129
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
GIPS BAYLANISTIRIWSHILARINIŃ QATIWINA
QOSIMSHALARDIŃ TÁSIRI
Kudiyarova Kutlıgul Karamatdinovna
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti t.f.PhD
kutligulkudiyarova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14170576
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-noyabr 2024 yil
Usı maqalada gipsdiń birigiw hám qatıw waqıtları
shiyki zattıń ózgesheligi, onı tayarlaw sharayatı,
saqlanıw múddeti hám sharayatına, qosılatuǵın suw
muǵdarı (suw menen gips qatnası - S
/
G),
baylanıstırıwshı element hám suwdiń temperaturası,
aralastırıw sharayatlarına hám olar quramında
qandayda bir qosımshalardıń bar ekenligi boyınsha
maǵlıwmatlar berilgen. Sonıń menen birge, ayna hám
optikalıq shıysheler óndirisinde gips isletiledi. Gips
asbest hám basqa materiallar menen qospa
jaǵdayında
ıssılıqtı
ótkermeytuǵın
buyımlar
tayarlawda keń qollanıladı.
KEY WORDS
ekstrix-gips gidrataciyası , qattı
struktura, qurılıs, oǵada bekkem,
qálip hám medicina gipsleri, gips-
beton
Qatıw ózgesheligine qaray gips baylanıstırıwshıları ekige bólinedi: tez qatıwshı gips
baylanıstırıwshıları (qurılıs, oǵada bekkem, qálip hám medicina gipsleri); aste qatıwshı
(angidridli cement hám joqarı dárejede kúydirilgen gips) gips baylanıstırıwshıları.
Gipsdiń birigiw hám qatıw waqıtları shiyki zattıń ózgesheligi, onı tayarlaw sharayatı,
saqlanıw múddeti hám sharayatına, qosılatuǵın suw muǵdarı (suw menen gips qatnası - S
/
G),
baylanıstırıwshı element hám suwdiń temperaturası, aralastırıw sharayatlarına hám olar
quramında qandayda bir qosımshalardıń bar ekenligine baylanıslı.
Izertlewshi Rolandniń pikirine qaraǵanda, gipsde onıń eriwsheńligin kúsheytiw yaki azaytıw
imkaniyatın beretuǵın zatlardıń bar ekenligi gidrataciyanıń tezleniwi yaki páseyiwi ushın
sharayat jaratadı. Onıń aytıwınsha, gidrataciya tezligi de erigen element tábiyatına yaki onıń
eritpedegi koncentraciyasına baylanıslı boladı. Gipsdiń (yarım gidratdiń) eriwsheńligin
kúsheytiriwshi zatlar - tezletkishler, eriwsheńligin paseytiriwshi zatlar - astenlestiriwshiler
esaplanadı.
Organikalıq bolmaǵan hám organikalıq birikpeler qosımshasiniń gips eriwsheńligine, birigiw
waqıtı hám qurilis gipsiniń bekkemligine tásirin úyrengen Riddel da sonday sheshimge kelgen.
Mısalı, NaCl duzı yarım molekula suwlı gips hám ekstrix-gips gidrataciyası tezletkishi bolıp,
angidridke tásir etpeydi.
CaCl
2
bolsa yarım molekula suwlı gipsge tásir etpeydi, biraq ekstrix-
gips hám angidrit gidrataciyasın páseytiredi. MgCl duzı yarım molekula suwlı gipsdiń
gidrataciyasın tezlestiredi: ekstrix-gips hám angidritdi páseytiredi.
Sonı atap ótiw kerek, birigiwdi paseytirgish hám tezletkishler gips buyımlarınıń nátiyjelik
bekkemligine unamsız tásır kórsetedi. Biraq ayırım sirt -aktiv zatlardan ortasha muǵdarda
(0,1-0,3%) qosıw buyımlar bekkemligi tek olardı jumsartıwshı faktor retinde hám suw-gips
qatnasınıń azayıwı esabına ǵana emes, bálki payda bolıp atırǵan eki gidrat kristallariniń
adsorbciyalıq modifikaciyası esabına da artıwına múmkinshilik beredi. Sonıń menen birge,
130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
sırt -aktiv qosımshalar járdeminde, gipsdiń turaqlı sarpı ózgermegen sharayatta beton
aralaspasınıń tezligin asırıwı múmkin.
