ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2009
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
27
Ф
.
Ваитова
ЎзМУ
Аспиранти
ТИББИЙ
СУҒУРТА
ШАРТНОМАСИНИНГ
ҲУҚУҚИЙ
ТАБИАТИ
Бугунги
кунда
касалликлар
профилактикасининг
самарали
ҳуқуқий
дастаклари
ҳали
яратилганича
йўқ
.
Айни
ҳол
асосан
шу
билан
боғлиқки
,
тиббий
суғурта
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатларида
тиббий
хизматларни
ташкил
этиш
ва
амалга
оширишнинг
бозор
муносабатларига
асосланган
принциплари
мустаҳкамланмаган
.
Тиббий
хизматлар
кўрсатишнинг
хусусий
шакллари
тобора
кўпроқ
пайдо
бўлаётган
,
одатдаги
,
давлат
муассасалари
томонидан
кўрсатилаётган
пуллик
тиббий
хизматлар
улуши
кўпайиб
бораётган
ҳозирги
шароитда
уларга
ҳақ
тўлаш
учун
ихтиёрий
тиббий
суғурта
имкониятлари
ва
механизмларидан
фойдаланиш
алоҳида
аҳамият
касб
этади
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
дастурлари
бўйича
ишлаётган
суғурта
компаниялари
ва
тиббий
муассасалар
улуши
унча
катта
бўлмаса
-
да
,
суғуртанинг
бу
тури
нафақат
коллектив
,
балки
якка
тартибдаги
суғурта
қилдирувчилар
учун
ҳам
тобора
жозибали
бўлиб
бораётир
.
Ихтиёрий
тиббий
суғуртада
фойдаланиладиган
механизмлар
суғурта
қилдирувчига
ўзини
даволаш
жараёнида
қўшимча
тиббий
хизматларнинг
ўзига
зарур
бўлган
ҳажмини
,
шунингдек
тиббий
хизматларнинг
муайян
бажарувчиларини
унга
суғурта
компаниялари
таклиф
қилаётган
бажарувчилар
орасидан
танлаб
,
бевосита
иштирок
этиш
имконини
беради
1
.
Аммо
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
жозибали
эканлигига
қарамай
,
мазкур
ҳуқуқий
муносабатлар
амалдаги
қонун
ҳужжатларида
лозим
даражада
акс
эттирилмаган
ва
ёритилмаган
.
Ҳолбуки
,
шуни
ишонч
билан
айтиш
мумкинки
,
ҳозирги
вақтда
ҳуқуқни
қўллаш
даражасида
ихтиёрий
тиббий
суғуртага
доир
ижтимоий
муносабатлар
вужудга
келган
.
Бундай
вазиятда
,
мазкур
ҳуқуқий
муносабатлар
қонун
йўли
билан
лозим
даражада
тартибга
солинмаган
бир
вақтда
,
суғурталовчилар
фуқаролик
ҳуқуқининг
диспозитивлигидан
ва
қўшилиш
шартномаси
конструкциясидан
фойдаланиб
,
амалда
шартномаларнинг
“
бир
тарафлама
шартлари
”
ни
суғурта
қилдирувчиларга
ўтказишга
ҳаракат
қилмоқдалар
2
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
шартномасининг
амалга
оширилиши
жараёнида
юзага
келувчи
кўпгина
масалалар
,
хусусан
сифатсиз
тиббий
хизматлар
кўрсатилган
ҳолда
тиббий
хизматларга
ҳақ
тўлаш
харажатларинигина
эмас
,
балки
меҳнат
қобилиятини
вақтинчалик
йўқотиш
билан
боғлиқ
харажатларни
ҳам
суғурта
қопламаси
сифатида
олиш
имконияти
аксарият
ҳолларда
ёритилмай
қолаётир
.
Буларнинг
барчаси
ихтиёрий
тиббий
суғуртага
доир
муносабатларни
фуқаролик
-
ҳуқуқий
тартибга
1
Батафсилроқ
қаранг
:
Иванишин
П
.
