MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
644
MUSTAQIL TA’LIM, UNING TURLARI VA BAJARILISHIGA QO
ʻ
YILADIGAN
TALABLAR
Andijon davlat pedagogika instituti
mustaqil izlanuvchisi Qanoatova Nazokat
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15256200
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oliy ta’limda mustqil ta‘lim, uning turlari, bajarilishiga
qo‘yiladigan talablar yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
mustaqil ta’lim, zamonaviy texnologiyalar, pedagogik, ta’lim.
O
ʻ
zbekiston ta’lim tizimining jahon ta’lim maydoniga kirib borish zarurati olimlar va
tadqiqotshilardan ta’lim muhitining turli jihatlarini o
ʻ
rganish bo
ʻ
yisha nazariy va amaliy
tadqiqotlar olib borishni talab qilmoqda. Zamonaviy ta’lim tizimi har bir talabaning intellektual
qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo
ʻ
lib, o
ʻ
z oldiga yuqori texnologiyali jamiyatda
yashashga tayyor, hayot davomida innovatsion texnologiyalardan foydalanishga qodir shaxsni
tarbiyalash maqsadini qo
ʻ
yadi. Qo
ʻ
yilgan maqsadni amalga oshirish, ko
ʻ
r jihatdan tafakkurning
rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Shu nuqtai nazardan, dasturlash elementlari bo
ʻ
lgan tafakkur
shakllarini rivojlantirish talabalarning fikrlash qobiliyatlarini o
ʻ
stirishga xizmat qiladi. Ayniqsa,
axborotlashtirish va texnologiyalashtirish hukm surayotgan bugungi davrda pedagogik mustaqil
ta’limning o
ʻ
rni va ahamiyati beqiyos. Sifatli pedagogik ta’lim har bir shaxsga jamiyatda o
ʻ
zining
munosib o
ʻ
rnini torishi va yuqori mustaqil ta’lim texnologiyalarini tez, oson o
ʻ
zlashtirishi ushun
juda zarurdir.
Bugungi global ta’lim tizimining o‘zgarishlari va innovatsion texnologiyalarning
rivojlanishi talabalar uchun faqat bilim olish jarayonini emas, balki mustaqil ravishda bilim
yaratish, o‘zlashtirish va qo‘llash ko‘nikmalarini ham shakllantirishni talab qilmoqda. Mustaqil
ta’lim olish qobiliyatini rivojlantirish nafaqat shaxsning o‘quv jarayonidagi samaradorligini
oshiradi, balki uni kelajakdagi kasbiy faoliyatga tayyorlaydi.
Talabalarning mustaqil ta’lim olish qobiliyatini rivojlantirish bugungi kun ta’lim jarayonida
ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Bu nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish,
balki talabalarning shaxsiy va kasbiy hayotidagi muvaffaqiyatlarini ta’minlash uchun muhim omil
sifatida namoyon bo‘ladi. Mustaqil ta’lim faoliyati talabalarning ijodkorlik salohiyatini ochib
beradi, ularning bilish jarayonlarini chuqurlashtiradi va o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Axborot izlash, tahlil qilish va yyechimlarni topish jarayonlari orqali talabalar o‘z
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi, bu esa ularning shaxsiy imkoniyatlarini mustahkamlaydi va
kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun poydevor yaratadi. Bugungi globallashuv va raqamli
texnologiyalarning jadallashgan rivoji sharoitida ta’lim tizimi inson kapitalini shakllantirishda
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Innovatsion iqtisodiyot sharoitida raqobatbardosh kadrlarni
tayyorlash, ularning hayot davomida ta’lim olish (lifelong learning) ko‘nikmalarini rivojlantirish
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Talabalarning mustaqil ta’lim olish qobiliyatlarini
rivojlantirish ushbu jarayonning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi.
Talabalarning mustaqil ta’lim olish qobiliyatlarini rivojlantirish masalasi bo‘yicha ko‘plab
olimlar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan. Ushbu izlanishlar asosan pedagogik
yondashuvlar, ta’lim texnologiyalarini joriy etish va talabalarni o‘quv jarayoniga faol jalb
qilishning turli usullari atrofida jamlangan.
Lev Vygotskiy o‘quv jarayonida talabaning mustaqillik qobiliyatlarini rivojlantirishga katta
e’tibor qaratgan. Uning fikricha, “yaqin rivojlanish zonasi” (Zone of Proximal Development)
doirasida talabalar murabbiy yoki bilimli hamkasblarning yordami bilan mustaqil ravishda bilim
olishni o‘rganadi. Bu tamoyil talabalarning bilimlarni amaliyotda qo‘llash va o‘z-o‘zini
rivojlantirish qobiliyatlarini shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi”.
“Jean Piaget nazariyasiga ko‘ra, ta’lim jarayonida talabalar yangi bilimlarni avvalgi bilimlari
bilan bog‘lash orqali mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. U o‘quv jarayonini talabalar
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
645
faolligini oshiradigan mustaqil faoliyat bilan boyitish zarurligini ta’kidlagan. Uning
nazariyasi kognitiv yondashuvlarni ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qilgan”. “Jerome Bruner
ta’lim jarayonini talabalarni bilim olish jarayonida faol ishtirok etishga undashga qaratgan. Uning
izlanishlari talabalarning bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishi uchun muammoli vaziyatlar yaratish
va mustaqil tadqiqot faoliyatlarini tashkil etishning ahamiyatini ko‘rsatdi”.