Sońǵı waqıtlarda qatıw processin waqıt dawamında bir normaǵa salıw ushın geyde sırt -aktiv
zatlar hám stabilizatorlar menen birgelikte túrli polimer zatlar isletilip atır. Mısalı,
I.P.Dokukina yarım gidratdiń birigiw tezligin azaytıw ushın dikarbon kislotalar ılaydan
islengen ıdıslardan paydalanıwdı usınıs etti. Olar sirt -aktiv element bolıp, tek birigiw waqtın
azaytıp ǵana qalmay, bálki polimerlengennen keyin túrli strukturalardıń payda bolıwına
múmkinshilik beredi, bunday strukturalar qatıp atrǵan gipsdiń fizikalıq-mexanikalıqalıq
ózgesheliklerine jaqsı tásir kórsetedi.
Kóplegen qosımshalar, mısalı, sulfit-spirt qant zavodınıń shıǵındısı, ásirese, natriy abiyetat
hawa tartıwshı zatlar esaplanadı, bul zatlar betonǵa qosılǵanda beton qospasında bir tegis
tarqalǵan hawa kóbiksheleri sanı artadı. Áne sonday qosımshadan paydalanıw betonnıń
suwıqqa shıdamlılıǵın asıradı. Sonı da aytıp ótiw kerek, qamır elastik jaǵdayda bolǵan hám
qattı struktura sızıqları bolmaǵan dáslepki dáwirde tiykarınan kontraktatsiya hám
sedimentatsiya, yaǵnıy shógiw esabına betonnıń reakciyaǵa kirisiwi gúzetiledi. Payda bolıp
atırǵan eki gidratdiń keyingi kúshli kristallanıw dáwirinde qatıp atırǵan sistema keńeye
baslaydı. Organikalıq astenlestiriwshi, ádetde, qatıw waqtında gipsdiń qısqarıwına alıp keledi,
qattı strukturalı erte payda etiwshi tezletkishler bolsa, kerisinshe, gipsdiń keńeyiwine
sharayat jaratadı.
Gipsge qosımsha retinde astenlestiriwshi yamasa tezletkishlerden paydalanıw strukturalıq
bólimlerden hár birewiniń ózgesheliklerinen paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. Sonday etip,
qosımshalardiń tásir qılıw ózgeshelikin bilgen jaǵdayda qatıp atırǵan gipsdiń kólemlik
deformaciya muǵdarın kerekli jóneliste normaǵa salıp turıw múmkin.
Gipsdiń birigiw tezligin kemeytiw hám buyımlar bekkemligin asırıw ushın Shasseven suw-
gips qamırı temperaturasın 80°C den joqarı ıssılıqta saqlap turıwdı usınıs etedi, bunda ol
yarım gidrat penen toyinǵan hám eki gidratqa salıstırǵanda oǵada toyinǵan eritpede
temperatura qansha joqarı bolsa, ondaǵı gips sonshalıq uzaq waqıt kristallanbay turıwına
tiykarlanǵan. Yarım gidrat penen toyinǵan eritpe temperaturanıń tómenlewi gipsdiń
kristallanıwın tezlestiredi. Shassevenniń kórsetiwinshe, eritpede 80°C temperaturada eki
gidratdiń kristallanıw tezligi 16°C temperaturadaǵına salıstırǵanda 30 ret kem. 70-88ºC dan
joqarı temperaturaǵa shekem qızdırılǵan gips qospası bir neshe saat dawamında jıldam bolıp
turaberadi (eger temperatura kerekli rejimde saqlap turılsa ). Bunda gips suwitilǵanda
bekkemlik kemeymey, normal birigiw gúzetiledi. Shasseven ótkergen tájiriybelerdiń
nátiyjeleri ámeliy áhmiyetke iye, sebebi bunda aralasqan yaki qálipleytuǵın agregatda turǵan
gipsdiń birigiwin belgili waqıt keshiktiriw hám de kóplegen muǵdarda gips hám gips-beton
qospaları tayarlaw múmkinshiligi tuwıladı. Bunnan tısqarı, aralaspa tayarlawda suwdı kem
isletiw múmkin boladı, nátiyjede buyımlardıń bekkemligi artadı.
Gipsdiń qatıw processinde onıń kólemi shama menen 1 % keńeyedi. Bul bolsa gipsden
arxitektorshılıq buyımları tayarlawda, jarıqlardı jasırıwda hám basqa maqsetlerde
paydalanıwǵa qolaylıq jaratadı. Standartda kórsetiliwinshe, qurılıs gipsi birigiwdiń baslanıwı
4 minutdan keyin, aqırı bolsa 6 minutdan 30 minutqa shekem dawam etiwi kerek. Sonday
eken, qurılıs gipsi tez tislesetuǵın hám tez qatatuǵin baylanıstırıwshı element bolıp tabıladı.