З
Гражданско
-
правовое
регулирование
договора
добровольного
медицинского
стра
-
хования
:
Дис
. …
канд
.
юрид
.
наук
.
Казань
, 2004.
2
Қаранг
:
Бутковский
П
.
П
.
Проблемы
правового
регулирова
-
ния
обязательного
медицинского
страхования
:
Дис
. …
канд
.
юрид
.
наук
:
М
., 2005.
солиш
масаласини
комплекс
ўрганиш
заруриятини
белгилайди
.
Ихтиёрий
тиббий
суғуртага
доир
ҳуқуқий
муносабатлар
комплекс
хусусият
касб
этади
,
чунки
мазкур
муносабатларнинг
ҳуқуқий
базасини
яратишда
суғурта
фаолияти
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатларининг
нормаларигина
эмас
,
балки
истеъмолчиларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатлари
,
шунингдек
тиббий
қонунчилик
нормалари
ҳам
иштирок
этади
.
Тиббий
суғурта
аҳолининг
соғлиқни
сақлашга
доир
манфаатларини
ижтимоий
ҳимоя
қилиш
шакли
бўлиб
,
у
суғурта
воқеаси
юз
берган
тақдирда
жамғарилган
маблағлар
ҳисобидан
тиббий
ёрдам
олинишини
кафолатлашни
назарда
тутади
.
Тиббий
суғурта
суғурта
воқеаси
(
соғлиқнинг
бузилиши
)
юз
берганда
тиббий
суғурта
ташкилоти
билан
шартнома
мавжуд
бўлган
тақдирда
муайян
ҳажмдаги
тиббий
хизматлар
фуқарога
текинга
кўрсатилишини
кафолатлаш
имконини
беради
.
Тиббий
суғурта
суғурта
механизмларидан
фойдаланиб
фуқароларга
тиббий
ёрдам
кўрсатилишини
ташкил
этишга
қаратилган
ҳуқуқий
муносабатлар
тизимидир
.
Тиббий
суғурта
аҳолининг
соғлиқни
сақлаш
соҳасидаги
манфаатларини
ижтимоий
ҳимоя
қилиш
шакли
ҳисобланади
ва
икки
–
мажбурий
ва
ихтиёрий
кўринишларда
амалга
оширилади
.
Ихтиёрий
тиббий
суғуртанинг
ижтимоий
-
иқтисодий
мазмуни
мажбурий
тиббий
суғурта
билан
айний
бўлиб
,
айни
бир
иқтисодий
мақсад
–
фуқароларга
суғуртавий
молиялаштириш
йўли
билан
тиббий
ёрдам
олишни
кафолатлашни
кўзлайди
3
.
Аммо
бу
умумий
мақсадга
турли
воситалар
ёрдамида
эришилади
:
–
биринчидан
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
мажбурий
тиббий
суғуртадан
,
шунингдек
тижорат
суғуртасидан
фарқли
ўлароқ
ва
ҳаётни
суғурта
қилиш
ва
бахтсиз
ҳодисалардан
эҳтиёт
шарт
суғурта
билан
бир
қаторда
шахсий
суғурта
соҳасига
киради
;
–
иккинчидан
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
,
одатда
,
мажбурий
тиббий
суғурта
тизимига
қўшимча
бўлиб
,
у
фуқароларга
мажбурий
тиббий
суғурта
дастурларида
белгиланган
ёки
давлат
бюджетидаги
тиббиёт
доирасида
кафолатланганидан
ортиқ
тиббий
хизматлар
олиш
имкониятини
таъминлайди
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
мажбурий
суғурта
қўшимча
тарзда
,
лекин
шартномага
мувофиқ
(
яъни
ихтиёрий
асосда
)
ёки
муайян
мамлакатда
мажбурий
тиббий
суғурта
тизими
мавжудлиги
ёки
мавжуд
эмаслигидан
қатъи
назар
,
суғуртанинг
мустақил
тури
сифатида
амалга
оширилади
.
