Universal International Scientific Journal
227
Asraqulov Muzaffar Luqmonjonovich
Oʻzbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
“Beznisni boshqarish” (General) mutaxasisligi boʻyicha 2-kurs magistratura
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sanoat korxonalarining barqaror rivojlanishining nazariy-uslubiy
asoslari, iqtisodiy mazmun- mohiyati, korxonalarning barqaror iqtisodiy o‘sishi va xorijiy olimlarning
nazariy qarashlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
sanoat, sanoat korxonalari, strategiya, muvozanat, barqaror muvozanati, talab va taklif,
daromad, xarajat.
Аннотация:
В статье рассматриваются теоретико-методологические основы устойчивого
развития промышленных предприятий, их экономическое содержание, устойчивый экономический
рост предприятий, а также теоретические взгляды зарубежных ученых.
Ключевые слова:
промышленность, промышленные предприятия, стратегия, равновесие,
устойчивое равновесие, спрос и предложение, доход, себестоимость.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
KICHIK SANOAT KORXONALARINI BARQAROR RIVOJLANTIRISH MEXANIZMINI
SHAKLLANTIRISH YO‘LLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
22
8
Abstract:
This article covers the theoretical and methodological foundations of the sustainable
development of industrial enterprises, their economic content, sustainable economic growth of enterprises,
and theoretical views of foreign scientists.
Keywords:
industry, industrial enterprises, strategy, equilibrium, sustainable equilibrium, supply and
demand, income, cost.
Language:
Uzbek
Citation:
Asraqulov , M. (2025). WAYS TO FORM A MECHANISM FOR SUSTAINABLE
DEVELOPMENT OF SMALL INDUSTRIAL ENTERPRISES. Universal International Scientific Journal,
2(4), 227–231. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1595
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331741
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Jahon
mamlakatlarida
kuzatilayotgan
ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar va jarayonlar, ayniqsa, jahon
moliyaviy- iqtisodiy inqirozi davrida bozor
munosabatlarining rivojlanishining yangi
mexanizmlarini shakllantirishga bo‘lgan
ehtiyojni oshirdi. Shu sababdan, ko‘plab
sanoat korxonalar o‘zgarib borayotgan
tashqi muhit sharoitlariga moslashuvchan
bo‘lgan
investitsion
strategiyalarini
rivojlantirishga
zarurat
sezmoqdalar.
Hozirgi sharoitda iqti-sodiy salohiyatni
tiklash zarurligi mazkur rivojlanishni
ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirish
asosida sanoat korxonalarini barqaror
rivojlantirish uchun sharoit yaratishni
birinchi o‘ringa qo‘ymoqda Korxonalar
resurslari cheklanganligi, mavjud tashqi
muhit
sharoitida
ularning
barqaror
rivojlanishiga
zamin
yaratish
imkoniyatlarini
beradigan
strategiyani
ishlab
chiqish
boshqaruvning
asosiy
muammosi shaklida namoyon bo‘lmoqda.
Bunda shuni ta’kidlash kerakki, har bir
korxona
uchun
barqaror
o‘sish
strategiyasini ishlab chiqish yakka tarzda
amalga oshiriladi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
bozor iqtisodiyotining asosi bo‘lgan
xususiy
mulk
ustuvorligini
mustahkamlaydigan barqaror qonunchilik
bazasi yaratilganini qayd etish zarur. O‘rta
mulkdorlar sinfini shakllantirish, mamlakat
iqtisodiyotini barqaror yuksaltirish, yangi
ish o‘rinlari yaratish va aholi daromadini
oshirishning muhim omili bo‘lgan kichik
biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal
rivojlantirish
bo‘yicha
qulay
ishbilarmonlik muhiti hamda ishonchli
huquqiy kafolatlar yaratildi.
