131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
1500 M MASOFAGA YUGURUVCHILARNI YOSHI BOYICHA
FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Ahmadjonov Zuhriddin Mirzohid o’g’li
Nizomiy nomidagi Nizomiy nomidagi O’zbekiston
milliy pedagogika universiteti magistratura bo‘limi
Jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari nazariyasi
va metodika mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15429877
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 16-may 2025 yil
Ushbu
maqolada
1500
metrga
yuguruvchi
sportchilarning yillik tayyorgarlik jarayoni bo‘yicha
adabiyotlar tahlili o‘tkazildi. Sportchilarning yosh
toifalari bo‘yicha fiziologik xususiyatlari o‘rganilib,
mashg‘ulot
yuklamalarini
to‘g‘ri
rejalashtirish
bo‘yicha ilmiy asoslangan yondashuvlar tavsiya qilindi.
Maqolada
O‘zbekiston
Respublikasi
2030-yilga
mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi doirasida
sportchilar salomatligi, ularning reabilitatsiyasi va
ilm-fan integratsiyasi kabi masalalarga ham alohida
urg‘u berildi. Tadqiqot natijalari sportchilarning
individual xususiyatlariga mos mashg‘ulot dasturlarini
ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin.
KEY WORDS
1500
metr
yugurish,
yillik
mashg‘ulot
tizimi,
fiziologik
xususiyatlar,
yosh
toifalari,
Taraqqiyot strategiyasi, sport
tibbiyoti, chidamlilik, Intervallar
mashg‘uloti, reabilitatsiya, sport
nazorati.
O‘zbekiston Respublikasi 2030-yil Taraqqiyot strategiyasida sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish, ommaviy sportni rivojlantirish va yoshlar salomatligini mustahkamlash asosiy
ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan. Shu nuqtayi nazardan, yengil atletika,
xususan, 1500 metrga yugurish bo‘yicha sportchilarning tayyorgarlik jarayonlarini ilmiy
asosda tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqolada 1500 metrga yuguruvchilar uchun yillik mashg‘ulotlar tizimi bo‘yicha
adabiyotlar tahlil qilinib, sportchilarning yoshi bo‘yicha fiziologik xususiyatlari yoritiladi
hamda Taraqqiyot strategiyasi bilan bog‘liq takliflar ilgari suriladi. 500 metrga yugurish o‘rta
masofali yugurish turlari sirasiga kiradi va u yuqori darajadagi aerob hamda anaerob
salohiyatni talab qiladi. Shu sababli sportchilarning yillik tayyorgarligi qat’iy sikl asosida,
yuklama va dam olish muvozanatini inobatga olgan holda tashkil etilishi zarur.
T. Bompa (2009) tomonidan ishlab chiqilgan "Periodizatsiya nazariyasi" mashg‘ulot
jarayonini tsiklik tarzda qurishni asoslaydi. Unga ko‘ra, sportchilar yil davomida 4 asosiy
davrda (tayyorlov, o‘tkazuv, musobaqa, tiklanish) ishlaydi. Bu yondashuv mashg‘ulot
yuklamasini ortiqcha zo‘riqishdan himoya qilishda va sport formasini uzoq saqlab qolishda
samarali.
V. Platonov (2004) esa sportchilarning individual fiziologik va psixologik xususiyatlarini
hisobga olgan holda moslashtirilgan mashg‘ulot modellarini tavsiya etadi. U mashg‘ulot hajmi
va intensivligining yoshga qarab farqlanishi lozimligini ta’kidlaydi.
O‘zbekiston sport tajribasidagi yondashuvlar. O‘zbekiston Respublikasi Sport va jismoniy
tarbiya ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan 2021-yilda chop etilgan metodik qo‘llanmada
yengil atletika sportchilari uchun 10 oylik tayyorgarlik rejasi taklif etilgan. Bu rejada quyidagi
bosqichlar ajratilgan:
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
Umumiy tayyorgarlik davri (4 oy):
aerob baza shakllantirish, kuch va chidamlilik mashqlari.
Maxsus tayyorgarlik davri (2 oy):
interval mashqlar, anaerob yuklamalar.
Musobaqa oldi tayyorgarlik (2 oy):
sur’atni boshqarish, start texnikasi.