Мажбурий
ва
ихтиёрий
тиббий
суғурта
бир
-
биридан
асосан
қуйидаги
белгиларга
кўра
фарқ
қилади
:
а
)
тармоқлар
таснифига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғурта
–
ижтимоий
суғурта
турларидан
бири
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғурта
–
шахсий
суғурта
ёки
мол
-
мулк
суғуртаси
турларидан
бири
(
масалан
,
Европанинг
аксарият
мамлакатларида
,
чунки
бу
ерда
гап
айнан
харажатларни
суғурта
қилиш
ҳақида
бора
-
ди
);
3
Қаранг
:
Бочин
А
.
Некоторые
вопросы
,
связанные
с
догово
-
ром
обязательного
медицинского
страхования
и
профилакти
-
ческими
медицинскими
осмотрами
//
Хозяйство
и
право
. 2000.
№
3.
С
.84–88.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2009
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
28
б
)
суғурта
қилдирувчилар
(
суғурталанганлар
)
қамровига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғуртага
умумий
,
оммавий
қамров
хос
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
шартнома
тузишнинг
ихтиёрийлик
принципи
амал
қилади
ва
у
коллектив
суғурта
тарзида
ҳам
,
якка
тартибдаги
суғурта
тарзида
ҳам
намоён
бўлиши
мумкин
;
в
)
ҳуқуқий
тартибга
солиш
воситаларининг
белгисига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғурта
мажбурий
суғурта
тўғрисидаги
қонун
билан
тартибга
солинади
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғурта
амалдаги
фуқаролик
қонун
ҳужжатлари
ҳамда
махсус
суғурта
қонунчилиги
билан
тартибга
солинади
;
г
)
субъектлар
таркибига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғурта
,
одатда
,
давлат
ташкилоти
томонидан
амалга
оширилади
ва
суғурта
қилдирувчилар
сифатида
иш
берувчилар
амал
қилади
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғурта
хусусий
суғурта
ташкилотлари
томонидан
амалга
оширилади
ва
суғурта
қилдирувчилар
сифатида
юридик
шахслар
ва
фуқаролар
ўз
ихтиёрига
кўра
амал
қилади
;
д
)
суғурта
шартларини
белгилаш
тартибига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғуртада
давлат
томонидан
белгиланади
ва
одатда
мажбурий
суғурта
тўғрисидаги
қонунда
мустаҳкамланади
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
суғурта
шартлари
,
полис
шартлари
,
тарифлар
ва
шу
кабилар
тижорат
суғурта
компаниялари
томонидан
суғурта
фаолияти
устидан
назорат
олиб
борувчи
орган
билан
келишилган
ҳолда
белгиланади
;
е
)
молиялаштириш
манбаига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғуртада
–
бу
иш
берувчиларнинг
бадаллари
,
давлат
бюджети
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
бундай
манба
фуқароларнинг
шахсий
даромадлари
,
иш
берувчилар
олган
даромад
ҳисобидан
таркиб
топтирилади
ва
ўз
табиатига
кўра
суғурта
қилдирувчиларнинг
ихтиёрий
харажатлари
ҳисобланади
;
ж
)
суғурта
қопламасининг
ҳажмига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғурта
хизматларнинг
энг
кам
стандарт
ҳажмини
кафолатлайди
,
бунда
дастур
,
одатда
,
давлат
ҳокимияти
ваколатли
органи
томонидан
тасдиқланади
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
суғурта
дастури
ва
хизматлар
ҳажми
суғурта
қоидалари
ва
суғурта
шартномаси
билан
белгиланади
;
з
)
тиббий
хизматлар
сифатини
назорат
қилишнинг
қўлланилаётган
принципларига
кўра
:
–
мажбурий
тиббий
суғуртада
сифатни
назорат
қилиш
тизимини
давлат
ҳокимияти
ваколатли
органи
белгилайди
;
–
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
сифатни
назорат
қилиш
тизими
суғурта
шартномаси
билан
белгиланади
1
.