Bul jaǵday bir qansha qolaysızlıqlarǵa sebep boladı, sebebi aralasqan gipsdi tislesip qalmastan
ilgeri isletiw kerek. Eger birigiw processi buzilsa, payda bolıp atırǵan kristall ósimteleri
ayrıqshalenip ketedi hám bekkemligi keskin azayadı. Usınıń sebebinen gipsdi tisleskenge
shekem isletip tamamlaw yaki az-az muǵdarda aralastiriw yaki gipsge birigiw processin
paseytiriwshi zatlar qosıw zárúr.
Gipsdiń birigiw waqtın uzaytırıw ushın oǵan arnawlı paseytirgishler qosıladı. Kolloid eritpe
payda etiwshi, yarım suwlı gipsdiń (tıǵızlıǵı 2500-2800 kg/
m
3
, úyin formasındaǵı kólemlik
massası 800-1100 kg/
m
3
, tıǵızlastırılǵan jaǵdaydaǵı kólemlik massası 1250-1450 kg/
m
3
,)
eriw tezligin paseytiriwshi hám nátiyjede eki molekula suwlı gipsdiń kristallaniwin
131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
keshiktiriwshi materiallarǵa súyek kleyi, kozein, jelatin, glicerin, magniy, kalciy duzları mısal
boladı. Gipsdiń birigiw waqtın uzaytırıw ushın 60°C qa shekem isitilgan suw da isletiw
múmkin.
Zavodlarda gipsden qurılısshılıq buyımları tayarlaw hám olardı suwıqta qatırıw ushın qurılıs
gipsiniń tislewishini tezlestiriw talap etiledi. Onıń ushın qurılıs gipsine eki suwlı gips, as duzı,
kaliy sulfat, sulfat kislota, siltiler, kremniy-ftoridli kaliy hám basqa bir qansha zatlar qosıladı.
Qurılıs fosfogipsi hawada qatatuǵin baylanıstırıwshı element bolıp, suw ishinde qurılatuǵın
imaratlarda odan paydalanıp bolmaydı, sebebi bunda qatıw waqtında payda bolatuǵın eki
suwlı gips erip, kristall ósimsheleri ayrıqshalenip ketedi hám bekkemligi keskin azayadı.
Gips qayta qurıtılǵanda onıń bekkemligi taǵı tiklenedi. Gipsden tayarlanǵan ónimniń suwǵa
bunday shıdamsız bolıwınıń tiykarǵı sebebi sonda, suw perdeleriniń qatqan gipsdegi kristall
strukturaları ayırım zatlardi ajıratıp, ayrıqshaleytuǵın tásir kórsetedi. Gipsden tayarlanǵan
ónim jawın hám ızǵarlıqtan saqlansa, ol uzaqqa shıdaydı. Ízǵar ortalıqta tayarlanǵan gipsli
buyımlar óz bekkemligin 50% ge shekem azaytadı. Suwda shıdamlılıq ózgesheligin asırıw
ushın gipsden tayarlanǵan buyım hám bólimler suw tásir etpeytuǵın zatlar menen sińdiriledi,
olardıń sırtı boyaladi yaki gipsge sińbegen hák, cement, toshqol hám tas onı, kúl yaki túyilgen
domna tasqali sıyaqlı zatlar qosıladı.
Qurılıs gipsi kóbirek túyilse, júdá jumsaq hám tez birigiwshi qálipge mas gips payda boladı.
Qurılıs gipsi óz sapasına qaray eki sortqa bólinedi. Gipsdi sozılıwdaǵı bekkemlik shegarası 40
x40 x160 mm ólshemli qálipke quyıp tayarlanǵan úlgilerde anıqlanadı. Standart talapların
qánaatlandiratuǵin gips aralaspasin tayarlaw ushın suw muǵdarına úlken áhmiyet beriw
kerek.
1-túr qurılıs gipsin suw menen aralastırılǵanda 1,5 saat waqıt ótkennen, qısılıwdaǵı
bekkemlik shegarası keminde 4,5 MPa, 2-nay gipsdiki bolsa 3,5 MPa bolıwı kerek.
Gipsdiń qatıwı.
Gipsdiń qatıw processi onıń gidrataciyalanıwı menen baslanadı, yaǵnıy
bunda yarım molekula suwlı gips qaytadan kristall jaǵdaydaǵı eki molekula suwlı gipsge
aylanadı:
CaS0
4
0, 5 H
2
0+
1, 5 H
2
0=
CaS0
4
•
2 H
2
0.
Tiykarınan gipsdiń qatıwı ushın kem suw talap etilsede, gips aralaspasin isletiw qolay bolıwı
ushın kóbirek suw salınadı. Buyımnıń bekkemligin asırıw ushın odaǵı artıqsha suw keptiriw
jolı menen joytıladı.
