MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
326
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NUTQ MADANIYATINI
SHAKILLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Andijon davlat pedagogika insituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Olimova Ruxshonabonu Azamatjon qizi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233132
Annotatsiya:
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini
shakllantirishning nazariy asoslari, uning bolalar rivojlanishiga ta'siri, o‘qituvchilarning va ota-
onalarning rolini o‘rganish ko‘zda tutilgan. Nutq madaniyati bolalar shaxsiyatining asosiy tarkibiy
qismlaridan biri sifatida, ularning ijtimoiy muloqotda muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam beradi.
Nutq madaniyatini rivojlantirish jarayoni bolalarning tilni to‘g‘ri va ravon ishlatish ko‘nikmalarini
shakllantirish, ular orasida to‘g‘ri muloqot va ijtimoiy aloqalarni o‘rnatishga xizmat qiladi.
Maqolada, shuningdek, bolalar nutqining rivojlanishiga pedagogik yondashuvlar, metodik
vositalar, o‘yin va interaktiv faoliyatlar kabi elementlarning ahamiyati tahlil qilinadi. Nutq
madaniyatini shakllantirishdagi asosiy prinsiplar, metodik yondashuvlar va ularning amaliy
qo‘llanilishi mavzusi orqali, maktabgacha ta'limda bolalarning nutq madaniyatini yuqori darajada
rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan nazariy va amaliy yondashuvlar taqdim etiladi.
Kalit
so’zlar:
nutq
madaniyati,nutq
rivojlanishi,so’z
boyligi,talaffuz,ijtimoiy
ko’nikmalar,muloqot madaniyati,etika,so’zlashuvda etik qoidalar,rasim va kartinkalar,interaktiv
mashg’ulotlar,tafakkur,individual ehtiyojlar,ko’p tili muhit.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda avvalo, bolalarning tilni
to‘g‘ri ishlatish, yaxshi nutq odatlarini o‘rgatish, va muloqotdagi madaniyatni oshirishga e'tibor
qaratiladi. Nutq madaniyati - bu shaxsning nutq jarayonlaridagi muloqot ko'nikmalari, to'g'ri, aniq
va madaniyatli gapirishni o'z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun nutq madaniyatini
rivojlantirish, nafaqat ularga til o'rganishni, balki jamiyatda muloqotda bo'lishni ham o'rgatadi.
Nutq madaniyati, asosan, tilni to‘g‘ri, aniq va tarbiyaviy jihatdan ifodalashni o‘z ichiga oladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda kommunikativ kompetensiya
muhim rol o‘ynaydi. Bu — bolaning nutqni o‘zgalar bilan samarali, hurmatli va madaniy tarzda
ishlatish qobiliyatidir. Shu bilan birga, bolalar ijtimoiy va madaniy muhitda qanday o‘zaro aloqada
bo‘lishni ham o‘rganadilar. Bolalarning nutq madaniyatini shakllantirishda psixologik
yondashuvlar ahamiyatli. Bolalar o‘z tajribalariga asoslangan nutqni rivojlantiradilar, shuning
uchun ular bilan bog‘liq bo‘lgan psixologik jarayonlar, masalan, e'tibor va xotira, nutqni
o‘rgatishda muhim ahamiyatga ega. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini
shakllantirishda o‘qituvchi va tarbiyachilarning metodik yondashuvlari ham katta ahamiyatga ega.