ЎзР
Фуқаролик
кодексида
ўрганилаётган
муносабатларга
махсус
бағишланган
нормалар
мавжуд
бўлмаса
-
да
,
улар
шартномага
доир
фуқаролик
-
ҳуқуқий
муносабатлар
тизимига
киради
.
Тиббий
суғуртани
ҳуқуқнинг
турли
тармоқлари
,
шу
1
Қаранг
:
Новикова
Е
.
Е
.
К
вопросу
о
развитии
медицинского
права
.
Обязательное
медицинское
страхование
//
Тезисы
Международной
научно
-
практической
конференции
,
посвя
-
щенной
75-
летию
СЮИ
-
СГАП
.
Саратов
, 2006.
С
.279–281.
жумладан
маъмурий
ҳуқуқ
,
хўжалик
ҳуқуқи
ва
ҳоказолар
билан
тартибга
солинадиган
муносабатлар
соҳасига
киритишга
нисбатан
турли
ёндашувлар
мавжудлигига
қарамай
,
биз
тиббий
суғурта
фуқаролик
ҳуқуқи
билан
тартибга
солинадиган
муносабатлар
соҳасига
киритилиши
лозим
деб
ҳисоблаймиз
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
тушунчасига
қуйидагича
таъриф
бериш
мумкин
:
бу
суғурта
қилдирувчи
ва
суғурталовчи
ўртасида
тузилган
битим
бўлиб
,
унга
мувофиқ
суғурталовчи
суғурта
қилдирувчи
суғурта
бадалини
тўлаганидан
кейин
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
Дастурига
амал
қилиб
,
суғурта
қилдирувчига
суғурталовчи
билан
шартномага
доир
муносабатларда
бўлган
мазкур
хизматларнинг
бажарувчиларида
тиббий
хизматлар
кўрсатилишини
ташкил
этиш
ва
молиялаштириш
мажбуриятини
олади
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
шартномаси
аралаш
тусга
эга
бўлиб
,
ўз
моҳиятига
кўра
уч
хил
шартнома
:
шахсий
суғурта
шартномаси
,
суғурталанган
шахсларнинг
манфаатларини
ифода
этиш
учун
топшириқ
шартномаси
ва
пуллик
тиббий
хизматлар
кўрсатиш
шартномасининг
уйғунлигини
акс
эттиради
.
Тиббий
суғурта
билан
шуғулланиш
ҳуқуқини
берувчи
махсус
давлат
рухсатномаси
(
лицензияси
)
га
мувофиқ
тиббий
суғурта
фаолиятини
амалга
ошираётган
юридик
шахсгина
суғурталовчи
бўлиши
мумкин
.
Суғурта
фаолиятини
лицензиялаш
шартларига
мувофиқ
тиббий
суғурта
суғурталовчининг
тиббий
суғурта
дастурига
киритилган
тиббий
хизматлар
учун
суғурта
қилдирувчининг
тиббий
муассасалардаги
қўшимча
харажатларини
қисман
ёки
тўла
қоплаш
йўли
билан
суғурта
таъминотини
амалга
ошириш
борасидаги
мажбуриятларини
назарда
тутувчи
суғурта
турлари
мажмуидир
2
.
Тиббий
суғуртада
суғурта
воқеаси
деб
суғурта
қилдирувчи
суғурта
дастурида
назарда
тутилган
тиббий
ёрдам
ёки
хизматлар
кўрсатишни
талаб
этувчи
касаллик
ёки
соғлиқнинг
муайян
ҳолати
туфайли
тиббий
муассасага
мурожаат
этиши
эътироф
этилади
.
Тиббий
кўрсаткичларга
кўра
даволашни
давом
эттиришга
эҳтиёж
қолмаган
ҳолда
суғурта
воқеаси
бартараф
этилган
ҳисобланади
.