Mustaqil ta’lim – muayyan fandan o
ʻ
quv dasturida belgilangan hamda talaba tomonidan
o
ʻ
zlashtirilishi lozim bo
ʻ
lgan bilim, ko
ʻ
nikma va malakani shakllantirishni, o
ʻ
zlashtirish darajasini
amalga oshiriladigan ta`lim shakllaridan bo
ʻ
lib, o
ʻ
qituvshi maslahati va tavsiyalari, bilimlar
taqsimotiga tayyorgarligi asosida auditoriyadan tashqarida bajariladi. Talabalarga mustaqil ish
(ta’lim)ni bajarish yuzasidan kafedra rrofessor-o
ʻ
qituvshilari tomonidan metodik tavsiyalar
beriladi. Fanning xususiyatidan kelib shiqib mustaqil ta’lim turlari, rang-barang va turli elektron
ko
ʻ
rinishlari fan o
ʻ
qituvshisi tomonidan ishlab shiqiladi.
Mustaqil ish – talabaning o
ʻ
qituvchining ko
ʻ
rsatmasi ostida, lekin o
ʻ
z-o
ʻ
zini boshqarish va
mustaqil o
ʻ
rganish elementlarini o
ʻ
z ichiga olgan holda bajarilgan o
ʻ
quv faoliyati. Bu faoliyat
o
ʻ
qituvchining bergan topshiriqlarni bajarishga qaratilgan bo
ʻ
lib, talabaning mustaqil bilimlarini
mustaqil ravishda qo
ʻ
llashini va muammolarni hal qilishini talab qiladi. Mustaqil ish tushunchasi
o
ʻ
qituvchining bergan topshiriqlarni talabaning o
ʻ
z-o
ʻ
zini boshqarish va mustaqil o
ʻ
rganish
elementlarini qo
ʻ
llagan holda bajarishini tavsiflash uchun ishlatiladi. Talabaning o
ʻ
z-o
ʻ
zini
boshqarish va mustaqil o
ʻ
rganishga asoslanishi mustaqil ta’lim bilan umumiy jihatlari hisoblanadi.
Mustaqil ta’limdan farqli o
ʻ
laroq, mustaqil ish o
ʻ
qituvchining bergan topshiriqlarni bajarishga
qaratilgan bo
ʻ
lib, talabaning mustaqil ta’lim olish faoliyatini boshqarish va mustaqil bilimlarini
chuqurlashtirishga qaratilmagan.
Demak, mustaqil ta’lim - bu talabaning mustaqil ta’lim olish faoliyatini boshqarishga
qaratilgan kengroq tushuncha, mustaqil ish esa o
ʻ
qituvchining bergan topshiriqlarni bajarishga
qaratilgan o
ʻ
quv faoliyati. Mustaqil ish mustaqil ta’limning bir qismi bo
ʻ
lishi mumkin, ammo
mustaqil ta’lim mustaqil ishdan kengroq tushunchadir. Mustaqil ishlar talabalarni ilmiy
ijodkorlikka, dolzarb zamonaviy muammolarni izlash va yechishga yo
ʻ
naltirishda muhim rol
o
ʻ
ynaydi. Ular imtihonlarga tayyorgarlik ko
ʻ
rish uchun seminarlar, amaliy va laboratoriya
mashg
ʻ
ulotlari, kurs ishlari va yakuniy nazorat ishlarini bajarishga yordam beradi.
Ilmiy ijodkorlikka yo
ʻ
naltirishda, mustaqil ishlar talabalarni o
ʻ
zlarining bilimlarini
chuqurlashtirishga, yangi g
ʻ
oyalarni ishlab chiqishga va o
ʻ
zlarining ilmiy tadqiqotlarini olib
borishga undaydi. Ular talabalarning tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va ma’lumotlarni
tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Mustaqil ishlar talabalarni ilmiy adabiyotlar bilan
tanishtirishga, ilmiy tadqiqotlarni olib borish usullarini o
ʻ
rgatishga va ilmiy natijalarni taqdim
etishga yordam beradi.
Dolzarb zamonaviy muammolarni izlash va yechishga yo
ʻ
naltirishda, mustaqil ishlar
talabalarni mustaqil ta’lim sohasidagi dolzarb muammolarni aniqlashga va ularni hal qilish
usullarini izlashga undaydi. Ular talabalarning muammolarni tahlil qilish, yechimlarni topish va
ularni amalga oshirish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Mustaqil ishlar talabalarni mustaqil ta’limdagi
zamonaviy tadqiqotlar bilan tanishtirishga va ularning natijalarini tahlil qilishni nazarda tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi 2022-2026-
yillarga mo
ʻ
ljallangan O
ʻ
zbekiston Respublikasining taraqqiyot strategiyasi to
ʻ
g
ʻ
risida” gi PF-
60-son
Farmoni
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston respublikasi prezidentining
Farmoni xalq ta’limini boshqarish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida Farmoni, 05.09.2018 yildagi PF-5538-son
3.
Jabborova Malohat “TALABALAR AKADEMIK O‘ZLASHTIRISHINING
NAZARIYMETODOLOGIK TALQINI”
Образование
и
инновационные
исследования
(2023
год
№
5)
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
646
4.
Iminova, D. N. (2021). Maktabgacha ta'lim tashkiloti va maktab o'rtasidagi
hamkorlikning ahamiyati. Science and Education, 2(1), 301-303.
https://orcid.org/0009-0001-
1507-7735
ORCID
