134
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
TRITIKALE GENOTIPLARINING NAZORAT
KO‘CHATZORIDA BIOMETRIK KO‘RSATGISHLAR
Jalg‘asbaev Arzubay Biysenbay o‘g‘li
Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot istituti, tayanch doktorant
Tel raqam: (88)657-12-28
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16715205
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Maqolada biometrik ko‘rsatkichlari bo‘yicha
tritikalening nazorat ko‘chatzorida o‘rganilgan 15 ta
nav va tizmalar orasida 9 ta tizmada boshoqchalar soni
bo‘yicha andoza navdan yuqori bo‘lgan ekanligi tadqiqot
natijalarida
aniqlandi
va
seleksiyaning
keyingi
bosqichlariga o‘tkazildi.
KEY WORDS
tritikale nav va tizmalar,
o‘simlik bo‘yi, oxirgi bug‘in uzunligi,
boshoq uzunligi, boshoqshalar soni,
yotib qolishga chidamlilik, nazorat
ko‘chatzori.
Kirish.
FAO ma’lumotiga kura bugungi kunda 3 million gektor maydonga tritikale
yetishtiriladi. Ko‘pchilik davlatlarda tritikaleni yetishtirishda bo‘lgan talab yil sayin oshib
bormoqda. Xorazm viloyatida sug‘oriladigan maydonlar kengayeshi tufayli sizot suvlarning
sathi 1 metr atrofda bo‘lgan maydonlar ko‘paygan bu esa uz novbatida sho‘rlanish
dinomikasiga uz ta’sirini ko‘rsatadi [2]
O‘zbekistonda tritikale keng tarqalgan yangi oziq–ovqat, yem–xashak ekini va boshqa noqulay
sharoitlarga moslashuvchan yani yotib qolishga, kaslliklarga chidamli o‘simlik, tritikale donini
saqlash usullarini samarador usullari tadbiq etish dolzarb masala hisoblanadi [6]
Kasalliklarga, yotib qolishga chidamli navlarini yaratish va ularni yetishtirish texnologiyasini
takomillashtirish bo‘yicha dunyoning turli mamlakatlarida ilmiy-tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Adabiyotlar tahlili va biologik xususiyatlari. Tritikale bug‘doy va javdar
avlodlarini chatishtirish natijasida olingan yangi o‘simlik avlodi. Tritikale o‘simligida bug‘doy
donining sifati va javdar o‘simligining noqulay sharoitga chidamlilik hususiyatlari
mujassamlashgan. Triticale nomi Triticum (bug‘doy) va Secale (javdar) so‘zlarining birinchi
qismlarini qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Tritikale bug‘doy-javdar duragayi amfidiploidlarga
mansub. Dastlab bug‘doy-javdar duragayi Germaniyada yaratilgan [4].
Olimlarning ma’lumotlariga ko‘ra, tritikale ko‘p hollarda hosildorligi bo‘yicha bug‘doydan
ustun turadi. Ammo, javdar boshog‘ining ko‘p boshoqchaliligi bilan bug‘doyga xos ko‘p donli
boshoqchalilikni birlashtirishni amalga oshirish qiyin. Tritikalening boshog‘i uzun, lekin
boshoqchalardagi donning soni bug‘doyga nisbatdan kam bo‘ladi [1]
Kuzgi tritikale hosili tarkibining asosiy elementlari navning genetik xususiyatlariga va hosil
yegishtirishdagi tabiiy-iqlim sharoitiga bog‘liq. Aytish mumkinki hosilni shakllantirishda
ekologik sharoit muhim omil hisoblanadi [5].
Seleksiya jarayonida va urug‘chilik soxasida navlarga quyiladigan talablar, maxsulot sifati va
boshqa xo‘jalik qimmatli belgilarini statistik taxlil qilish va natijalardan foydalanish darajasini
aniqlash.
Biologik va mexanik ifloslanishda hosil elimintlarni va boshqa boshqa usimlik navlari bilan
hamda boshqa navlar urug‘lari bilan aralashishi, marfalogik belgilarini korilyatsiya
bog‘liqliklarini qaratilgan ekisperiment natijalarini aniqlash [3]
135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Materiallar va uslublar.
Tadqiqotda tajribalarni biometrik tahlillar «Qishloq xo‘jalik ekinlari
navlarini sinash markazi»ning (1985, 1989) uslublari bo‘yicha olib borildi.
Natijalar va ilmiy munozara.
2024 - yil hosili uchun Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot
instituti tajriba maydonlarida seleksiya ko‘chatzorida 23 oktabr kuni tritikalening 15 ta nav
va namunalari, 3 qaytariqda 51 paykalchada, har paykalcha 5 m
2
maydondan maxsus ekish
seyalkasi (SSFK-10-25 rusumli) bilan ekish ishlari bajarildi.
