutafakkir ajdodlarimiz pedagogik faoliyatida
z
rniga ega b lgan.
T limning samaradorligi t lim oluvchilarning ichki faolligiga bevosita bo liq[3].
Metodlarni tanlashning asosiy mezoni sifatida talabalar faoliyatining xarakteriga bo liq.
Talabalar faoliyatini bosqichma - bosqich faollashtiruvchi metodlar turkumi mavjud (2-
rasmga qarang) b lib, ular quyidagilardan iborat:
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
108
2-rasm. Talabalar faoliyatini faollashtiruvchi metodlar.
Oliy t lim jarayonida ushbu faollashtiruvchi metodlardan samarali foydalanish
z
mazmun - mohiyatiga k ra, talabalarga bilim berish, k nikmalarga ega b lish va
malakalar hosil qilish kabi vazifalarni bajarish bilan birga ularda shaxsiy va kasbiy
sifatlarni tarkib toptirishga,
z- zini rivojlantirishga
rgatib boradi(1-jadvalga qarang).
1-jadval
.
Oliy t lim jarayonida q llaniladigan faollashtiruvchi
t lim metodlarining mazmuni
Metodlar
Mazmuni
1
Tushuntiruvchi-
illustrativ metod
Bunda talabalar turli texnik vositalar yordamida
bilimlarni
tayyor
holda
olib
zlashtiradilar.
Talabalarning muhokamalari, baholovchi fikrlari,
reproduktiv tafakkur doirasida namoyon b ladi.
Ushbu metod yordamida talabalarga keng k lamli,
katta hajmli axborotlar taqdim etiladi.
2
Reproduktiv
metod
bilimlar namunaga asosan taqdim etiladi. Ushbu
rinda talabalarning faoliyati algoritmik xarakter
kasb etadi. Barcha
quv harakatlari belgilab
q yilgan
zaro
xshash
namunalar
asosida
bajariladi.
3
Muammoli bayon
metodi
Professor- qituvchi
quv materialini bayon qilish
jarayonida juda k p metodlar va vositalarni q llaydi.
Talabalar oldiga muammolar q yadi, muammoli
topshiriqlarni shakllantiradi. Shundan keyin dalillar
tizimini ochadi, nuqtai nazarlarni qiyoslaydi, bilish
topshiriqlarini chish usullarini k rsatib beradi, turli
yondashuvlarni
qiyoslaydi.
Natijada,
b lajak
qituvchilar ilmiy izlanish jarayonining
aylanadilar.
4
Qisman
izlanuvchi yoki
evristik metod
professor- qituvchi
rahbarligida
talabalar
faol
izlanish xarakatlarini amalga oshiradilar. Bunda
evristik
qitish
dasturlari
va
k rsatmalarga
tayanadilar.
Natijada,
talabalarning
tafakkur
jarayonlari maxsuldor xarakterga ega b lib,
quv-
bilish harakatlari faollashadi,
dastur mavzulari va
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
109
quv materiallari ustida ishlash k lami kengayadi.
Jarayon
qituvchi tomonidan bosqichma-bosqich
nazorat qilinadi. Bunday metod sirasiga evristik
suhbatlarni kiritish mumkin. Ushbu metod yordamida
talabalarda ijodiy faoliyat va tafakkur qilishga
nisbatan kuchli ishtiyoq paydo b ladi. Ular
seminarlar, t garak mash ulotlari va auditoriyadan
tashqari ijodiy ish turlarida faol ishtirok etadilar.
5
Tadqiqotchilik
metodi
talabalar
quv
materiallarini
tahlil
qilgach,
muammoni q yadilar, topshiriqlar va k rsatmalarni
belgilab oladilar. Ilmiy adabiyotlar va manbalarni
mustaqil
rganadilar, kuzatish ishlarini amalga
oshiradilar. Shuningdek, izlanish xarakteridagi boshqa
ishlarni
ham
amalga
oshiradilar.
B lajak
qituvchilarning
quv-bilish harakatlari faollashadi.
Mustaqil izlanish tashabbusi tadqiqotchilik faoliyati
jarayonida t liq namoyon b ladi.
quv ishi bilan
bo liq metodlar tadqiqotchilik metodlari sifatida
rivojlanadi.
Talabalarning bilish harakatlarini faollashtiruvchi metodlar rang - barang b lib,
ular bugungi kunda keng q llanilmoqda va oliy t lim muassasalarida sifat hamda
samaradorlikni t minlashga xizmat qiladi. Pedagogika turkum fanlari uchun ham
ziga
xos metodlar mavjud b lib, ular talabalarning bilish harakatlarini faollashtirishga
k maklashadi[3]. Shuningdek, umumdidaktik metodlar ham mavjud b lib, talabalarning
bilish harakatlarini faollashtirishga muayyan darajada k maklashadi. Kasbiy talablar
zamonaviy t limga q yilgan ijtimoiy buyurtmadan kelib chiqqan holda belgilanishi
lozim. B lajak
qituvchilarni tayyorlash va rivojlantirishda kasbiy bilimlar asosiy
rinni egallashi lozim.
quv jarayonida talabalarning kasbiy bilimlari tarixiy ijtimoiy
tajriba va zamonaviy pedagogik yondashuvlarning uy unlashuvi asosida rivojlantiriladi.
Talabalarni kasbiy bilimlarni egallashga y naltirish ularning
quv-bilish faoliyatini
rivojlantirish asosida amalga oshiriladi. Mazkur bilimlarni talabalar bir vaqtning
zida
egallashlari mumkin.
Talaba shaxsining hayoti muntazam
zgaruvchan,
ijtimoiy xodisalarga
moslashishni taqozo etadi. Rang-barang ijtimoiy-kasbiy faoliyat va bilimlarni
zlashtirish
jarayoni talabalardan bilish faolligini talab qiladi.
rganish jarayoni turli y nalishlarda
amalga oshirilishi mumkin:
-munosabat bildirishga
rganish,
-kognitiv faoliyatni
zlashtirish,
-konseptual bilimlarni egallashga odatlanish[2].
Talabalar faoliyati uchun xos b lgan holatlardan biri kognitiv faoliyat
tajribasini
rganishga intilishdir. Talabalarga t lim berish jarayoni ularni kasbiy faoliyat
tajribasi va fundamental bilimlar bilan qurollantirishdan iborat. Bularning barchasi
talabaning
quv-bilish harakatlari va
quv jarayoni natijalari orqali namoyon b ladi.
T lim jarayonida uning mazmuni bilan bo liq holda talabaning turli jihatlari: intellektual,
m naviy, kasbiy layoqatlari rivojlanadi. Natijada, b lajak
qituvchi kasbiy faoliyat
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
110
kasbiy sifatlari tarkib topadi hamda uning kasbiy
dunyoqarashi rivojlanadi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Ximmataliyev D.O. Kasbiy faoliyatga tayyorgarlikni diagnostika qilishda
pedagogik va texnik bilimlar integratsiyasi. Pedagogika fanlari doktori dissertatsiyasi. T.:
2019. 327 b.
2.
-
346
3.
Dilova N.G. Sharq mutafakkirlari merosi vositasida bo lajak o qituvchilarni
shaxslararo munosabatlarga tayyorlash strategiyalari: Monografiya. Buxoro
Sadriddin
Salim Buxoriy Durdona nashriyoti, 2023. 120 b
