MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
575
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA NUTQIY KOMPETENSIYANI
SHAKLLANTIRISH METOD VA VOSITALARI
Fag’ona Davlat Universiteti filologiya fanlari doktori
(DSc), dotsent Yuladasheva Dilafruz
yuldilaf@mail.ru
Farg’ona Davlat Universiteti,
Ta’lim va tarbiya na’zariyasi va metodikasi
(maktabgacha ta’lim) mutaxassisligi,
1-bosqich magistranti To’ychiyeva Shoxidaxon Qaxramon qizi
shohidatuychiyeva95@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255123
Annotatsiya.
Maqolada bolalarda nutqiy kompetensiyani shakllantirishning ahamiyati va
metodlari, nutqning bolalar uchun eng muhim aloqa vositasi ekanligi va maktabgacha yoshdagi
bolalar uchun nutqiy kompetensiyani shakllantirishdagi metod va vositalar haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
nutqiy kompetensiya, bolalar, metod, vosita, texnologiyalar, o‘yin, nutqni
rivojlantirish, muloqot ko‘nikmalari.
Kirish.
Bolalarda nutqiy kompetensiyani shakllantirish ta’lim va tarbiyaning eng muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu davrda nafaqat kelajakdagi ta’limiy yutuqlar, balki shaxsni
rivojlantirish uchun ham asoslar qo‘yiladi. Nutq — aloqa vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, uning rivojlanishi bolaning psixik va ijtimoiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Lug‘atni mustahkamlash va faollashtirish metodlari bu o‘yinchoqlar, rasmlarni, ko‘zdan
kechirish, didaktik o‘yinlar, so‘zli mashqlar va boshq. Lug‘at ishining metod va usullari
Bolalarning lug‘ati ularga atrofdagi olamni tanishtirish bilan bir vaqtda o‘sib boradi. Lug‘atni
shakllantirish jarayonida tarbiyachi bolalarning psixologik jarayonlarini, ularning aqliy
qobiliyatlarini: sezgi, diqqat-e’tibor, xotira, fikrlash, (kuzatish) kuzatuvchanligini rivojlantiradi.
K.D.Ushinskiy o‘zining “Ona tili so‘zlari” maqolasida bolani ona tili, ona tilidagi so‘zlar
orqali tarbiyalash masalasini qo‘ydi. Chunki xalqchillik dastlab ona tilida o‘z ifodasini topadi.
Bolaning shaxsiyati, bilimi, malakasi, ma’naviy qiyofasi ana shu til ta’sirida shakllanadi.
Maktabgacha yosh — kognitiv va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish, shuningdek, nutq
modellari bilan tanishishning faol davri hisoblanadi. Bolaning kelajakdagi ta’limidagi
muvaffaqiyati ko‘p jihatdan shu davrda nutqning samarali rivojlanishiga bog‘liq. Nutq
ko‘nikmalari xotira, diqqat va tasavvurning rivojlanishiga ham ta’sir qiladi.
Bugungi kunda texnologiyalarning tez rivojlanib borayotganligi, ta’limda yangiliklarni joriy
etish va bolalarni tarbiyalash jarayonida milliy qadriyatlarni saqlagan holda ularni birlashtirishda
yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Zamonaviy texnologiyalar bolalarning madaniy o‘zligini
shakllantirishdagi va turli ilova va texnologiyalaryordamida ta’limni yanada samarali qilishda
katta rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda multimediya va raqamli ta’lim vositalarini ta’limda keng
qo‘llanib kelinayotgani va u rivojlanib borayotganini ko‘rishimiz mumkin. Hozirgi tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, ta’limda multimediya texnologiyalaridan foydalanish nutq ko‘nikmalarining
yaxshilanishiga yordam beradi. Z.ShAbdurahmonova (2015) tadqiqotlariga ko‘ra, multimediya
texnologiyalaridan foydalanish bolalarning til va nutqni o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini
sezilarli darajada oshiradi.
Dialogik muloqot – metodi nutqni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu metod bolalar
va kattalar o‘rtasidagi faol o‘zaro aloqaga asoslanadi. Bilamizki bolalar taqlidchan bo‘ladilar va
ular har jabhada shu qatorda talafuzda ham kattalarga va o‘z atrofidagilarga taqlid qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida tarbiyachining nutqiga ayniqsa katta talab qo‘yiladi.