Bu metodikalar o‘yinlar, interaktiv mashg‘ulotlar, hikoyalar va ko‘rgazmalar orqali bolalarga
o‘rgatiladi. Har xil nutq va tilni rivojlantiruvchi faoliyatlar, masalan, xayoliy hikoyalar tuzish, rolli
o‘yinlar, bolalarga nutq madaniyati elementlarini o‘rgatishda yordam beradi Bolalar o‘zgalar bilan
muloqot qilishda o‘z nutq madaniyatini rivojlantiradilar. Nutq madaniyatini shakllantirish nafaqat
nutqni rivojlantirish, balki bolalarni ijtimoiy va madaniy jihatdan rivojlantirishdir. Maktabgacha
yoshdagi bolalar nutqi rivojlanishning turli bosqichlarida bo‘ladi, bu bosqichlarning har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga ega. Bolalar nutqi kichik yoshdan boshlab, o‘z-o‘zini ifodalash, so‘zlashuv
uslubi, tilning grammatik asoslarini o‘zlashtirish jarayonida rivojlanadi. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning nutq madaniyatini rivojlantirishda o‘yinlar, hikoyalar, ertaklar, she'rlar va boshqa
didaktik materiallar ishlatiladi. Ushbu metodlar bolalarda so‘z boyligini oshiradi, talaffuzni
yaxshilaydi va muloqot madaniyatini shakllantiradi. Nutq madaniyatini shakllantirishda ota-onalar
va tarbiyachilarning o‘rni katta. Ular bolalarga nutqni rivojlantiruvchi faoliyatlarni o‘rganishda
yordam beradi, ularni to‘g‘ri talaffuz, aniq va ravon so‘zlashuvga o‘rgatadi. Nutq madaniyati – bu
odamning nutqini til va axborot vositasi sifatida samarali, aniq, to‘g‘ri, adabiy va madaniy
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
327
talablarga mos tarzda ishlatish san'ati. Bu tushuncha maktabgacha yoshdagi bolalarda
nutqni to‘g‘ri shakllantirish va rivojlantirishni taqozo etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq
madaniyatini shakllantirish – bu nafaqat tilni to‘g‘ri va ravon ishlatishni o‘rgatish, balki
madaniyatli va axloqli nutqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan jarayon. Nutq madaniyati, ayniqsa,
bolalar uchun, keyingi yillarda ham o‘ziga xos pedagogik muammolardan biri sifatida qaralmoqda.
Nutq madaniyati deganda, nutqning aniq, ravon, oqilona, mantiqan to‘g‘ri va estetik jihatdan
mukammal bo‘lishi tushuniladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq madaniyatini shakllantirish
o‘ziga xos ahamiyatga ega, chunki bu yoshda til orqali o‘z fikrini bildirish, boshqalar bilan
muloqot qilish, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda asosiy davr hisoblanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq madaniyatini shakllantirish jarayonida bir nechta
bosqichlarni ajratish mumkin:
Erta yoshda (1-3 yosh): Bu bosqichda bolalar oddiy so‘zlar va iboralarni ishlatishga
o‘rganadilar. Ular ko‘pincha o‘z fikrlarini ifodalashda yordamga muhtoj bo‘lishadi. Bu davrda
nutqning asosiy jihatlari – so‘z boyligi, talaffuz va so‘zlarni to‘g‘ri ishlatish.
O‘rta yoshda (3-5 yosh): Bolalar ko‘proq murakkab gaplar tuza boshlaydilar. Shu davrda
ular nutq madaniyatini shakllantirishga alohida e'tibor berish zarur. Bu bosqichda o‘rgatiladigan
asosiy ko‘nikmalar – so‘zlashuvda etikani hurmat qilish, savol berish va javob berish, o‘z fikrini
aniq ifodalash.
Keyingi yoshda (5-7 yosh): Bu davrda bolalar nutq madaniyatining asosiy tamoyillarini
to‘liq o‘zlashtirishga yaqin bo‘ladilar. Ular o‘z fikrlarini izohli, aniq va oqilona ifodalash,
shuningdek, nutq madaniyatining etik va psixologik jihatlarini rivojlantiradilar.
S.
S. Shirokova – U maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini rivojlantirishda
ijtimoiy-madaniy muhitning ahamiyatini ta'kidlagan. Bolalar nutqi ularning atrof-muhitdan,
oilaviy va ta'lim muhitidan olingan tajribalar orqali shakllanadi. Nutq madaniyati bolalar bilan
muloqotda ma'lumotlar, so‘zlashish malakalari va etiketga rioya qilishni o‘rganishga
yo‘naltirilgan. B. F. Lomov – U maktabgacha yoshdagi bolalarga nutq madaniyatini o‘rgatishda
rol o‘ynaydigan eng muhim omil – bu til va madaniyatning bog‘liqligidir. U o‘rgatish jarayonida
bolalar tilini to‘g‘ri va aniq ifodalashga e'tibor qaratish zarurligini ta'kidlagan. Shu bilan birga,
maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda muhim omillardan biri – bu
bolalar bilan muloqot qilishda, ularga to‘g‘ri va izchil tilni o‘rgatishda pedagoglarning faol
ishtirokidir. Nutq madaniyatini o‘rganish va rivojlantirish jarayonida bolalar nafaqat nutqning aniq
qoidalarini, balki ularning muloqot madaniyatini ham egallashadi.
