75
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
ВИРТУАЛ МАКОНДА СОДИР ЭТИЛАЁТГАН
ФИРИБГАРЛИК ЖИНОЯТЛАРИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШДА
ҲОДИСА СОДИР БЎЛГАН ЖОЙНИ КЎЗДАН
КЕЧИРИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Жўраев Ф.М.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
Жиноят-процессуал ҳуқуқи кафедраси катта ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14208174
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 14-noyabr 2024 yil
Мақолада виртуал маконда содир этилаётган
фирибгарлик жиноятлари бўйича ҳодиса содир
бўлган жойни кўздан кечириш тартиби ва
тактикасига
оид
илмий-амалий
масалалар
муҳокама
қилинган.
Муаллиф
томонидан
киберфирибгарлик жиноятларида ҳодиса содир
бўлган
жойни
кўздан
кечириш
жараёнида
жиноятчиларнинг электрон майдонда ўзлари ҳақида
маълумотларни аниқлаш, ананавий излар ҳамда
рақамли далилларни аниқлаш ва қайд этиш
муаммолари, шунингдек кўздан кечириш объекти
бўлган компьютер қурилмасини текширишнинг ўзига
хос хусусиятлари таҳлил қилинган.
Мазкур мақолада юқоридаги каби масалалар ҳар
томонлама ўрганилиб, ҳуқуқни қўллаш амалиётида
юзага
келаётган
замонавий
муаммоларни,
ҳуқуқшунос
олимларнинг
турли
қарашларини
инобатга олган ҳолда уларни бартараф этишга
ҳамда ушбу турдаги жиноятлар бўйича ҳодиса содир
бўлган
жойни
кўздан
кечиришни
такомиллаштиришга оид тегишли таклиф ва
тавсиялар ишлаб чиқилган.
KEY WORDS
Ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш, виртуал
макон, кибер фирибгарлик,
ахборот
технологиялари,
жиноят излари, комьпютер
ускуналари,
дастурий
таъминот,
ижтимоий
тармоқ, мутахассис.
Ҳозирги
ахборот-коммуникация
технологиялари
замонида
ҳаётимизни
интернетсиз тасаввур қила олмаймиз. Вақт ўтган сайин техник тараққиёт
жиноятларнинг янги турларини ривожланишига олиб келмоқда
1
. Интернетга эҳтиёж
кун сайин ортиб бораётган даврда интернет фирибгарлиги кўпайганини ҳам инкор
этиб бўлмайди. Бугун “ўргимчак тўри”нинг инсонлар ҳаётига кўпроқ кириб бориши
натижасида, айниқса, онлайн буюртмалар кўринишидаги киберфирибгарлик сони ҳар
қачонгидан-да кўпаймоқда.
1
Топилдиева Д. Кибержиноятларни тергов қилиш муаммолари // жамият ва инновциялар – Общество и
инновации – Society and innovations. Special Issue – 11 (2021) / ISSN 2181-1415. 293 б.
76
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
Жорий йилнинг биринчи чорагида икки мингтадан уч мингтагача кибер
фирибгарлик жиноятлари содир этилган
2
. Бундан ташқари кибержиноятларнинг
қарийб 90 фоизи латентлиги, айбдорнинг шахсини, ҳодиса содир бўлган жойни
аниқлаш мураккаблиги, ҳудуд жиҳатидан аксарияти бошқа давлатда содир этилиши
(трансчегаравийлиги) ҳамда далилларни тўплаш қийинлиги сабабли айбдор шахслар
аниқланмасдан қолиш ҳолатлари кузатилмоқда
3
.
Кибер фирибгарлик жиноятларининг очилиши ва унинг самарали тергов
қилинишида ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш муҳим аҳамиятга эга. Чунки,
ушбу тергов ҳаракатини ўтказиш ҳодиса жойидаги вазиятни ўрганиш, унинг далилий
моҳиятни англаш, жиноят излари ва ашёвий далилларни топиш ва олиш, шунингдек
иш учун аҳамиятли бўлган бошқа ҳолатларга ойдинлик киритиш имконини яратади.
Ушбу турдаги жиноятлар содир этилганда ҳодиса жойини кўздан кечиришда
суриштирувчи ёки терговчидан катта маҳорат талаб этилади. Бундай ҳолларда
терговчи кўздан кечиришнинг тартиби ва тактикасига, шунингдек ахборот-
технологилари соҳасига оид билим ва кўникмаларга эга бўлиши лозим. агар
терговчида ахборот-технологиларига оид махсус билим ва кўникма бўлмаса, тергов
ҳаракатини ўтказишда мутахассис иштироки таъминлашини мақсадга мувофиқ.