Tarbiyachining nutqi tushunarliligi, aniqligi, jonliligi, ishonarliligi, to‘g‘riligi va hokazolar bilan
ajralib turishi kerak, agar unda hammadan qolgan, bir qolipdagi fikrlar ko‘p bo‘lsa bu nutq natija
bermaydi. Nutqning ta’sirchan bo‘lishi, uning bolalarga ta’sir etishida intonatsiya muhim
ahamiyatga ega.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
576
Pedagog va olimlar bolalarda nutqni shakllantirish uchun turli metodlarni ishlab
chiqargan va ularni amalga oshirishda muvaffaqiyatga erishgan. O‘yin metodlari, muloqot va
ijodiy yondashuvlar bolalarni ushbu jarayonga faol jalb qilish orqali nutqni samarali
rivojlantirishga qaratilgan.
Nutqiy kompetensiyani shakllantirishning yetakchi metodlaridan biri — o‘yin metodi. O‘yin
bolalarga nafaqat nutqni rivojlantirish, balki yangi so‘zlar, ifodalar va grammatika
konstruktsiyalarini qiziqarli va o‘z hohishlari bilan o‘rganish imkonini beradi. Pedagog o‘yin
metodlarini qo‘llaganda turli vaziyatlar yaratish orqali bolalarga yangi so‘zlar, iboralar o‘rgatishi,
ularni qiziqarli mavzularda muloqotga jalb qilishi mumkin bo‘ladi. D.M.Muxamedova (2016)
tadqiqotlariga ko‘ra, o‘yin texnologiyalaridan foydalanish nutq rivojlanishini nafaqat til
bilimlarini, balki ijtimoiy ko‘nikmalarni ham shakllantiradi.
Maktabgacha ta
ʼ
limda bolalar nutqini rivojlantirish bo‘yicha quyidagi maxsus, xususiy
vazifalar amalga oshiriladi:
-
Bolalarni tevarak-atrof bilan tanishtirish, nutqini o‘stirish, lug
ʼ
atini boyitish.
Bolalarni tevarak- atrofdagi buyumlar, hodisalar, o‘simliklar, hayvonot dunyosi, kattalar
mehnati va hokazolar bilan tanishtirish jarayonida ularning nomlarini, sifatlarini,
xususiyatlarini, xarakterlarini so‘zlar bilan aytamiz.
-
Nutqning grammatik tomonini shakllantirish. Lug
ʼ
at tilning qurilish materiali
hisoblanadi.
-
Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash. Bola, eng avvalo, tilning tovush
tomonini egallashi kerak, ya
ʼ
ni tovushlarni to‘g
ʼ
ri talaffuz etishi lozim. Bunda biz avvalo
tabiatdagi, atrof-olamdagi tovushlarga taqlid qildirish orqali rivojlantirib boramiz.
-
So‘zlashuv nutqini (dialogik) shakllantirish. Bolalarga bilim va tarbiya berishda
so‘zlashuv nutqiga (dialogik) o‘rgatish katta ahamiyatga egadir.
-
Hikoya qilishga (monologik nutqqa) o‘rgatish. Bolalarni maktabga tayyorlashda
monolog nutqni rivojlantirish juda muhimdir. Bunda bolalarga qayta hikoya qildirish metodi
katta yordam beradi.
Xulosa.
Bolalarda nutqiy kompetensiyani shakllantirish nafaqat kelajakdagi ta’lim
muvaffaqiyatini, balki umumiy shaxsiy rivojlanishning asoslarini ham qo‘yadi. Bu jarayonda
an’anaviy pedagogik usullar bilan birga innovatsion texnologiyalarning roli oshib bormoqda. Nutq
rivojlanishining muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun barcha usullarni kompleks ravishda qo‘llash zarur,
chunki bu bolaning o‘zini ifoda etish qobiliyatini kengaytiradi va uning dunyoqarashini boyitadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Q.Shodiyeva. “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi”. “O‘qituvchi” nashriyot-
matbaa ijodiy uyi. Toshkent – 2011. 5-bet.
2.
Sh.Sh.Nizomova. “Bolalar nutqini o‘stirish nazariyasi va texnologiyalari”. O‘quv
qo‘llanma. Buxoro – 2022. 34-bet
3.
S.X.Jalilova, S.M.Aripova. “Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi”.
“Faylasuflar” nashriyoti. Toshkent – 2017. 162-bet.
4.
D.R.Babayeva. “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi”. Toshkent–2018
5.
M.Asqarova va boshqalar. “Kichik yoshdagi bolalar nutqini o‘stirish”. Toshkent –
2001.
6.
Sobirovich, S. I., & Kizi, T. S. Q. (2025). Maktabgacha yoshdagi bolalarning
tarbiyasida milliy urf-odatlar, qadriyatlar va an’analarni zamonaviy texnologiyalar orqali
singdirish.
Eurasian
Journal
of
Technology
and
Innovation,
3(1),
33-36.
https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-yoshdagi-bolalarning-tarbiyasida-milliy-urf-
odatlar-qadriyatlar-va-an-analarni-zamonaviy-texnologiyalar-orqali