T.
Ota-onalar, ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar bilan doimiy aloqada bo'lishlari
kerak. Ularning nutqi bolalar uchun asosiy model bo'lib, nutq madaniyatining shakllanishiga katta
ta'sir ko'rsatadi. Ota-onalar bolalariga turli hikoyalar aytib, so'z boyligini rivojlantirishga yordam
berishlari lozim. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq madaniyatini shakllantirish, nafaqat tilni
o'rgatish, balki ular uchun muvaffaqiyatli jamiyat a'zosi bo'lishni ta'minlashning muhim jihatidir.
Nutq madaniyatini rivojlantirish uchun samarali pedagogik yondashuvlar, o'qituvchilar va ota-
onalar hamkorligida tizimli ishlarni talab qiladi.
U.
Nutq madaniyati bolalar uchun faqat tilni o'rganish jarayoni emas, balki ijtimoiy
muloqotda muvaffaqiyatli bo'lishning muhim omilidir. Nutq madaniyati bolaning o'zini ifodalash,
boshqalar bilan samarali muloqot qilish va jamiyatga moslashish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun bu tushuncha nutqni to‘g‘ri va madaniy tarzda ishlatish,
xatolarni kamaytirish, tilni samarali foydalanish va boshqalar kabi qobiliyatlarni rivojlantirishni
o‘z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi o‘zining rivojlanish bosqichlariga ega.
Dastlabki yillarda (1-3 yoshda) bolalar oddiy so‘z va qisqa jumlalarni ishlatishadi. 3-6 yoshda esa
ular murakkab frazalar va ko‘p so‘zli jumlalarni yaratishga o‘rganadilar. Nutq madaniyati bu
davrda ortiqcha qat'iyatlilik, talaffuz xatolari va stilistik nuqtalarga e'tibor qaratiladi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda o‘yinlar va boshqa faoliyatlarning roli katta.
Musiqa, she’rlar, tasviriy san'at va hikoyalar orqali bolalar o‘z nutqlarini o‘zgartiradi va ularni
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
328
ma'lum bir madaniy me'yorlar asosida rivojlantiradilar. Har bir millatning nutq
madaniyati o‘ziga xos bo‘lib, maktabgacha yoshdagi bolalar turli madaniyatlarni o‘rganishda va
ulardan foydalanishda muayyan yondoshuvlarni qo‘llaydilar. Milliy va mahalliy til o‘ziga xosligi
ham bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun maxsus metodik qo‘llanmalar va dasturlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi
– nutqni rivojlantirish va madaniy ifodalarini shakllantirishdir. Bular turli o‘yinlar, mashqlar, teatr,
qo‘shiqlar, she’rlar va interfaol faoliyatlar orqali amalga oshiriladi. Nutqni rivojlantirishda
bolalarga to‘g‘ri namuna ko‘rsatish, ularni o‘z fikrini ochiq va aniq ifoda etishga o‘rgatish,
shuningdek, mustaqil so‘zlashuvni qo‘llab-quvvatlash zarur. Yo‘ldosheva nutq tarbiyasining har
bir bosqichida bolalarga to‘g‘ri tilda o‘z fikrlarini bayon qilish va uni axloqiy jihatdan to‘g‘ri
tashkil etish muhimligini ta’kidlaydi. Bolalar bilan ishlashda aktyorlik va ritmik metodlar, o‘yinlar
va badiiy asarlarni o‘qish kabi innovatsion metodlardan foydalanish tavsiya etiladi. SHuningdek,
maktabgacha yoshdagi bolalarda so‘zlashuv madaniyatini shakllantirishda maktabgacha ta’lim
muassasalarining roli ham muhimligini ko‘rsatadi. O‘qituvchilar va tarbiyachilar tomonidan
to‘g‘ri metodik yondashuvlar va individual yondoshuvlar orqali bolalar nutqining madaniyatini
rivojlantirish mumkinligi ko‘rsatilgan. Nutq madaniyatini shakllantirish jarayonida bolalar bilan
doimiy ravishda interaktiv muloqotda bo‘lish, ularning nutqini yaxshilashga xizmat qiladigan
amaliy mashg‘ulotlar va o‘yinlar tashkil etiladi. A. Usova bolalar nutqining rivojlanishida uning
tarkibiy qismlariga katta e'tibor qaratdi. U bolalarning nutq madaniyatini shakllantirishda
o‘rganish jarayonini ikki asosiy bosqichga ajratadi: birinchi bosqichda bola oddiy muloqot tilini
o‘zlashtiradi, ikkinchi bosqichda esa u nutq madaniyatining rivojlangan shakllarini o‘zlashtiradi.