Тиббий
суғурта
тизимида
тиббий
ёрдам
қайси
мулк
шаклига
мансублигидан
қатъи
назар
,
белгиланган
тартибда
аккредитациядан
ўтган
ва
тиббий
ёрдам
кўрсатиш
ҳуқуқини
берувчи
лицензия
олган
тиббий
муассасалар
томонидан
кўрсатилади
.
Улар
мустақил
хўжалик
юритувчи
субъектлар
ҳисобланади
ва
ўз
фаолиятини
шу
жумладан
тиббий
суғурта
ташкилотлари
билан
тузилган
шартномаларга
мувофиқ
ташкил
этади
3
.
Тиббий
муассасалар
фуқаролик
-
ҳуқуқий
(
шартномага
доир
)
муносабатларнинг
янги
тизими
саналган
тиббий
суғурта
тизимида
ўз
фаолиятини
амалга
ошириши
улардан
ўз
фаолияти
натижалари
учун
жавобгарликни
кучайтиришнигина
эмас
,
балки
айрим
ҳолларда
ўз
ташкилий
-
ҳуқуқий
шаклларини
ва
2
Батафсилроқ
қаранг
:
Свидерский
А
.
В
.
Административно
-
правовые
проблемы
управления
обязательным
медицинским
страхованием
:
Дис
. …
канд
.
юрид
.
наук
.
Тюмень
, 2001.
3
Қаранг
:
Козлова
Н
.,
Кратенко
М
.
Ответственность
страховой
медицинской
организации
перед
застрахованными
(
гражда
-
нами
)
по
договорам
обязательного
и
добровольного
меди
-
цинского
страхования
//
Право
и
экономика
. 2005.
№
12.
С
.22–
28.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2009
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
29
ўзининг
асосий
функцияларини
ҳам
ўзгартиришни
талаб
қилди
1
.
Тиббий
суғурта
одатда
икки
хил
–
мажбурий
ва
ихтиёрий
бўлади
.
Ихтиёрий
тиббий
суғурта
мажбурий
суғурта
билан
кўп
жиҳатдан
ўхшаш
бўлиб
,
айни
бир
мақсадни
–
фуқароларга
суғуртавий
молиялаштириш
йўли
билан
тиббий
ёрдам
олиш
имкониятини
таъминлашни
кўзлайди
.
Шу
билан
бир
вақтда
уларнинг
ўртасида
айрим
фарқлар
ҳам
йўқ
эмас
.
Биринчидан
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
давлат
ижтимоий
суғуртасининг
эмас
,
балки
тижорат
суғуртасининг
бир
туридир
.
Иккинчидан
,
мажбурий
тиббий
суғурта
бирламчи
хусусиятга
эга
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
эса
унга
қўшимчадир
.
Мажбурий
тиббий
суғурта
фуқаролар
давлат
томонидан
белгиланган
минимум
доирасида
ҳаёт
учун
зарур
тиббий
ёрдам
ва
хизматлар
олишини
таъминлайди
,
ихтиёрий
тиббий
суғурта
эса
тиббий
техника
ва
технологиялар
соҳасидаги
энг
сўнгги
ютуқларга
асосланган
юқори
малакали
тиббий
ёрдам
олиш
имкониятини
беради
.
Учинчидан
,
иккала
тизим
ҳам
суғурта
фаолияти
билан
шуғулланса
-
да
,
мажбурий
тиббий
суғурта
суғуртавий
бирдамлик
принципига
асосланади
(
яъни
мажбурий
тиббий
суғурта
доирасида
суғурта
қилдирувчилар
тўлаган
маблағларни
қайта
тақсимлаш
амалга
оширилади
),
ихтиёрий
тиббий
суғурта
замирида
эса
суғуртавий
муодиллик
(
эквивалентлик
)
принципи
ётадики
,
унга
мувофиқ
суғурталанувчи
қайси
хизматларга
ва
қанча
ҳақ
тўланган
бўлса
,
шу
хизматларни
ва
шунча
ҳажмда
олиши
мумкин
.
