MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
599
TALABALARNING EPISTEMOLOGIK FAOLLIGINI SHAKLLANTIRISH
OMILLARI VA BAHOLASH MEZONLARI.
Andijon davlat universiteti tayanch doktoranti
Xolmirzayeva Dilafruz Fattayevna
dilafruzxolmirzayeva270@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255939
Annotatsiya
.Ushbu maqolada epistemologik faoliyatning mohiyati va uning ta'lim
jarayonidagi o'rni ko'rib chiqilgan. Bu faoliyat talabalarning nafaqat ma'lumotlarni o'rganish, balki
ularni chuqur anglash, sinovdan o'tkazish va amaliyotda qo'llashga yo'naltirilgan. Maqola,
epistemologik faoliyatni rivojlantirishda tanqidiy fikrlash, yaratuvchanlik, va o'z-o'zini baholash
kabi ko'nikmalarni muhim omillar sifatida ta'kidlaydi. Shuningdek, bu faoliyatning ta'limdagi
samaradorlikka ijobiy ta'sirini va talabalarning shaxsiy va akademik rivojlanishiga yordam
berishini ta'kidlangan.
Kalit so’zlar:
Epistemologik, faoliyat, bilim olish, tushunish, tahlil qilish, sinovdan
o'tkazish, yangi bilimlarni yaratish, tanqidiy fikrlash, yaratuvchanlik, akademik rivojlanish.
Epistemologik faoliyat — bu bilish, tushunish, tahlil qilish va o'rganish jarayonlari bilan
bog'liq faoliyatdir. Ushbu faoliyatning asosi kognitiv jarayonlarni o'z ichiga oladi, ya'ni, insonning
bilim olish, tushunchalarni shakllantirish va ulardan amaliyotda foydalanish kabi aqliy faoliyatlari
kiradi.
Epistemologik faoliyatning o'ziga xos xususiyatlari shundaki, u faqat bilimlarni yodlash yoki
o'rganish bilan cheklanmaydi, balki bu bilimlarni tahlil qilish, sinovdan o'tkazish, baholash va
yangi bilimlarni ishlab chiqish jarayonlarini ham o'z ichiga oladi. Epistemologik faoliyatni
rivojlantirishda tanqidiy fikrlash, yaratuvchanlik, muammolarni hal qilish va o'z-o'zini baholash
kabi ko'nikmalar muhim rol o'ynaydi.
Epistemologik faoliyatning asosiy jihatlaridan biri bilim olishdir, yani yangi ma'lumotlarni
qabul qilish va o'rganish. Undan tashqari tushunish va tahlil qilish, olingan bilimlarni chuqurroq
anglash hamda sinovdan o'tkazish, jumladan bilimlarni amaliyotda qo'llash va ularni tekshirish.
Shuningdek yangi bilimlarni yaratish, yangi kontekstlarga tatbiq etish va yangiliklar ishlab chiqish
kabi ko’plab jixatlari mavjud.
Talabalarning ta'lim jarayonida bilimlarni o'zlashtirishdan ko'ra, ularni tushunish, tahlil
qilish va amaliyotga tatbiq qilishga yo'naltirilgan bu jarayon talabalar uchun nafaqat o'qish
jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi, balki ularning shaxsiy va akademik rivojlanishiga
ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Shuningdek, epistemologik faoliyat, ya'ni bilish va tushunish jarayoni, talabalarning
ta'limdagi muvaffaqiyatlarini belgilovchi muhim omildir. Ta'lim jarayonida talabalar faqat
ma'lumotlarni yodlash bilan cheklanmay, balki ularni chuqurroq anglash, tahlil qilish va amalda
qo'llashni o'rganishlari kerak. Shunday qilib, talabalarning epistemologik faoliyatini
shakllantirish, nafaqat ularning kognitiv ko'nikmalarini rivojlantirish, balki ular uchun ta'limda
yuqori samaradorlikni ta'minlashga ham xizmat qiladi. Ushbu maqolada, talabalar epistimistik
faolligini shakllantirish omillari va uning baholash mezonlari tahlil qilinadi.
Epistemologik faoliyatning to'liq shakllanishi, talabaning mustaqil fikrlash, tanqidiy
yondashuv, va yaratish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Talabalar epistemologik faolligini shakllantirish uchun bir nechta omillar mavjud:
O'qituvchining yondashuvi va metodlari:
O'qituvchining o'qitish metodikasi va darslarga
yondashuvi talabalarning epistemologik faolligiga bevosita ta'sir qiladi. O'qituvchi talabalarga
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun savollar berishi, muammoli vaziyatlar yaratishi va bahs-
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
600
munozaralar tashkil qilishi lozim. O'qituvchining qo'llaniladigan didaktik usullari va
yondashuvlar talabalar uchun qiziqarli va interaktiv ta'lim muhitini yaratadi, bu esa o'z navbatida
epistemologik faoliyatni rivojlantiradi.
Talabaning motivatsiyasi va qiziqishi
: Talabaning o'quv jarayoniga bo'lgan motivatsiyasi
va qiziqishi uning epistemologik faolligiga bevosita ta'sir qiladi. Jumadan, o'quvchilar ta'limni
faqat ma'lumotlarni olish emas, balki o'z bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish uchun
qiziqarli va foydali deb bilishlari kerak. Motivatsiyasi yuqori bo'lgan talabalar yangi bilimlarni
o'rganish uchun intilishadi va bu ularning epistemologik faoliyatini kuchaytiradi.