Usovaning fikriga ko‘ra, bu jarayonning samarali o‘tishi uchun o‘qituvchi va ota-onaning
maqsadli pedagogik yondoshuvi zarur.Usova bolalar nutqini rivojlantirishda faqat gapirishni
emas, balki tinglash va tushunish ko‘nikmalarini ham muhim deb hisoblaydi. Bolalar nutqining
madaniyatini shakllantirishda, ularning so‘zlarni tushunish, ma'no chiqarish, va nutqni aniq
ifodalash ko‘nikmalarini o‘rgatish zarur. Usova tinglash va tushunishni rivojlantirishda o‘yinlar
va boshqa faoliyatlar orqali interaktiv yondoshuvni qo‘llashni tavsiya qiladi.Maktabgacha
yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirishda individual yondoshuvni qo‘llash zarurligini
ta'kidlaydi. Har bir bola o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, nutqni o‘rganishda har birining
rivojlanish xususiyatlari hisobga olinishi kerak.
V.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda o‘rganish jarayonini individual
ehtiyojlarga moslashtirishni va nutqni rivojlantirish uchun ma'lum metodlarni qo‘llashni tavsiya
etadi. Vygotskiy esa nutq va tafakkurni uzviy bog‘liq deb hisoblaydi. Uning fikriga ko‘ra, nutq
faqat kommunikatsiya vositasi sifatida emas, balki tafakkurni tashkil etuvchi vosita sifatida ham
xizmat qiladi. Bolalar nutqni o‘rganish jarayonida atrofdagi dunyoni tushunib, fikrlashni
rivojlantiradilar. Bolaning tafakkuri nutq orqali shakllanadi, ya'ni nutq o‘z ichida fikrlarning
tuzilishini, mulohaza qilishni va xulosa chiqarishni o‘zida aks ettiradi. Vygotskiy nutqning
rivojlanishida ijtimoiy-madaniy muhitning o‘rni katta deb ta'kidlagan. Bolalar ijtimoiy tajriba
orqali nutq madaniyatini o‘zlashtiradilar, va bu o‘rganish faqat shaxsiy tajribadan emas, balki
ijtimoiy munosabatlar va muloqotdan ham kelib chiqadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
eng samarali usullardan biri o‘yin metodidir. O‘yinlar orqali bolalar so‘z boyligini
rivojlantiradilar, nutq madaniyatini o‘rgatish, nutqni ravon va tushunarli qilishda yordam beradi.
Misol uchun, rolli o‘yinlar, hayvonlarni yoki ob'ektlarni taqlid qilish orqali bolalar so‘zlashuv
madaniyatini o‘rganadilar.Bolalarga hikoyalar o‘qish, o‘zlari hikoya qilishni talab qilish, nutqni
rivojlantirishga yordam beradi. Hikoyalar orqali bolalar o‘z fikrlarini tuzish va ifodalashni
o‘rganadilar. Bu usul, shuningdek, ularni tilga va nutq madaniyatiga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishga o‘rgatadi.Rasm, kartinkalar va boshqalar yordamida bolalar o‘z fikrlarini so‘z orqali
ifodalashda yordam olishadi. Rasmli kartochkalar yordamida bolalar o‘z fikrlarini bayon qilish va
mavzuni to‘g‘ri tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan
interaktiv mashg‘ulotlar o‘tkazish, ularni turli vaziyatlarga o‘rgatish va ularga to‘g‘ri nutqni
shakllantirish imkonini yaratadi. Masalan, guruhli mashg‘ulotlar orqali bolalar bir-biri bilan
muloqot qilishadi va turli so‘zlashuv usullarini o‘rganadilar.Agar bolalar ko‘p tilli muhitda
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
329
yashayotgan bo‘lsa, birinchi va ikkinchi tilning o‘rganilish jarayonida nutq
madaniyatini shakllantirishni o‘rgatish zarur. Har ikki tilni o‘rganishda bolalar uchun to‘g‘ri til
qoidalarini tushuntirish, so‘z boyligini oshirishga yordam beradi.Bolalarga badiiy asarlar, she'rlar
va qo‘shiqlarni o‘qish orqali til va nutq madaniyatini rivojlantirish mumkin. Adabiyotlar orqali
bolalar xayol va tasavvurlarini kengaytiradilar va nutqning estetik qirralarini
o‘rganadilar.Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini shakllantirish jarayoni, ularning
ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishiga muhim ta'sir ko‘rsatadi. Pedagogik metodlar va yondashuvlar
orqali bolalarga to‘g‘ri nutqni o‘rgatish, ularning o‘zaro muloqotda bo‘lishlari va shaxsiy
ifodalarini to‘g‘ri va madaniy tarzda amalga oshirishlariga yordam beradi. Nutq madaniyati – bu
nafaqat so‘zlashuv qobiliyati, balki jamiyatda hurmatga sazovor bo‘lishning, o‘z fikrlarini aniq va
ravon ifodalashning asosiy vositasidir.