Ушбу турдаги жиноятларда хонадон кўздан кечириш обьекти бўлса, уни тўлиқ
кўздан кечириш мақсадга мувофиқ. Аввало, хонада жойлашган компьютер
ускуналарига, унинг жойлашган жойига, ҳолатига (ёқилган ёки ўчирилган), шунингдек
телекоммуникация тармоқларининг ҳолатига эътибор бериш керак. Хонани
текширганда, портатив хотира қурилмаларини (флеш–карта, ташқи қаттиқ диск),
шунингдек, компьютер маълумотларининг ташувчиси бўлиши мумкин бўлган кичик
ўлчамдаги юқори технологияли маҳсулотларни қидириш керак.
Кўздан кечириш жараёнида компьютер(лар)нинг бошқа компьютерлар билан
маҳаллий тармоққа уланганлигини ва бошқа телекоммуникация тармоқларига
уланганлигини аниқлаш керак. Агар кўздан кечирилаётган хонада бир нечта
компьютер мавжуд бўлса ва улар ҳар қандай ташкилотнинг техник ва мантиқий
телекоммуникация тармоғи билан боғланган бўлса, мутахассис ёрдамида қайси
компьютерларни бошқарувчи (асосий) эканлигини аниқлаш ва текширишни ундан
бошлаш лозим.
Бундан ташқари, мутахассисларнинг ёрдамидан фойдаланиб, текширилаётган
компьютерда (агар у ёқилган ёки “уйқу” режимида бўлса) ахборот хавфсизлиги,
вирусли дастурлар ва масофадан эркин бошқариш мавжудлигини текшириш керак.
Агар улар мавжуд бўлса, махсус ахборотни ҳимоя қилиш воситаларини (айниқса,
ноқонуний кириш вақтида барча маълумотларни автоматик равишда йўқ қиладиган
дастурларни), шунингдек, компьютерда масофадан бошқаришни ўчириш лозим, чунки
терговчи учун керакли маълумотлар мавжуд бўлган компьютерга масофадан уланиб,
жиноятчилар нафақат жиноят изини йўқ қилиши, балки компьютер ва у ерда мавжуд
2
Электрон
манба:
https://daryo.uz/k/2024/04/03/ozbekistonda-asosiy-kiber-firibgarliklar-xorijdan-turib-sodir-
etilmoqda-markaziy-bank-vakili
(Мурожаат қилинган сана: 09.11.2024).
3
Джураев Ф.Э.
“Кибержиноятлар тушунчаси, белгилари ва шахсий изқуварлик маҳорати орқали уларни
олдини олиш ва фош этилишининг аҳамияти ҳақида айрим мулоҳазалар”. Central Asian Research Journal For
Interdisciplinary Studies (CARJIS) ISSN (online): 2181-2454 Volume 2 | Issue 3 | March, 2022.
77
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
бўлган маълумотларга яқинлашмасдан улар билан ҳар қандай хатти-ҳаракатларни
амалга оширишга имкон бериши мумкин.
Масалан, LiteManager Pro
4
масофадан бошқариш дастуридан фойдаланиб,
жиноятчи исталган жойда исталган компьютернинг таъминотини бошқариши мумкин
(ушбу режим ёрдамида компьютерни Wake-On-LAN функцияси билан ўчириб қўйиш,
қайта ишга тушириш ёки ёқиш, шунингдек мониторни ўчириш ёки ёқиш ва уни “уйқу”
режимига юбориш мумкин), шунингдек ушбу дастур масофадан туриб исталган
компьютернинг иш столини бошқариш ва кўриш, дастурларни масофадан туриб
ишлатиш, клавиатура ва экранни блоклаш, файл тизимини бошқариш ва бошқа
ҳаракатларни амалга ошириш имкониятини яратади.
Шу ўринда айтиш лозимки, компьютерни текширганда, қайси операцион тизим
ўрнатилганлигини, қандай операциялар бажарилганлигини ва компьютер ёқилганда
қайси дастурлар ишга тушганини (агар у ёқилган бўлса) аниқлаш муҳимдир. Бу ўз
навбатида жиноятни тергов қилишда бошқа жиҳатларни очиб бериши мумкин.