Davlat va nazorat idoralarining
korxonalar moliyaviy-xo‘jalik faoliyatiga
aralashuvini keskin kamaytirish hamda
tadbirkorlik
subyektlarining
iqtisodiy
erkinligi va huquqlarini sezilarli ravishda
Universal International Scientific Journal
22
9
kengaytirish bo‘yicha choralar qabul
qilindi. Yangi tashkil qilingan kichik
korxonalar va mikrofirmalarni rejali soliq
tekshiruvlaridan ozod etish muddati ikki
yildan uch yilga uzaytirildi. Soliq va
boshqa majburiy to‘lovlarni o‘z vaqtida
to‘layotgan,
shuningdek,
ishlab
chiqarishning barqaror o‘sish sur’atlari va
rentabelligini
ta’minlayotgan
kichik
tadbirkorlik
subyektlarida
uch
yil
davomida soliq tekshiruvlarini o‘tkazish
taqiqlandi.
Korxona boshqaruvida zamonaviy
konsepsiyalarni joriy etish o‘ta dolzarb
ahamiyat kasb etib bormoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-
yanvardagi
PF-60-son
“2022–2026-
yillarga
mo‘ljallangan
Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risi- da”gi Farmoni qabul qilindi.
Farmonning
3-bandiga
ko‘ra, milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori
o‘sish surʼatlarini taʼminlash- da muhim
bo‘lgan ustuvor vazifalar belgilab olingan
bo‘lib, ushbu vazifalar sohaning istiqbolli
rivojlanishini taʼminlaydi.
Mamlakatimizdagi
sanoat
korxonalarida resurs tejamkorligini oshi-
rish bo‘yicha bugungi kundagi holatni
tahlil etish va resurs tejamkorli- gini
oshirishning
tashkiliy-iqtisodiy
mexanizmlarini takomillashtirish bugungi
kunda dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Shuning uchun resurslar tejamkorligi bilan
bog‘liq barcha jarayonlarni tadqiq etish va
ularga taʼsir etuvchi omillarni eʼtiborga
olgan holda tizimli tadqiq etish lozim deb
hisoblaymiz. Shundan kelib chiqqan holda,
“resurs” va “resurs tejamkorlik” hamda
“resurs samaradorligi” tushunchalarini
interpritatsiya qilish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
«Resurslar» tushunchasining o‘zi
fransuzcha “ressource” so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, yordamchi vositani
anglatadi. Resurslarni umumiylashtirib
iqtisodiy, biologik, ekologik, informatsion
va inson resurslariga ajratish mumkin.
Dissertatsiya mavzusidan kelib chiqqan
holda mahalliy va xorijlik olimlarning
resurs tejamkorligi bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlarini
o‘rganib
chiqamiz.
Аmerikalik
iqtisodchi
olimlar
S.Makkonell, S.Bryu fikriga ko‘ra,
“iqtisodiyotda resurs – bu jamiyat
ehtiyojlarini qondiradigan tovarlar va
xizmatlarni
ishlab
chiqarish
uchun
ishlatiladigan
xizmat
yoki
boshqa
aktivlardir”.
Tijorat banklarining kapitallashuv
darajasi
oshmoqda,
kichik
biznes
subyektlarini, ayniqsa, ularning yuqori
texnologik uskunalar xarid qilishi uchun
imtiyozli
kreditlash
mexanizmi
takomillashtirildi.
Ushbu
shartlar
korxonaning
iqtisodining davrlari (o‘sish, tushish,
muvozanat)ga ko‘ra ahamiyatlilik darajasi
farqlanadi.
Shuningdek,
korxonaning
barqaror rivojlanishini ta’minlashda uning
moliyaviy holatidan kelib chiqib, iqtisodiy
qarorlar qabul qilish zarur hisoblanadi.
Misol uchun: korxona o‘zining to‘lov
qobiliyatini
(likvidlilik
dara-jasi)
Universal International Scientific Journal
2
30
mustahkamlash uchun o‘z mablag‘larini
miqdorini
oshirishi
mumkin.