Тўртинчидан
,
раҳбар
ролни
давлат
ўйнайдиган
мажбурий
тиббий
суғуртадан
фарқли
ўлароқ
,
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
тиббий
ёрдам
турлари
ва
унинг
ҳажми
суғурта
қилдирувчининг
хоҳиш
-
истаги
ва
молиявий
имкониятлари
билан
тартибга
солинади
.
Бешинчидан
,
ихтиёрий
тиббий
суғуртада
суғурта
бадалининг
миқдори
билан
даволаш
сифати
,
ҳажми
ва
муддатлари
ўртасида
тўғридан
-
тўғри
алоқа
мавжуд
,
мажбурий
тиббий
суғуртада
эса
,
агар
тиббий
ёрдам
талаб
этилган
бўлмаса
,
суғурта
бадали
қайтариб
берилмайди
.
Тиббий
суғуртада
суғурта
қилдирувчи
касаллик
,
жароҳат
,
заҳарланиш
туфайли
ва
бошқа
бахтсиз
ҳодисалар
юз
берганда
суғурта
шартномасида
назарда
тутилган
тиббий
муассасалардан
бирига
ёрдам
сўраб
мурожаат
этиши
суғурта
воқеаси
ҳисобланади
.
Суғурта
воқеаси
юз
бериши
билан
суғурталовчининг
суғурта
тўловини
амалга
ошириш
мажбурияти
вужудга
келади
.
Шундай
қилиб
,
тиббий
суғурта
жисмоний
шахсларни
уларнинг
ҳаёти
,
соғлиғи
ва
меҳнат
қобилиятига
таҳдид
солувчи
хавф
-
хатарлардан
ҳимоялашни
таъминлайди
;
давлат
томонидан
белгиланган
фуқароларни
ижтимоий
ҳимоя
қилишнинг
минимал
стандартини
амалга
оширувчи
ижтимоий
суғурта
ва
ижтимоий
таъминотни
тўлдиради
;
фуқароларнинг
шахсий
суғурта
қилишнинг
ажралмас
қисми
ҳисобланади
;
суғурта
муддати
тугагунга
қадар
суғурталанувчига
тиббий
ёрдам
кўрсатиш
ёки
бу
давр
мобайнида
уни
даволаш
талаб
этилган
ҳолда
амалга
1
Акимцева
Г
.
В
.
Медицинская
организация
как
субъект
граж
-
данского
права
:
особенности
лицензирования
и
аккредитации
медицинской
деятельности
:
Автореф
.
дис
. ...
канд
.
юрид
.
наук
.
Волгоград
, 2004. C.13.
оширилади
;
суғуртанинг
узоқ
муддатли
(
жамғариб
бориладиган
)
тури
ҳисобланади
;
ҳар
хил
кўринишда
,
чунончи
:
аралаш
суғурта
,
белгиланган
муддатда
суғурта
пулини
тўлаш
тарзида
амалга
оширилиши
мумкин
.
Тиббий
ёрдам
соҳасидаги
ҳуқуқий
муносабатлар
анча
мураккабдир
,
чунки
уларни
тартибга
солишда
ҳуқуқнинг
турли
тармоқлари
иштирок
этади
.
Тиббий
хизматнинг
умумий
хусусияти
шундаки
,
у
товар
сифатида
қаралади
.
Даставвал
пациентнинг
шифокорга
топшириғи
сифатида
вужудга
келган
тиббий
ёрдам
вақт
ўтиши
билан
хизмат
ҳуқуқий
режимини
касб
этган
.
Иқтисодий
нуқтаи
назардан
бу
ерда
субъектлар
–
хизматларни
кўрсатувчи
ва
улардан
фойдаланувчи
ўртасидаги
муносабатлар
амал
қилади
.
Юридик
маънода
кўрсатилган
тарафлар
тегишли
равишда
бажарувчи
(
тиббий
хўжалик
юритувчи
субъект
)
ва
буюртмачи
(
фуқаро
)
сифатида
намоён
бўлади
.