Akademik A.A.Baykovdiń teoriyası boyınsha, gips qatıp atırǵanda tiykarınan, tómendegi
fizikalıq-ximiyalıq processler júz beredi. Yarım molekula suwlı gips suwda ayrımları erip, eki
molekula suwlı qıyın eriwsheń gips payda etedi. Gips bóleksheleri gel dep atalıwshı kley
sıyaqlı jaǵdayǵa aylanadı, bul bolsa gipsdiń, gidrataciyalanıwı dep ataladı. Nátiyjede kolloid
jaǵdaydagı júdá mayda bólekshelerden quralǵan gips qamırı payda boladı hám ol demde
kristallana baslaydı. Eki suwlı gips bólekshelerinde ósip atırǵan iyne sıyaqlı kristallar óz-ara
tıǵızlanadı hám bekkem tutasqan kristallǵa aylanadı. Kolloid eritpe payda bolıwı jáne bul
eritpeniń kristallaniw processi, yarım molekula suwlı gipsdiń eki molekula suwlı gipsge tolıq
aylanıwına shekem dawam etedi. Buyım qurıtılǵanda odaǵı eritpe jaǵdayında qalǵan yarım
suwlı gips kolloid qamırǵa aylanadı keyin eki molekula suwlı gips kristallari ajralıp shıǵadı,
buniń esabına buyımnıń bekkemligi jáne de artadı. Sonıń ushın, gipsden islengen buyımlar
temperaturası 70ºC qa shekem bolǵan arnawlı keptiriw bólmelerde qurıtıladı.
Qurılıs gipsinen tiykarınan sıbaw jumısları ushın hák-gips aralaspası tayarlawda hám
qurılısshılıq detalları óndirisinde paydalanıladı.
Sonı aytıp ótiw kerek, qurılıs gipsine hesh qanday qosımsha aralastırmay, ózin sap jaǵdayda
isletiw múmkin, sebebi ol quriganda jarılıp ketpeydi. Hák-gips sıbaw aralaspalarıda bir kólem
gipsge 1-5 kólem hák qosıladı, nátiyjede aralaspaniń birigiwi páseytirip, elastikligi artadı.
Qurılıs gipsinen túrli gips hám gips-beton ónimleri tayarlanadı, bular qurǵaqlay sıbaw, diywal
plitaları hám paneller, qabatlar arasına qoyılatuǵın detallar, arxitektura-qurılısshılıq ónimleri,
ventilyaciya qutıları, termoizolyaciya plitaları hám basqalar bolıp tabıladı.
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Qurılıs gipsiniń reńi aq bolǵanı ushın ol jasalma marmar hám geypara boyawlar hám de por
tayarlawda da keń qollanılıp atır, gúzeshilikte gipsden qálipler tayarlanadı. Sonıń menen birge,
ayna hám optikalıq shıysheler óndiriste de gips isletiledi. Gips asbest hám basqa materiallar
menen qospa jaǵdayında ıssılıqtı ótkermeytuǵın buyımlar tayarlawda keń qollanıladı.
Juwmaqlaw
. Joqarıda aytıp ótilgenindey, sıbawshılıqta hák hám sıbaw gipsinen ibarat
qurılısshılıq aralaspalari isletiledi. Hák, ádetde hák qamırı kórinisinde isletiledi, onıń ushın ol
sóndiriledi. Hákdi sóndiriw ekzotermiyalıq process bolıp, bunda belgili muǵdarda ıssılıq ajralıp
shıǵadı. Gipsdi kúydiriw bolsa endotermikalıq process bolıp, bunda suw ajralıp shıǵadı hám
ıssılıq jutıladı. Mak-Enelli gipsden shıǵatugin izǵardan hákdi gidrataciyalawda, hák
gidrataciyası ıssılıǵınan bolsa gipsdi kúydiriwde júdá orınlı paydalanǵan.
PAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR DIZIMI
1.Cпособы приготовления и обогащения сырья в каракалпакстане. Кудиярова К.К.
Eurasian journal of academic research
https://doi.org/10.5281/zenodo.11170273
2.К вопросу шелушения сафлора методом мгновенного сброса давления. Кудиярова
Кутлигул Караматдиновна. “Sanoat tarmoqlarida texnologik jarayon va qurilmalarning
dolzarb masalalari va uning istiqbollari” KTJQ – 2024. Xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiya
to‘plami. Toshkent, 27-28 sentabr, 2024. DOI 10.5281/zenodo.13906996
3.
E.Qosimov, T.Otaqóziyev.
Mineral boǵlovchilar va ulardan
tayyorlanadigan buyumlar. T., O’qituvchi, 1984.
4.
T.A. Otaqóziyev, R.O.Mirzayev.
Qurilish materiallariga oid izohli lig’at
sózlik. T., O’qituvchi, 1991.
