177
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
SARÍ MAY ÓNIMLERIN ISLEP SHÍǴARÍW
TEXNOLOGIYASÍNÍŃ TIYKARLARÍ
Sangerbaeva Dilafruz
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
Azıq-awqat texnologiyası 3 kurs studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14180832
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 18-noyabr 2024 yil
Usı maqalada sarımay sıyır sutinnen alıngan azıqlıq
onim esaplanadı.Sarımay mazalı damli, sarı yamasa aq
sargısh
renli
10-12°C
temperaturada
plastik
konsistenciyalı bolıp 10-25°C temperaturada óz
korinisin saqlap qaladı. Sarımay islep shigarıwda
tiykargı
shiyki
zatları
sut
ham
qaymaqtan
isletiledi.Insan sarımaydı kunine 30 gramm qabıl etiwi
kerekligi haqqında maǵlıwmatlar berilgen..
KEY WORDS
fosfatidler, vitaminler, sút qantı,
beloklar, efirler, konsistenciya,
koncentraciyalaw,
standart,
sxema, karotin.
Sarımay sıyır sútinen alınǵan azıqlıq ónim bolıp esaplanadı. Sarımay quramında súttiń tek
ǵana mayı emes, bálkim súttegi
fosfatidler, beloklar, sút qantı, vitaminler
hám suwdıń bir
bólekleri ótedi.
Sarımay mazalı dámli, sarı yamasa aq-sarǵısh reńli, 10-12°C temperaturada plastik
konsistenciyalı bolıp, 10-25°C temperaturada óz formasın saqlap qaladı. Sarımayǵa dám
beriwshi komponentlerine diacetil, ushıwshi
may kislotaları, efirler, beloklar
,
maylar
hám
sút
kislotaları
kiredi.
tábiyiy reń beriwshi zat bolıp sarımayǵa sarı reń beredi. Sarımaydıń 20 dan artıq túri
bar bolıp, olar bir-birinen ximiyalıq quramı, dámi, iyisi hám konsistenciyası menen
ayırmashılıqqa iye boladı. Sarımaydıń energetikalıq qunı tómendegishe: may muǵdarı 82,5 %
bolǵan sarımaydıń -31130 kj\kg teń. Sarımaydi insan kunine 30 gr qabıl etiwi kerek.
Sarımaydi kundelikli dawaminda qabillap tursa gastrit ham ishektegi keselliklerdin aldin
aliwda jardem bered.
Sarımaydı islep shıǵarıw texnologiyası tómendegi proceslerdi óz ishine aladı; sútti
konsentraciyalaw, may emulciyasın maydalaw hám ónim strukturasın formalastırıw. Sarımay
islep shıǵarıwda tiykarǵı shiyki zatlar
sút
hám
qaymaq
isletiledi. Sarımaydıń sıpatı hám onıń
uzaq saqlaw múddeti islep shıǵarıwda qollanılatuǵın shiyki zatlarǵa baylanıslı boladı.
178
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Sarımay islep shıǵarıw ushın alıp kelingen sút GOST 13264-88 standartınıń "
Sıyır súti hám onı
satıp alıw shárti
" keltirilgen talaplarǵa juwap beriw kerek.
Sarımay islep shıǵarıw texnologiyalıq sxeması tómende keltirilgen.
Súwret-1 .Sarımay islep shıǵarıw texnologiyalıq sxeması
Bul jerde:
1- tárezi
2-qabıllaw vannası
3-8-11-qaymaq ushın nasos
4-sút ushın nasos
5-plastinkalı pasterilizasiyalaw úskenesi
6-separatorlar
7-saqlaw ushın bak
9-qaymaq ushın plastinkalı pasterilizasiyalaw-suwıtıw úskenesi
10-qaymaqtı jibitiwge arnalǵan ıdıs
12-nasos
13-sarımay tayarlaw úskenesi
179
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
14-stanok 15-tárezi 16-transporter
Sarı may islep shıǵarıw texnologiyası tómendegi proceslerdi óz ishine aladı:
-sút mayın konsentraciyalaw,
-may emulciyasın buzıw,
-ónim strukturasın formalastırıw.
Sarımay islep shıǵarıwda qollanılatuǵın qaymaqtaǵı may muǵdarına qarap onıń fizika –
ximiyalıq kórsetkishleri tómendegi 14-kestede kórsetilgen.