Профессионал
жиҳатдан
тарафлар
шифокор
(
тиббий
ташкилот
)
ва
пациентдан
иборат
.
Тиббий
хизмат
касбий
хизматларнинг
тур
хилидир
.
Бундай
хизматларни
кўрсатишда
қонун
бажарувчининг
малакасига
алоҳида
талаблар
қўяди
.
Тиббий
хизматлар
кўрсатиш
шартномаси
мазмунининг
таҳлили
шуни
кўрсатадики
,
пудратга
доир
умумий
қоидалар
пуллик
хизматлар
кўрсатиш
шартномасига
улар
мазкур
шартномага
оид
махсус
қоидаларга
ва
унинг
предмети
хусусиятларига
зид
бўлмаган
ҳолдагина
татбиқ
этилиши
мумкин
.
Бунда
хизмат
натижаси
–
шартномага
доир
категория
;
у
вужудга
келиши
учун
тарафлар
хизмат
кўрсатила
бошлашидан
олдин
айрим
муҳим
шартларга
риоя
этган
ҳолда
битим
тузишлари
лозим
.
Мазкур
битим
мазмунига
хизмат
лозим
даражада
кўрсатилиши
мажбурийлиги
кўрсатилади
,
лекин
натижа
,
агар
у
олдиндан
аниқ
тахмин
қилиш
мумкин
бўлмаган
кўп
сонли
омилларга
боғлиқ
бўлса
,
муайянлаштирилиши
шарт
эмас
.
Тиббий
суғурта
шартномаси
илмий
адабиётларда
алоҳида
ҳуқуқий
тартибга
солишни
талаб
қилувчи
“
махсус
”
шартномалар
қаторига
киритилади
.
Хусусан
,
бу
шартнома
консенсуал
,
икки
тарафлама
ва
пуллик
эканлиги
қайд
этилади
.
Тиббий
хизматлар
кўрсатиш
шартномаси
қонун
йўли
билан
аниқ
ва
атрофлича
тартибга
солинмагани
шартнома
предметининг
ўзига
хос
хусусиятларини
талқин
қилишда
муаммолар
туғилишига
сабаб
бўлиши
мумкин
2
.
Тиббий
суғурта
шартномасининг
алоҳида
тузилиши
шундан
иборатки
,
бу
шартнома
учинчи
шахс
фойдасига
тузилиши
мумкин
,
бу
эса
суғурталовчидан
тиббий
хизматни
кўрсатишни
ёки
мазкур
хизмат
харажатларини
қоплашни
талаб
қилиш
мустақил
ҳуқуқига
олиб
келади
ва
у
шартнома
тарафи
сифатидаги
суғурта
қилдирувчида
эмас
,
балки
учинчи
шахс
–
фойдани
олувчида
вужудга
келади
3
.
Аммо
ўрганилаётган
шартнома
предмети
–
тиббий
хизмат
фуқаролик
ҳуқуқида
тиббий
суғурта
шартномаларида
белгиланмаган
.
Тиббий
суғурта
шартномасини
тузишда
суғурта
объектининг
,
айни
2
Батафсилроқ
қаранг
:
Каликова
Г
.
А
.
Проблемы
гражданско
-
правового
регулирования
медицинского
страхования
и
меди
-
цинских
услуг
:
Дис
. …
канд
.
юрид
.
наук
.
Бишкек
, 1991.
3
Қаранг
:
Густов
Д
.
А
.
Правовое
регулирование
медицинского
страхования
:
Автореф
.
дис
. …
канд
.
юрид
.
наук
.
СПб
., 2004.
С
.12.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2009
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
30
ҳолда
суғурталанувчининг
соғлиғи
учун
суғурта
воқеаси
юз
берганида
тиббий
ёрдам
кўрсатиш
харажатлари
билан
боғлиқ
бўлган
хавфнинг
сақланишидан
манфаатдорлик
зарур
.