Tiklanish davri (2 oy):
passiv va faol dam olish, psixologik tiklanish.
Bu metodikada sportchining jismoniy salohiyati, organizmning tiklanish darajasi, hamda yil
davomida musobaqalarning joylashuvi hisobga olingan.
Xorijiy amaliyotlar bilan taqqoslash. Amerika Sport Tibbiyoti Kolleji (ACSM)
ko‘rsatmalarida esa o‘rta masofa yuguruvchilari uchun maksimal yurak urish chastotasining
70–90% oralig‘ida mashqlar tavsiya etiladi. Shuningdek, haftalik mashg‘ulotlar soni 5–6 marta
bo‘lishi kerakligi va mashg‘ulotlar oralig‘ida sog‘lom tiklanish tartibi qat’iy tavsiya qilinadi.
Zatsiorskiyning kuch tayyorgarligi bo‘yicha ishlari (1995) esa kuch va chidamlilik
o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash uchun umumiy tayyorgarlik bosqichida mashqlarning
xilma-xilligini oshirishni tavsiya etadi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, yillik mashg‘ulotlar sikli davrlarga ajratilishi barcha manbalarda
asosiy tamoyil sifatida qayd etiladi. Tayyorgarlik bosqichlarida yuklamalar o‘sish
dinamikasiga ega bo‘lishi va yoshga mos ravishda moslashtirilishi lozim.
Mahalliy va xorijiy adabiyotlar muayyan umumiyliklarga ega bo‘lsa-da, O‘zbekistonda
ekologik va iqlimiy omillar ham alohida hisobga olinishi zarur. Sportchilarni monitoring qilish,
yurak urish ritmi va tiklanish tezligini kuzatib borish orqali individual mashg‘ulot rejalarini
optimallashtirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, yillik tayyorgarlik tizimi har bir sportchining yoshiga
moslashtirilgan bo‘lishi kerak. Adabiyotlar tahlili va fiziologik yondashuvlar asosida bu
mashg‘ulotlar optimallashtiriladi. 1500 m masofaga yuguruvchilar mashg’ulotlarda interval
oraliqli bir maromli krosslar o`zgaruvchan usullardan foydalanishni yetakchi murabbiylar
tavsiya etadilar. Ushbu usullar va vositalar qo`llanilishi aniq miyorlari adabiyotlarda qaysi
tayyorgarlikka ega bo`lgan sportchilar uchun mo`ljallanganligi ko`rsatilmagan. Ko`pchilik
murabbiylar va olimlar yillik mashg’ulotlarni taqsimlashda evropa iqlim sharoitlariga
moslashtirib ishlangan yillik tayyorgarlik mashg’ulotlar rejasidan hozirgi kungacha
foydalanishlarini o`tkazilgan ilmiy tadqiqot tahlilida aniqlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-60-son farmoni (2022-yil 28-yanvar).
“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi haqida.
2. Bompa, T. (2009). Periodization: Theory and Methodology of Training. Human Kinetics.
3. Platonov, V. N. (2004). Sistema podgotovki sportsmenov v olimpiyskom sporte. Kiev:
Olimpijskaya literatura.
4. Муртазаев, К. А. (2016). Lёgkaya atletika: metodika i organizatsiya trenirovok. Toshkent:
O‘zbekiston sport nashriyoti.
5. Sport va jismoniy tarbiya ilmiy-tadqiqot instituti (2021). Yengil atletika sportchilari uchun
jismoniy tayyorgarlik metodikasi.
6. Zatsiorsky, V. M. (1995). Science and Practice of Strength Training. Champaign, IL: Human
Kinetics.
133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
7. American College of Sports Medicine (2018). ACSM’s Guidelines for Exercise Testing and
Prescription. 10th ed.
8. Yusufov, I. A. (2023). Sportchilar fiziologiyasi va reabilitatsiyasi. Toshkent: Sharq nashriyoti.
9. Mavlonova, D. & Karimov, Z. (2020). “Yosh sportchilarning tayyorgarlik jarayonida
psixofiziologik yondashuvlar.” Jismoniy tarbiya va sport ilmiy-amaliy jurnali, №4, 38–45.