Yoki
resurslardan samarali foydala-nish uchun
yangi innovatsion texnologiyalarni ishlab
chiqarishga joriy etishi mumkin. Iqtisodiy
o‘sish davrida korxonaning mahsulotlariga
bo‘lgan talab yuqori bo‘lgan pallada
reklama berishga ehtiyoj sezilmagan
davrda reklama xarajatlarini kamaytirish
maqsadga muvofiqdir. Yana bir muhim
narsa ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish,
mehnat
unumdorligini
ko‘paytirish uchun inson kapitaliga
investitsiya
qilish
zarurdir.Iqtisodiy
tizimlar umumiy muvozanati konsepsiyasi.
Sanoat
korxonalarini
barqaror
rivojlantirish
konsepsiyasi
iqtisodiy
tizimlarning makro va mikro darajadagi
xulq-atvorini
tavsiflovchi
klassik
va
hozirgi zamon tadqiqotlari tushunchalar
tizimining muhim tarkibiy qismi hi -
soblanadi.Sanoat
korxonalarida
kechayotgan biznes-jarayonlarni tadqiq
etishda “barqaror muvozanat” tushun-
chasi va u bilan bog‘liq barqaror bozor
iqtisodiyoti sharoitlari uchun o‘rinli
bo‘lgan tushunchalarni yoritib berish
ahamiyatlidir.
“Muvozanat”
tushunchasining
mohiyati
ko‘plab
tadqiqotlarda
qo‘llanilayotgan
tahlil
usullari
va
o‘rganilayotgan
sanoat
korxonalarining darajasidan kelib chiqib,
talqin qilinadi. Shu bilan birga bu
tushunchaning taklif qilingan ma’nosi
yetarlicha asoslanmagan. Bunda ko‘p
darajada sanoat korxonalarining barqaror
rivojla-nish
shartiga
kiradigan
vazifalarning
xossalari
tadqiqoti
va
xulosasiga urg‘u beriladi. Natijada bugungi
kunda iqtisodiy tizimning barqaror va
muvozanatli
holatining
fundamental
mazmuni to‘g‘risidagi masala ochiqligicha
qolmoqda.
Turli
darajadagi
iqtisodiy
tizimlarning amal qilish va rivojlanish
omili hisoblangan iqtisodiy tizimning
maqsadli determinasiyasi tushunchasidan
foydalanish maqsadga muvofiq. Bunda
maqsadli
determinasiyalashning
ken-
gaytirilgan talqinini qo‘llash zarur, ya’ni
“tizimni maqsadli determinasiyalash”
tushunchasi orqali uning bosh-lang‘ich
sharoitlari
va
rivojlanish
ichki
mexanizmlaridan shakllanadigan iqtisodiy
tizimning birmuncha kelgusi holatini
tushunamiz. Amaldagi mexanizmlar tizim
xulq-atvorining berilgan yo‘nalishini
belgilab, uning oxirgi holati ham
izlanayotgan muvozanat holati hisoblanadi.
Iqtisodiy tizim xulq-atvorining maqsadga
yo‘naltirilgan-ligida, tizimga muvozanatli
ta’sir ko‘rsatish sohasida bu ta’sirni
qoplashga
urinayotgan
qarama-qarshi
jarayon-lardan iborat teskari aloqa tamoyili
namoyon
bo‘ladi.
Maqsadli
determinasiyalashni
tushunish
turli
darajadagi
iqtisodiy
tizimlar
uchun
muvozanatlilikning mazmunini o‘rganish
va muvozanat holatining sermazmun
tizimli konsepsiyasini ishlab chiqish
imkonini beradi. Shu bilan bog‘liq
ravishda,
maqsadga
yo‘naltirilgan
tizimning mazmunini tavsiflash muhim
bo‘lib, buning uchun funksional invariant
Universal International Scientific Journal
2
31
konsepsiyasidan
foydalaniladi.
