MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
690
DAUN SINDROMI VA DAUN SINDROMLI BOLALAR TARBIYASI
Qo’qon Universiteti Andijon filiali
Talabasi Sodiqova Azizaxon
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15258400
Annotatsiya.
Berilgan maqolada daun sindromi haqida ma’lumotlar hamda uni oldini olish
sabablari haqida yoritilgan. Daun sindromi bilan kasallangan bolalar parvarishi va tarbiyasi haqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
Daun sindromi, xromosoma, patologiya, mongolizm, korreksiya, sog’lik,
kombinatsiya, sindrom, translokatsiya.
Har bir mamlakatda amalga oshiriladigan ta’lim - tarbiya tizimi negizida muayyan
maqsadlar yotadi. Davlat va jamiyat taraqqiyoti, uning istiqboli shu davlat, shu mamlakatda
yashovchi fuqarolarning jismonan baquvvat va sog‘lom bo‘lishi bilan belgilanadi. Shuning uchun
ham maxsus (korreksion) pedagogika umumiy pedagogikaning tarbiya qismi sifatida
rivojlanishida u yoki bu muammolari bo‘lgan jamiyat a’zolarining ta’lim - tarbiyasi bilan
shug‘ullanar ekan. Ularni sog‘lom jamiyat a’zolari qatorida ijtimoiy moslashuvni ta’minlashni
asosiy vazifa qilib oladi. Prezidentimiz tomonidan “2008-2012-yillar mobaynida nogironlikning
oldini olish uchun tug‘ma va irsiy kasalliklarni barvaqt aniqlash Davlat dasturi to‘g‘risida”gi
16.06.2008-yil PQ-892-sonli Qarori qabul qilindi.
Daun sindromi
(21-xromosoma trisomiyasi) — genom patologiyalarning bir shakli bo’lib,
unda kariotip ko’pincha normal 46 o’rniga 47 xromosoma bilan ifodalanadi, chunki 21-juft
xromosomalar normal ikkita o’rniga uch nusxada bo’ladi. Mazkur sindromning yana ikkita shakli
mavjud
:
21-xromosomaning boshqa xromosomalarga translokatsiyasi (ko’pincha — 15, kamroq
hollarda — 14, undan ham kamroq hollarda — 21, 22 va Y-xromosomaga) — 4%; sindromning
mozaik varianti — 5%.
Ushbu sindrom 1866-yilda uni birinchi marta tasvirlab bergan ingliz shifokori Jon Daun
nomi bilan atalgan. Tug’ma sindromning kelib chiqishi va xromosomalar sonining o’zgarishi
orasidagi bog’liqlik faqatgina 1959-yilga kelib fransuz genetigi Jerom Lejen tomonidan
aniqlangan. Yoshlar slengida «Daun» deya shunchaki ahmoq odamlar kamsitiladi (ingl.
Down
—
pastki). Ingliz doktori Jon Langdon Daun 1862-yilda ruhiy kasallikning bir shakli sifatida
tavsiflangan va keyinchalik uning nomi bilan atalgan sindromni ta’riflab bergan birinchi odam edi.
Ushbu tushuncha 1866-yilda mazkur mavzu bo’yicha chop etilgan hisobot e’lon qilinganidan
keyin keng tarqaldi. Epikantus tufayli Daun mongoloidlar atamasini ishlatgan (sindrom esa
«
mongolizm
» deb nomlangan). Daun sindromi tushunchasi 1970-yillarga qadar irqchilikka juda
bog’liq edi. Bordo universitetidan Mete Rivolla Shalon-syur-Son’da cherkov yaqinidagi
nekropolda taxmian 1500 yil muqaddam yashagan va Daun sindromi uchun xarakterli belgilari
bo’lgan bola qoldiqlarini aniqladi, bu ushbu sindromning eng qadimiy aniqlangan holati edi. Mete
ushbu bolaning dafn marosimi boshqalarnikidan farq qilmasligini, ya’ni ushbu sindromdan aziyat
chekkan odamlar ijtimoiy tabaqalanmaganligini bildirgan. XX asrda Daun sindromi yetarlicha
keng tarqalgan tashxisga aylandi. Daun sindromi bo’lgan odamlar ko’p qayd etilgan, ammo
alomatlarning faqat bir qismini to’xtatish mumkin edi. Daun sindromi bilan kasallangan
odamlarning ko’pchiligi chaqaloqlik yoki bolalik davrida vafot etgan. Yevgenik harakat
boshlanganidan so’ng amerikaning 48 va 33 shtatlarida va boshqa bir qator davlatlarda Daun
sindromi va shunga teng darajadagi nogironligi bo’lgan shaxslar ustidan majburiy sterilizatsiya
dasturi boshlandi. Bu shuningdek fashistik Germaniyadagi T-4 o’ldirish dasturining bir qismi edi.