Xulosa va takliflar
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutq madaniyatini
shakllantirish — bu bolaning intellektual rivojlanishining asosiy elementlaridan biri bo‘lib,
ularning shaxsiyati va jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq madaniyatining
rivojlanishi orqali bolalar nafaqat o‘z fikrlarini aniq va mantiqiy ifodalashni o‘rganadi, balki ular
o‘rtasida ijtimoiy munosabatlar, muloqot madaniyati va axloqiy me’yorlarni ham
mustahkamlashadi. Shu sababli, maktabgacha ta'limda nutq madaniyatini shakllantirish tizimli,
ijtimoiy-psixologik va pedagogik yondashuvlarni talab etadi.Nutq madaniyati bolalarning o‘zini
anglashiga, atrofdagi dunyoni anglashga yordam beradi va muloqotda to‘g‘ri so‘zlash, gapirish va
tinglash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bularning barchasi bolaning shaxsiyatini shakllantirishda
muhim omil hisoblanadi. Nutq madaniyatining shakllanishi, shuningdek, bolalar o‘rtasida ijtimoiy
integratsiyani ta’minlaydi, ularning jamiyatga moslashishiga yordam beradi va kelajakdagi
muvaffaqiyatli ta'lim olishlarida muhim rol o‘ynaydi.Nutq madaniyatini shakllantirish jarayonida
bolaning atrof-muhitini ham inobatga olish zarur. Ota-onalar, tarbiyachilar va jamiyatning nutq
madaniyati bolalar uchun namunaviy bo‘lishi kerak. Ota-onalar bilan hamkorlikda bolalarga nutq
madaniyati bo‘yicha maxsus treninglar va maslahatlar o‘tkazish samarali bo‘ladi. Bugungi kunda
zamonaviy texnologiyalar bolalarning nutq madaniyatini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Internet-resurslar, mobil ilovalar, audiovizual materiallar orqali bolalar uchun interaktiv o‘yinlar
va mashg‘ulotlar tashkil etish mumkin. Bu bolalarning nutqni o‘zlashtirish jarayonini qiziqarli va
samarali qiladi. Badiiy adabiyotlar, jumladan ertaklar va hikoyalar, bolalarga nafaqat nutqni to‘g‘ri
ishlatishni o‘rgatadi, balki ular bilan axloqiy me’yorlarni ham o‘rgatadi. Pedagoglar bolalar bilan
badiiy asarlar asosida suhbatlar o‘tkazib, ularning nutq madaniyatini mustahkamlashlari
kerak.Tarbiyachilarning nutq madaniyatini shakllantirishga bo‘lgan yondashuvi, bilim va
malakasi ular bilan ishlayotgan bolalarning natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
tarbiyachilarning kasbiy malakalarini muntazam ravishda oshirib borish, zamonaviy pedagogik
uslublar va metodlardan foydalanishni o‘rgatish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
L.S. Vygotskiy – "Psixologiya va til" (1934).
2.
A.N. Leontiev – "Psixologiya va nutq" (1969).
3.
M.I. Laktionov – "Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish" (1980).
4.
A.A. Zaporozhets – "Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi" (1977).
5.
R.A. Shor – "Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqining rivojlanishi" (1993).