Bundan tashqari, tritikalening nazorat ko‘chatzorida o‘rganilgan nav va namunalar biometrik
o‘lchovlar olib borildi.
2-jadval.
Tritikale genotiplarining biometrik ko‘rsatkichlari
D
el
№
Nav va tizmalar
O
‘s
im
lik
bo
‘y
i,
sm
O
xi
rg
ib
ug
‘in
uz
un
lig
i,
sm
Bo
sh
oq
uz
un
lig
i,
sm
Bo
sh
oq
ch
al
ar
so
ni
,
do
na
Yo
ti
b
qo
lis
hg
a
ch
id
am
lil
ig
i,
ba
ll
1
SARDOR
106
54
10
50
9
2
KR22-TC-PYT-214
110
32
11
52
9
3
KR22-TC-PYT-116
142
42
14
64
8
4
KR22-TC-PYT-604
109
52
13
56
7
5
KR22-TC-PYT-621
114
45
14
58
8
6
KR22-TC-PYT-225
103
41
14
48
8
7
KR22-TC-PYT-255
85
37
9
46
9
8
KR22-TC-PYT-274
121
48
12
52
8
9
KR22-TC-PYT-288
113
51
13
30
7
10
KR22-TC-PYT-258
112
50
12
56
6
11
KR22-TC-PYT-116
98
42
11
52
9
12
KR22-TC-PYT-258
103
36
9
44
7
13
KR22-TC-PYT-604
117
51
13
48
8
14
KR22-TC-PYT-214
85
33
12
52
9
15
KR22-TC-PYT-288
83
31
13
56
9
Tritikalening seleksiya ko‘chatzorida o‘rganilgan tizmalar biometrik taxlillar, ya’ni o‘simlik
bo‘yi, oxirgi bug‘in uzunligi, boshoq uzunligi, boshoqdagi boshoqchalar soni va yotib qolishga
bardoshli ko‘rsatgichlari dala sharoitida o‘rganildi. O‘simlik bo‘yi andoza Sardo navida
o‘rtacha 102 sm bo‘lgan bo‘lsa, 3 ta tizmada andoza navdan past bo‘lganligi va qolgan 13 ta
namunalarda andoza navdan uzun bo‘lganligi (4-12 sm gacha) aniqlandi.
Eng asosiy ko‘rsatgichlardan yotib qolishga bardoshliligi o‘rganilganida 9 ball tizimda
baxolandi. Bunda, andoza navi 9 ball ya’ni yotib qolishga o‘ta chidamli xisoblangan bo‘lsa, 3 ta
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
tizmalarda 7 ball bilan baxolandi, ya’ni qisman yotib qolishga moyil ekanligi aniqlandi (2-
jadval).
Xulosa.
Olib borilgan tadqiqotda nazorat ko’chatzorimizda boshoqdagi donlar soni bo‘yicha
andoza Sardor navida 50 tani tashkil qilgan bo‘lsa, tizmalarda esa bu ko‘rsatgich anchagina
farq qilganligini ko‘zatamiz va yani 30 donadan 64 ta don borligini aniqladi. KR22-TC-PYT-
214 – 52, KR22-TC-PYT-116 – 64, KR22-TC-PYT-604 – 56, KR22-TC-PYT-621 – 58, KR22-TC-
PYT-274 -52, KR22-TC-PYT-258 -56, KR22-TC-PYT-216 -52 va KR22-TC-PYT-288 – 56
tizmalari andoza Sardor navidan yuqori ekanligi ma’lum bo‘ldi va tanlab olinib seleksiyaning
keyingi bosqishiga yuborildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdukarimov T. “Tritikale seleksiyasi” Donli ekinlar seleksiyasi va urug‘chiligi Toshkent -
2010. bett 84-101.
2. Doschanov J.S. “Ayrim tritikale navlarini xorazm viloyati tuproq –iqlim sharoitiga
biokimyoviy ko’rsatkichlari” //Boshoqli va dukkakli don ekinlari seleksiyasi va urug’chiligi,
yer va suv resurularini tijovchi yetishtirish agrotexnalogiyalarini takomillashtirish istiqbollari.
Respublika ilmiy –amaliy konferinsiya to‘plami. Qarshi 2020 yil bett 51-62.
3. Ergashov X. Ayrim qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi va urug‘chiligi. 35-38 betlar.
4. Agro olam. Uz. // Tritikale o’simligining yetishtirish sirlari va uning serhosilligi.
5. Onlayen insiklapidiya.
6. https://uz. Upwiki.one Agronomiya – Vikepidiya yangilanish