Шунинг учун компьютер экранидаги тасвирни видео (ёки скриншот ёрдамида) олиш,
агар керак бўлса, дастурларни тўхтатиш лозим.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, ҳодиса жойини кўздан кечиришда қуйидагиларга
риоя қилиш тавсия қилинади:
ҳар қандай шахснинг ҳодиса жойига (айниқса, у ерда жойлашган компьютер
ускунасига) киришни истисно қилиш, текширувни амалга оширувчи шахслар бундан
мустасно;
барча бегона шахслар кўздан кечириш жойидан дарҳол чиқарилиши керак
5
;
терговчи тергов ҳаракати, аниқланган излар ва бошқа далиллар ҳақида
маълумотнинг чиқиб кетишини истисно қилиши керак;
кўздан кечириш жараёнида компьютер техникаси билан боғлиқ ҳар қандай
кутилмаган вазиятларга тайёр бўлиш;
терговчи ҳодиса жойидаги барча компьютер ускуналарини ўрганиб чиқиши,
уларнинг иш табиатини тавсифлаши керак (ускуналар маҳаллий ёки глобал тармоққа
уланганми, қўшимча ускуналарнинг мавжудлиги (сканерлар, принтерлар, модемлар)
ахборотни ҳимоя қилиш қурилмалари мавжудми ва бошқалар.);
кўздан кечириш баённомасида текширув вақтида компьютерда ишлаётган
дастурларнинг табиати, экрандаги тасвирлар батафсил келтирилган бўлиши керак
6
;
тергов учун муҳим бўлган маълумотларни нусхалаш олдиндан тайёрланган
техник ташувчи воситаларга ўтказилиши керак. Бундай нусха кўчиришни техник
сабабларга кўра амалга ошириб бўлмаса, бутун тизим блокини ёки бошқа ахборот
ташувчисини олиб кетиш керак;
текширув жараёнида терговчи компьютер жиноятини содир этган шахс ҳақидаги
маълумотларни ва шахснинг қаердалигини аниқлашга катта эътибор бериши керак.
4
Электрон манба:
(Мурожаат қилинган сана: 09.11.2024).
5
Шарафутдинов А.О.
Кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказиш ва расмийлаштириш тартиби: Ўқув
қўлланма. – Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2021. – 20 б.
6
Бутунбаев Т.Н.
Ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятларни тергов қилишда кўздан кечириш тергов
ҳаракатини ўтказиш тартиби ва хусусиятлари. Ўқув-амалий қўлланма. – Т. Ўзбекистон Республикаси ИИВ
Академияси, 2014. 61 б.
78
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, жиноятчилар электрон майдонда ўзлари ҳақида
жинси, исми, фамилияси, лақаби (ники), муайян уюшган жиноятчилик ёки
экстремистик ташкилотга тегишлилик, шахсий мойиллик, иш, ўқиш жойи, электрон
манзилига оид, баъзан уларнинг кимлигини ва жойлашувини аниқлашга имкон
берувчи бошқа маълумотлар (масалан, шаҳар номи, клуб жойлашган ҳудуд ва
бошқалар)ни қолдиришлари мумкин.
Жиноятчилар қолдирган маълумотларнинг таҳлили, шунингдек, ёши, қизиқиши,
мулоқот доираси, бўш вақтини ўтказиш жойлари ҳақида хулоса чиқариш имконини
беради.
Текширув давомида олинган маълумотлар компьютер жиноятларини содир этиш
усуллари, уларни содир этган шахслар ҳақидаги маълумотлар билан таққосланиши
керак. Одатда, жиноий ҳаракатни амалга ошириш усуллари бир неча марта шу каби
жиноятларни содир этган шахсларда такрорланади. Шунинг учун терговчига
минтақада, умуман мамлакатда турли хил компьютер жиноятларини содир этиш
усулларини доимий равишда ўрганиши, уларни муайян жиноят содир этиш усули
билан таққослаб бориши мақсадга мувофиқ.
Кўздан кечириш жараёнида қуйидаги “анъанавий излар”ни аниқланиши, қайд
этилиши ва олиб қўйилиши мумкин:
бармоқ, пойафзал излари, хонага кириш, жиноят қуроллари, сигарет қолдиқлари,
сочлар, кийим-кечак буюмлари, шахсий ҳужжатлар ва бошқалар
7
;
жиноят билан боғлиқ ҳужжатлар (масалан, пароллар ва компьютер ускуналарига
кириш кодларини ўз ичига олган ҳужжатлар);
ахборотни қоғоз воситаларига ўтказилганлигини кўрсатувчи ҳужжатлар
(принтерда қолиб кетган қоғоз, синов учун нашр қилинган қоғозлар ва бошқалар);
компьютер техникаси учун ҳужжатлар, дастурий таъминот, турли хил илмий
ишланмаларнинг тавсифи;
компьютер ускуналари билан ишлаш тартиби келтирилган ҳужжатлар, тизим,
тармоқ билан ишлаш қоидаларини тартибга солувчи норматив ҳужжатлар, жиноятчи
уларни билган ва қасддан бузганлигини исботловчи ҳолатлар;
Тергов амалиётида учрайдиган хатолардан бири ҳодиса жойини текшириш
вақтида компьютер техникаси воситаларини олиб кетишда уларни нотўғри қадоқлаш
ва ташиш ҳисобланади.