Sud muammolari, ilmiy yutuqlar va ommaviy noroziliklar ikkinchi jahon urushidan keyin o’n
yillar ichida bunday dasturlar bekor qilinishiga olib keldi. XX asrning o’rtalarigacha Daun
sindromi sabablari noma’lumligicha qolardi, ammo ushbu sindrom va ona yoshi o’rtasidagi
bog’liqlik va sindromga barcha irq vakillar teng ehtimollik bilan chalinishi mumkinligi fanga
ma’lum edi. O’sha davrlarda sindrom genetik va nasliy omillarning kombinatsiyasi tufayli kelib
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
691
chiqadi degan nazariya hukm surardi. Boshqa nazariyalar esa sindrom tug’ruq vaqtida
jarohatlanish tufayli rivojlanadi degan tushunchani ilgari surgan.1961-yilda, o’n sakkizta
genetiklar «The Lancet» muharririga
Mo’g’ulcha idiotizm «konnotatsiyani chalg’itishi»
va bu
«
noqulay atama
» va u o’zgartirilishi kerakligi bayon etilgan noma yuborishdi. «The Lancet» Daun
sindromi nomini ma’qulladi. Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (JSST) mo’g’ul delegatlari
murojaatidan keyin 1965-yilda rasman «mongolizm» nomini bekor qildi.1975-yilda AQSh Milliy
sog’liqni saqlash instituti nomenklaturani standartlashtirish bo’yicha konferentsiya o’tkazdi. Ular
noto’g’ri atalishni bekor qilishni tavsiya qildilar. Buning sababi sindromning kashfiyotchisi bu
kasallikdan aziyat chekmaganligi edi. Shunga qaramay, Daun sindromi nomi hali ham barcha
mamlakatlarda ishlatiladi.
Daun sindromi kamdan-kam uchraydigan patologiya emas — u o’rtacha 700 ta tug’ilishdan
bitta holatda kuzatiladi. Hozirgi vaqtda prenatal tashxis tufayli, Daun sindromi bo’lgan bolalar
tug’ilishining chastotasi har 1100 holatdan 1 tagacha kamaygan, chunki homila kasalligi haqida
xabar topgach, abortga murojaat qilinadi. Har ikki jinsdagi homilada ham anomaliya uchrashi
ehtimoli bir xil bo’ladi. Daun sindromi bilan tug’iladigan bolalar soni har 800 yoki 1000 chaqaloq
uchun 1 tani tashkil etadi. 2006-yilda kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazi buni
Qo’shma Shtatlarda 733 ta tirik tug’ilish uchun bitta holat deb baholadi (yiliga 5 422 yangi holat).
Ularning 95%ga yaqini 21-xromosoma trisomiyasidir. Daun sindromi barcha etnik guruhlarda va
barcha iqtisodiy tabaqalarda uchrashi mumkin. Onaning yoshi Daun sindromi bo’lgan bolaga
homilador bo’lish ehtimoliga ta’sir qiladi:
Agar onalar 20 dan 24 yoshgacha bo’lsa, bu ehtimollik 1562 ga 1;
30 yoshgacha bo’lsa — 1000 ga ;
35 yoshdan 39 yoshgacha — 214 ga ;
·
45 yoshdan oshganda esa ehtimol 19 ga nisbatida bo’ladi.
Ehtimollik onaning yoshi o’tgani sayin oshishiga qaramay, ushbu sindromli bolalarning 80
foizi 35 yoshgacha bo’lgan ayollarda tug’iladi. Bu holat mazkur yosh guruhida umumiy
tug’ilishning yuqoriligi bilan bog’liq. Oxirgi ma’lumotlarga ko’ra, otaning yoshi, ayniqsa, u 42
yoshdan oshgan bo’lsa ham bolada sindrom rivojlanishi xavfini oshiradi. Albatta Daun sindromiga
ega bolani tarbiyalayotgan ota-onalarga juda ham og‘irdir. Chunki ular sog‘lom bolaga ketadigan
kuchdan ko‘ra, o‘z farzandlariga uning o‘n barobarini sarflashlari lozim. Shu bilan birga, ularda
kichgina bir insonning ulg‘ayishida bevosita ishtirok etish, uning yutuqlari va muvaffaqiyatlaridan
quvonish kabi qiziqarli yo‘lni bosib o‘tish imkoniyati ham bor. Ularning farzandi esa bunga
javoban albatta o‘zining mehr-muhabbati bilan javob qaytarishi shubhasis. Bunday farzand hech
qachon o‘z ota-onasidan yuz o‘girmaydi. Xulosa qilib aytgadanda daun sindromli bolalar
davolanilmasada ularni jamiyatga qo’shish va ularni hayot faoliyatini yaxshilashga erishish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
T.A.Maxmudova “Quyosh Bolalari”, Daun Sindromi Scientific Progress
Volume 2
ǀ
Issue 7
ǀ
2021 Issn: 2181-1601 Uzbekistan Www.Scientificprogress.Uz Page
387
2.
D.M. Usmonova “Daun Sindromli Bolalarni Rivojlantirish Va Tarbiyalash
Xususiyatlari” “International Scientific Research Conference” Belarus, International
scientific-online conference www.interonconf.com 171 PAGE
3.
https://mymedic.uz/kasalliklar/daun-sindromi/
4.
Maxsus pedagogika R.M Po’latova.