1-keste
Qaymaq
quramındaǵı may muǵdarı,
%
Kislotalıǵı ,
0
Т
1-sort
2-sort
27-35
37-45
46-55
14-15
12-14
10-11
17-18
15-17
12-13
Sarı maydıń sapasına qoyılatuǵın talaplar
. Standart talaplarına sáykes keletuǵın sarı may
sol túrge tán dám hám iyiske iye, basqa dám hám iyislersiz bolıwı kerek. Sarı maydıń
konsistenciyası 10 -12 °C temperaturada tıǵız, bir jınslı, kesimi maydanınıń kórinisi - kúshsiz
jıltır hám qurǵaq yamasa bólek júdá mayda suw tamshılarına iye bolıwı kerek. Sarı may
ayırım túrleri sapasına kóre joqarı hám I-sortlarǵa bólinedi. Bul sarı maylardıń sapası
organoleptikalıq kórsetkishleri boyınsha 100 ballıq sistema boyınsha bahalanadı.
Bir kórsetkish ushın belgili maksimal ball ajıratıladı:
dámi hám iyisine-50;
konsistenciyası, islew beriliwi hám sırtqı kórinisine-25;
reńine-5;
duzlanǵanina -10;
qadaqlaw -10 ball.
Ulıwma bahası 88-100 ball, atap aytqanda, dámi hám iyisi boyınsha 41-50 ballǵa iye bolǵan
sarı may joqarı sort, ulıwma bahası 80-87 ball, sol atap aytqanda, dámi hám iyisi boyınsha 37-
40 ball bahaǵa iye bolǵan sarı may birinshi sortqa tiyisli dep esaplanadı. Organoleptikalıq
kórsetkishleri boyınsha 80 balldan tómen bahalanǵan sarı may sapası boyınsha standart
talaplarına juwap bermegen esaplanadı hám qayta islewge jiberiledi. Shirigen, qıshqıl, balıq,
pilislegen hám basqa basqa dámli kemshiliklerge iye sarı may sawdaǵa jiberilmeydi. Saqlaw
procesinde mikroorganizmler, hawa, jaqtılıq hám basqa faktorlar tásirinde sarı maydıń sapası
tómenleydi. Sarı maydı saqlaw ushın mólsherlengen bólme taza hám quyash nurınan
qorǵalǵan bolıwı kerek. Uzaq múddet saqlaw ushın mólsherlengen sarı may muzlatqıshlarǵa
jaylastırıladı. Bul muzlatqıshlarda sarı maydıń jaramlılıq múddeti -18°C temperaturada
duzlanbaǵan bolsa -12 ay, duzlanǵanı-7 ay; -12 °C temperaturada qadaqlanǵan sarı may -18°C
180
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
temperaturada 1 aydan artıq saqlanbawı kerek. Eritilgen sarı may 3-8°C temperaturada 1 jılǵa
shekem saqlanadı.
Juwmaqlaw:
Sarımay dunya juzindegi ken tarqalgan onim esaplanadı. Onıń quramı
vitaminlerge bay bolıp 20 dan artıq turleri bar, olar bir birinnen ximiyalıq quramı, dami iyisi
ham konsistenciyası menen ayırmashılıqqa iye. Sarımaydı kundelikli qabıllaw asqazan ishek
keselliklerin aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1. Kurbanbaeva.G.S,« Azıq-awqat texnologiyası tiykarları »Sabaqlıq
.
NUKUS- “ILIM-NUR ” –
2023,414 b
2.G.S.Qurbanbaeva.,B.K.Xojametova.,M.S.Adilxanova
« Sút hám sút ónimlerin islep shıǵarıw
texnologiyası » Oqıw metodikalıq qollanba.-Nókis QMU,2019 jıl 52 bet-Miraziz Nukus
3. Г.В. Твеpдохлеб и дp. "Технология молоко и молочный пpодуктов" Москва ВО
"Агpопpомиздат" 1991 г.
4. Н.Е.Панфилова "Сут ва саломатлик" Тошкент "Мехнат" 1991 й.
5.Kurbanbayeva, G. . (2023). INNOVATIVE WAYS OF INCREASING GRAIN PRODUCTIVITY IN
THE AGRICULTURE. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(9), 21–24. Retrieved from
https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1332
6.Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2024). GRAIN AND GRAIN STRUCTURE.
American
Journal
of
Applied
Science
and
Technology,
4(03),
29-
33.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
7. Kurbanbaeva , G. ., & Dauletiyarova , M. (2024). QORAQALPOG’ISTON RESPUBLIKASIDA
BIOSTIMULYATORLARNI BOSHOQLI DON EKINLARGA QO’LLASH VA HOSILDORLIGINI
OSHIRISH. Евразийский журнал академических исследований, 4(4), 146–151.