Бундай камчиликларга йўл қўймаслик учун қуйидаги тавсияларга риоя
қилиниши лозим:
компьютер техникасини фақат ўчирилган ҳолатда олиш;
қурилмалар ажратилаётганда баённома ва схемаларда уланиш тартиби
кўрсатилиши ва акс этиши керак, агар керак бўлса, барча улагичлар ва кабеллар
белгиланади;
алоқа канали мавжуд бўлганда алоқа турини, шунингдек, абонент рақамини,
ишлатиладиган ускунани ва иш частотасини ўрнатиш ва қайд қилиш жуда муҳимдир;
7
Хасанов. Ш.Х, Носиров У.М.
Тергов ҳаракатлари ва тезкор қидирув тадбирларининг техник-криминалистик
таъминоти. Икки жилдли. 1-жилд. Тергов ҳаракатларининг техник-криминалистик таъминоти: Маърузалар
курси– Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2014. – Б.34.
79
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
тизим блоклари олиб қўйилаётганда эгаси, эксперт ёки терговчи йўқ бўлганда
уларни тўпламдан ажратиш, жисмоний шикастланиш, ўзгартириш, уларда мавжуд
бўлган маълумотларни ўчириб ташлаш имкониятини истисно қилиш учун мажбурий
равишда муҳрланади. Тизим блоки компьютернинг олд ва орқа панелларига
бириктирилган, ён деворларга ёпиштирилган қоғоз варағи билан муҳрланади, унда
терговчи, компьютер эгаси ва гувоҳнинг имзоси бўлиши керак. Албатта, муҳрлашнинг
бошқа усуллари ҳам мавжуд, терговчи уларни тизим блоки қурилмаси корпусига қараб
танлайди. Энг муҳими, тизим блокини муҳрга зарар етказмасдан улаш ёки демонтаж
қилиш имконияти бартараф этилиши лозим;
тизим блокларини сақлаш ва кўчиришнинг махсус шартларига риоя қилиш ва
ахборот ташувчилардаги ахборотларга зарар етказилишини истисно қилиши керак.
Масалан, электромагнит нурланиши ва майдонлари маълумотларга зарар етказиши
мумкин, шунинг учун зарарнинг олдини олиш мақсадида металл излагичлар, кучли
ёритиш асбоблари ва магнит майдоннинг бошқа кучли манбалари компьютер
техникасига 1 метрдан яқинроқ масофага олиб келиниши мумкин эмас;
ускунани ташиш юқоридаги барча талабларни инобатга олган ҳолда амалга
оширилиши керак, чунки ускунага механик таъсирни, электромагнит нурлар ва
майдонларнинг таъсирини, атмосфера омилларини, шунингдек, ускунага зарар
етказадиган юқори ва паст ҳароратларни бартараф этиш муҳимдир.
Ҳодиса содир бўлган жой, нарса ва предметларни кўздан кечириш ҳаракатини
кўздан кечириш объекти ҳисобланган предмет, мисол учун компьютер қурилмасини
ўрганиш мисолида кўриб чиқамиз.
Анънавий услуб бўйича компьютер қурилмасини ўлчамлари, ранги, русуми
кўздан кечирилиб, унинг монитори ва блок қисми ашёвий далил сифатида холислар
иштирокида олиб қўйилар эди.
Бугунги кунда замонавий ахборот технологиялари кенг кириб келаётган бир
вақтда компьютер қурилмасини кўздан кечиришнинг ушбу услуби янада
такомиллаштиришни тақозо этади.
Чунки, компьютер хотирасидаги маълумотлар бўйича экспертиза текшируви
ўтказиш мақсадида бутун бошли компьютер мониторини ёки унинг блокини ашёвий
далил сифатида олиш шарт эмас. Блок ичидаги қаттиқ дискни ажратиб олишни ўзи
кифоя қилади.
Шунингдек, компьютер ёки мобиль қурилмани кўздан кечириш давомида унинг
идентификацион белгиларига эга бўлган рақамли далилларни аниқлаш муҳим
аҳамиятга касб этади.
Қуйида шундай рақамли далилларнинг айримларига тўхталиб ўтамиз:
“Маc” адрес.
Ҳар бир тармоқ билан ишловчи модулнинг ўз физик адреси бўлади, мисол учун,
WI-FI модулда ёки компьютердаги тармоқ картасида.