Қонун
ҳужжатларида
тиббий
суғурта
шартномасининг
тақдири
суғурта
қилдирувчи
ёки
фойда
олувчида
суғурта
манфаати
мавжудлиги
билан
бевосита
боғланмаган
,
лекин
тиббий
суғурта
учун
суғуртага
доир
ҳуқуқий
муносабатнинг
мол
-
мулк
суғуртасидаги
каби
муайян
белгиларга
эга
бўлган
муқаррар
элементи
сифатидаги
суғурта
манфаати
концепцияси
айниқса
муҳим
аҳамият
касб
этади
.
Шартнома
предмети
ва
объекти
илмий
адабиётларда
кўпинча
айний
деб
қаралгани
боис
,
тиббий
суғурта
шартномасининг
предмети
масаласини
кўриб
чиқишда
тиббий
суғурта
шартномасининг
объекти
тўғрисидаги
масала
ёритилиши
лозим
.
Тиббий
суғурта
шартномасининг
предмети
суғурта
ҳимоясини
тақдим
этиш
хизматини
кўрсатиш
,
объекти
–
мазкур
суғурта
ҳимояси
нимага
қаратилган
бўлса
,
шу
,
яъни
суғурта
манфаати
.
Тиббий
суғурта
шартномаларида
шартнома
кимнинг
фойдасига
тузилган
бўлса
,
шу
шахс
–
фойда
олувчи
айцни
вақтда
суғурталанувчи
ҳам
ҳисобланади
.
Шундай
қилиб
,
учинчи
шахс
фойдасига
тузилган
тиббий
суғурта
шартномасларининг
барчаси
икки
катта
тоифа
:
мажбурий
ва
ихтиёрий
тиббий
суғурта
шартномаларига
бўлинади
.
Иккала
ҳолда
ҳам
фойда
олувчиларнинг
икки
навбати
мавжуд
.
Шундай
қилиб
,
айрим
хулосаларга
келиш
мумкин
.
Биринчи
–
тиббий
суғурта
тизимида
шартномага
доир
муносабатлар
тиббий
суғурта
тизимининг
таркибий
қисми
ҳисобланади
ва
фуқаролик
қонун
ҳужжатлари
,
шу
жумладан
суғурта
фаолияти
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатлари
билан
тартибга
солинади
.
Иккинчи
–
тиббий
суғурта
тизимида
шартномалар
тузиш
амалиёти
тиббий
хизматни
,
унинг
сифатини
,
унинг
устидан
назоратни
,
шартнома
бўйича
тарафларнинг
жавобгарлигини
юридик
жиҳатдан
белгилаш
зарурлигини
кўрсатади
.
Учинчи
–
тиббий
суғурта
тўғрисидаги
қонун
ҳужжатлари
ҳозирги
кўринишда
фуқароларга
тиббий
хизматлар
кўрсатиш
ривожланаётган
амалиётида
қўйилган
саволларга
аниқ
жавоб
бермайди
.
Тиббий
суғуртанинг
ўзига
хос
хусусияти
кўрсатилган
масалани
янада
муфассалроқ
ўрганишни
ва
фуқаролик
қонун
ҳужжатларининг
айрим
қоидаларини
муфассаллаштиришни
талаб
қилади
.
Резюме
В
вводной
части
статьи
автор
характеризует
сущность
и
роль
медицинского
страхования
.
В
основной
части
статьи
рассматриваются
во
-
просы
договора
медицинского
страхования
.
В
заключении
автор
приходит
к
выводу
,
что
спе
-
цифика
медицинского
страхования
требует
более
де
-
тального
подхода
к
указанному
вопросу
и
конкретиза
-
ции
отдельных
положений
гражданского
законода
-
тельства
.
Abstract
In the introductory part of the article the author
characterizes essence and a role of medical insurance.
In the basic part of the article questions of the con-
tract of medical insurance are considered.
In the conclusion the author comes to opinion, that
specificity of medical insurance demands more detailed
approach to the specified question and a concrete defini-
tion of separate positions of the civil legislation.