Bunda
“funksional invariant” (o‘zaro bog‘liq va
qarama-qarshi
ko‘rinishlar)ni raqobat
sharoitida xo‘jalik tizimining amal qilishi
jarayonida o‘z ahamiyatini saqlayotgan
ko‘rsatkichlar majmui sifatida ta’riflash
mumkin. “Maqsadli deter-minasiyalash
(aniqlashtirish)” ko‘rsatkichi korxonani
rivojlantirish yo‘nalishining o‘zgarishi
bilan bog‘liq xo‘jalik tizimining ko‘plab
ko‘rsatkichlarining
amal
qilishini
tavsiflaydi. U daromad, xarajatlar, ishlab
chiqarilayotgan
sanoat
mahsulotining
hajmi, qo‘llanilayotgan aktivlar majmui va
h.k.larni o‘z ichiga oladigan o‘zgaruvchilar
to‘plami bilan belgilanadi. Demak, o‘zaro
bog‘liq ko‘rinishlardan foydalanish makro
va mikro darajadagi iqti-sodiy tizimlarni
birlashtiradigan
umumiylikni
ajratish
imkonini beradi, hamda ular tomonidan
muvozanat holatiga erishish asosida yotadi,
binobarin, mazkur umumiy xossa sifatida
maqsadga yo‘naltirilganlik chiqadi.
Iqtisodiyotning o‘zi jamiyatning
kam resurslarni qanday bosh- qarishi va
taqsimlanishini
o‘rganish
sifatida
aniqlandi. Klassik iqtisod resurslarning uch
toifasini tan oladi, ular ishlab chiqarish
omillari deb ham ataladi: yer, ishchi kuchi
va kapital. Yer barcha tabiiy resurslarni o‘z
ichiga oladi va ishlab chiqarish joyi ham
xomashyo manbayi sifatida qaraladi.
Mehnat yoki inson resurslari ish haqi
to‘lanadigan
mahsulotni
yaratishda
berilgan inson mehnatidan iborat. Kapital
inson tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar
yoki
ishlab
chiqarish
vositalaridan
(mashina-
lar,
binolar
va
boshqa
infratuzilma) foizlar bo‘yicha to‘lanadigan
boshqa tovarlar va xizmatlarni ishlab
chiqarishda foydalaniladi.Tashqi omillarga
korxona o‘z ta’sirini ko‘rsata olmaydi,
ya’ni ular natijasida yuzaga keluvchi
xarajatlarni kamaytira olmaydi. Ichki
omillar
natijasida
yuzaga
keluvchi
xarajatlarga esa korxona o‘z ta’sirini
o‘tkazishi, ya’ni uni kamaytirishi mumkin.
Korxona resurslarini boshqarish aynan
korxona uchun ichki omil hisoblanadi va
shu
sababdan,
resurslarni
samarali
boshqarishni
tashkil
qilish
korxona
ixtiyorida bo‘ladi. Shu jihatdan qaraganda
korxona raqobatbardoshligini oshirishda
resurslarni samarali boshqarish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Bozor
iqtisodiyoti
sharoitida
faqatgina kam xarajat qilgan holda yuqori
daromad olish imkoniyatiga ega samarali
korxonalargina raqobatga bardosh bera
oladilar. Korxona xarajatlari ikkita omil:
tashqi va ichki omillarga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 yildagi PF-60-son
2.
T.Jo‘rayev, D.Tojiboyeva – Iqtisodiyot nazariyasi. 1-qism, Toshkent,-2014, 28-b.
3.
John F. Krafcik – Triumph of the Lean Production System, Massachusetts Institute of technology, Sloan Management
Review, Vol. 30, Num. 1. Fall 1988.
4.
Jeffrey K. Liker – The Toyota Way: 14 Management Principles from the World's Greatest Manufacturer, 2004.