Ta'limning interaktivligi:
Ta'lim jarayonining interaktiv bo'lishi, talabalarning o'zaro fikr
almashishi, guruhli ishlari, va amaliy mashg'ulotlar orqali bilishni chuqurlashtirishga yordam
beradi. Interaktiv ta'lim shakllari, talabalar o'rtasida kommunikatsiyani rivojlantirib, ularni fikrini
to'liq va aniq ifodalashga, yangi g'oyalar yaratishga va tushunchalarni sinovdan o'tkazishga
undaydi.
Texnologiyalarni
qo'llash:
Zamonaviy
ta'limda
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish talabalar epistemologik faolligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi. Internet-resurslar, onlayn platformalar, va interaktiv dasturlar yordamida talabalar o'z
bilimlarini yangi ma'lumotlar bilan to'ldirishi, bilimlarni baholashda yangi usullarni sinovdan
o'tkazishlari mumkin.
Shaxsiy tajriba va o'z-o'zini o'rganish:
Talabalar o'z shaxsiy tajribalarini o'rganish va
amaliyotda qo'llash orqali bilimlarni mustahkamlashlari mumkin. O'z-o'zini o'rganish, talabaning
o'z fikrini shakllantirish va yangi bilimlarni amalda qo'llashda muhim rol o'ynaydi. Mustaqil
ishlash va o'zini baholash orqali talabalar epistemologik faoliyatlarini chuqurlashtiradilar. Shu
jumladan talabalarga epistemologik faollikni baholash mezonlari ishlab chiqilgan. Talabalar
epistemologik faolligini baholash, an'anaviy baholash tizimlaridan farq qiladi. Ular nafaqat
o'quvchilarning bilganlarini, balki ularning bilishni qanday amalga oshirganliklarini ham
baholaydi. Quyida baholash mezonlari jadvali keltirilgan. (1-jadval)
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
601
Oliy ta
‟
lim talabalarining talim loyihalarini rivojlantirishning epistemologik
asoslari samarali amalga oshirilishi uchun ishlab chiqilgan tavsiyalarni amaliyotga tadbiq
etishimiz uchun biz quyidagi vazifalarni o’z oldimizga belgilab olishimiz darkor.
1. Bo’lajak pedagoglarni kasbiy rivojlantirish jarayonining kontseptual sohasini aniqlash.
2. Bo’lajak pedagoglarni kasbiy rivojlantirish uchun epistemologik asoslarni o’rganishning
uslubiy regulyatorlarini aniqlash
3. Epistemologik asoslarda bo’lajak pedagoglarni kasbiy rivojlantirishning nazariy
asoslarini aniqlash.
4. Bo’lajak pedagoglarni kasbiy rivojlantirish uchun jarayon modelini ishlab chiqish.
5. Epistemologik asoslarda bo’lajak pedagoglarni kasbiy rivojlantirishni dasturiy uslubiy va
instrumental-texnologik qo'llab - quvvatlashni ishlab chiqish. 1.[94-95]
Komplekslik va mustahkamlik: Epistemologik faoliyatni baholashda, talaba tushungan
mavzuni qanday darajada chuqur o'rganganligi va uning mustahkamligini baholash kerak.
Komplekslik talabaning o'rgangan bilimlarini bir nechta kontekstlarda qo'llay olish qobiliyatini
bildiradi.
Xulosa qilib aytganda, talabalar epistemologik faolligini shakllantirish, ta'lim jarayonining
eng muhim maqsadlaridan biri hisoblanadi. Bu faollikni shakllantirish uchun o'qituvchilar, ta'lim
metodlari, talabalarning motivatsiyasi, interaktiv ta'lim, texnologiyalar va mustaqil o'rganish
jarayonlari kabi bir qator omillar ahamiyatlidir. Epistemologik faollikni baholash esa nafaqat
bilimlarni o'lchash, balki ularning tahlil qilish, innovatsion yondashuvlarni yaratish va amaliyotga
qo'llash ko'nikmalarini ham o'z ichiga oladi. Bu esa, o'z navbatida, talabalarni yuqori darajadagi
mustaqil o'ylash va yaratish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
BO‘LAJAK
PEDAGOGLARNING
KASBIY
RIVOJLANTIRISH
UCHUN
EPISTEMOLOGIK KONTSEPTSIYANI AMALGA OSHIRISH. Satimboyeva Xurshidaxon
Anvarjon
qizi.
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
ONLINE
CONFERENCES.
http://interoncof.com. [94-95]
2.
BUYUK
FAYLASUFLAR
QARASHLARIDA
“BILIM”
VA
“E’TIQOD”
TUSHUNCHALARINING DIFFERENSIATSIYASI G'ofur Bobonazarovich Xolmo'minov.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 2 | ISSUE 3 | 2021 ISSN:
2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
3.
BO‘LAJAK
PEDAGOGLARNING
KASBIY
RIVOJLANTIRISH
UCHUN
EPISTEMOLOGIK KONTSEPTSIYANI AMALGA OSHIRISH Satimboyeva Xurshidaxon
Anvarjon qizi “University of ecocnomics and pedagogy” NOTM
4. AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA EPISTEMIOLOGIYA VA RATSIONALLIK
MUAMMOSI G’ofur Bobanazarovich Xolmo’minov. Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va
yechimlar Pedagogical Education Cluster: Problems and Solutions
Кластер
педагогического
образования
:
проблемы
и
решения
. https://cyberleninka.ru
5. Epistemologiyaning zamonaviy muammolari –T.: O
‗
zR FA I.Mo
‗
minov nomidagi
Falsafa va huquq instituti, 2011.
6. Abdullaeva M.N. Epistemologicheskaya evolyusiya ratsionalizma // M.Ulug
‗
bek
nomidagi Milliy universitetning 90 yilligiga bag
‗
ishlangan ilmiy konferensiya materiallari
to
‗
plami. -T., 2009