Бу модуллар заводда ишлаб чиқарилиш мобайнида ўз уникал физик адресига эга
бўлади, демак бу физик адрес ўзгармас ва ҳар бир модул учун алоҳида бўлади, шу
адресга “МAC адрес” дейилади.
Қандай қилиб МAC адресни аниқлаймиз?
Компютерда (Windows тизимида):
80
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
1. Windows тугмаси + R ->
cmd
, орқали "Командная строка" ойнасини очамиз.
2. “Ipconfig/all” буйруғини терамиз ва Еnter
тугмасини босамиз.
3. Ҳосил бўлган рўйҳатда, компьютерда
нечта тармоқ модули бўлса ҳар бирининг физик
адресини кўришимиз мумкин, унинг учун модул
номидан кейин "Физический адрес" деган қаторни
топамиз.
Смартфонда (Aндроид):
Настройки -> О телефоне -> Общая
информация -> МAC-адрес Wi-Fi.
Демак, ҳар бир тармоқ билан ишлайдиган
модулнинг ўзгармайдиган адреси (МAC адреси)
бор ва бу адрес одатда 12 та позицияга эга рақам
ҳамда сонлардан иборат бўлиб (16лик саноқ системасида), икки нуқта билан
ажратилади.
Кўздан кечириш давомида ходимлар ёки мутахассислар томонидан эътибор
берилиши лозим бўлган МAC адреснинг ўзига хос хусусияти шундаки, у ҳар бир тармоқ
қурилмасида мавжуд бўлиб, ҳар қандай ҳолатда ҳам уни ўзгартириб бўлмайди.
Аксарият ҳолларда МAC адрес ва Ip адрес ўртасида фарқни ажратишда айрим
ходимлар мураккабликларга учрайди. Бу икки адресни аралаштириб юбормаслик
лозим. Маc адрес бу - физик адрес ва ўзгартирилмайди, Ip адрес эса - мантиқий адрес ва
уни бемалол ўзгартириш мумкин. Маc адрес заводда ўрнатилади, Ip адрес эса
фойдаланувчи ўзи ўрнатади ва ўзгартиради.
Ip адрес (манзил).
Ip adress
(ўқилиши (ай-пи адрес) инглизча Internet protocol) - қурилманинг
тармоқдаги такрорланмас виртуал адресидир.
Интернет ва локал тармоғидаги қурилмалар бир-бири билан
Ip
протоколи орқали
бир-бирини
Ip
адресларига маълумот жўнатиш
орқали алоқа қилади. Бу алоқанинг ўзига хос қонун-
қоидалари бор ва шу қонун-қоида асосида бир
Ip
манзил иккинчи
Ip
адресга хабар (пакет) жўнатади
ва шу қонун-қоида протокол дейилади.
Қандай қилиб Ip манзилни аниқлаймиз?
Компютерда (Windows тизимида):
1. Windows тугмаси + R ->
cmd
, орқали
"Командная строка" ойнасини очамиз.
2. “Ipconfig” буйруғини терамиз ва Еnter
тугмасини босамиз.
3. Ҳосил бўлган рўйҳатда, компьютерда нечта
тармоқ модули бўлса ҳар бирининг адресини
кўришимиз мумкин, унинг учун модул номидан
кейин "Адрес
Ip
v4 адрес” ёки “Адрес
Ip
v6" деган
қаторни топамиз. Шу қаторда
Ip
адрес жойлашганлигини кўришимиз мумкин.
81
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
Юқоридагилардан келиб чиқиб таъкидлаш лозимки, ахборот технологиялари
соҳасидаги жиноятлар бўйича ҳодиса содир бўлган жойни, шунингдек электрон-техник
қўрилмалар ва компютер тармоқларини кўздан кечириш ўзига хос ҳусусиятларга эга
бўлиб, кўздан кечиришнинг бошқа турларидан фарқ қилади. Кўздан кечиришнинг
ушбу тури алоҳида процессуал тартиб ва криминалистик тактикани талаб қилади. Шу
сабабли ЖПКнинг кўздан кечириш тергов ҳаракатига бағишланган 16-бобини
“Электрон-техник қўрилмаларни, компютер тармоқларини ва бошқа электрон
маълумотлар ташувчиларини кўздан кечириш” деб номланган янги 140
1
-моддаси
билан тўлдириш мақсадга мувофиқ. Зеро, ушбу модда билан кўздан кечиришнинг ушбу
тури бўйича процессуал тартиб белгиланиб, ўз навбатида тергов ҳаракатининг
мақсадлари ва вазифалари тўлиқ таъминланишига эришилади.
