14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
MAKTAB O‘QUVCHILARINING KOGNITIV
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRUVCHI
NEYROPEDAGOGIK METODLARDAN FOYDALANISH
Badirova Nurjamal Asamatdinovna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti pedagogika
mutaxassisligi magistranti
https:/
/doi.
org/10.5281/zenodo.15004248
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:27-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 28-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 11-mart 2025 yil
Ushbu maqolada maktab o‘quvchilarining
kognitiv ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonida
neyropedagogik metodlardan foydalanish masalasi
tahlil qilinadi. Neyropedagogika fanlararo yo‘nalish
bo‘lib, u ta’lim jarayonini takomillashtirishda miyaning
kognitiv jarayonlarini o‘rganish orqali samarali
usullarni ishlab chiqishga qaratilgan. Maqolada
kognitiv rivojlanish nazariyalari, neyropedagogik
metodlarning mohiyati va ularning o‘quv jarayoniga
ta’siri atroflicha yoritiladi. Bundan tashqari, ushbu
metodlarning
amaliyotga
tatbiq
etilishining
afzalliklari va qiyinchiliklari tahlil qilinadi.
KEY WORDS
neyropedagogika, kognitiv
ko‘nikmalar, maktab o‘quvchilari,
ta’lim metodlari, miya faoliyati.
Kirish.
Hozirgi kunda ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish masalasi dolzarb
hisoblanadi. Zamon talablariga mos pedagogik metodlarni izlash jarayonida neyropedagogika
alohida o‘rin tutadi. Chunki bu soha inson miyasi faoliyatini chuqur o‘rganish orqali ta’lim
jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan. Maktab yoshidagi bolalarning kognitiv
rivojlanishini shakllantirish uchun maxsus usullardan foydalanish muhim sanaladi. Bu usullar
o‘quvchilarning diqqat, xotira, muammolarni hal qilish va analitik fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi[1]. Shuningdek, kognitiv ko‘nikmalarni shakllantirishda
individual yondashuv, zamonaviy texnologiyalar va interaktiv mashg‘ulotlardan foydalanish
ta’lim jarayonini yanada samarali qilish imkonini beradi.
Neyropedagogika va kognitiv rivojlanish nazariyalari: Neyropedagogika- bu ta’lim va
nevrologiya fanlari chorrahasida rivojlangan yo‘nalish bo‘lib, u o‘quvchilarning individual
xususiyatlarini inobatga olgan holda samarali ta’lim usullarini ishlab chiqadi.
Neyropedagogika asosida miyaning ishlash tamoyillari, asab tizimi faoliyati va psixologik
omillar chuqur o‘rganiladi. Piage, Vyogotskiy kabi olimlarning kognitiv rivojlanish
nazariyalari aynan bolalarning mantiqiy fikrlashi, xotira, diqqat va idrok jarayonlarini
tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning nazariyalari ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning individualligini inobatga olish, ta’lim usullarini shaxsiy ehtiyojlarga
moslashtirish va samarali o‘quv strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Neyropedagogik yondashuvlar o‘quvchilarning diqqatini jamlash, xotirani mustahkamlash va
muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning o‘quv
jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshirish va bilimlarni samarali o‘zlashtirishga yordam beradi[2].
Maktab o‘quvchilarining kognitiv ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodlar
15
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
1.
Sensor-motor trening – o‘quvchilarning sezgi va harakat muvofiqligini rivojlantirishga
qaratilgan. Masalan, maktabda jismoniy mashqlar, ritmik harakatlar va muvozanat mashqlari
yordamida o‘quvchilarning harakat koordinatsiyasi hamda idrok qilish qobiliyatlari
yaxshilanadi.
2.
Interaktiv ta’lim metodlari – o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatini
oshirish. Bunga rolli o‘yinlar, munozaralar, loyiha usullari va guruhda ishlash kabi texnikalar
kiradi. Masalan, tarix darsida o‘quvchilarni turli davrlarga oid rollarga ajratib, ular o‘sha davr
sharoitlarida qanday qarorlar qabul qilishini muhokama qilishlari mumkin.
3.
Ko‘p kanalli ta’lim yondashuvi – vizual, eshitish va kinestetik usullarni uyg‘unlashtirish.
Masalan, yangi mavzuni tushuntirishda video materiallar, audio darslar va amaliy tajribalar
uyg‘unlashtirilsa, o‘quvchilar materialni yaxshiroq tushunishadi va eslab qolishadi.
4.
Metakognitiv yondashuv – o‘z-o‘zini nazorat qilish va o‘z faoliyatini baholash
qobiliyatlarini rivojlantirish. O‘quvchilarga o‘z bilimlarini rejalashtirish, baholash va
takomillashtirish imkonini beruvchi kunlik reja yoki o‘z-o‘zini baholash daftarlarini yuritish
samarali usul bo‘lishi mumkin.
5.
O‘yin texnologiyalari – o‘quvchilarning e’tiborini jalb qilish va o‘rganish jarayoniga
qiziqish uyg‘otish. Masalan, matematikani o‘rganishda raqamli ta’lim o‘yinlari yoki tajribaga
asoslangan topshiriqlar orqali o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undash mumkin[3,4].
Xulosa.
Maktab o‘quvchilarining kognitiv rivojlanish jarayonida neyropedagogik metodlardan
foydalanish ularning intellektual salohiyatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
yondashuv yordamida bolalarning fikrlash, eslab qolish va o‘rganish qobiliyatlari yaxshilanadi.
Biroq, bu metodlarni samarali joriy etish uchun pedagoglarning tayyorgarligi, ilg‘or
texnologiyalar va muhit mosligi ta’minlanishi lozim. Kelgusida ushbu sohadagi tadqiqotlarni
kengaytirish va amaliyotga tatbiq etish metodologiyasini yanada takomillashtirish talab
etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Mamirjon Xalmirzayev , Neyropedagogika pedagogikaning yangi tadqiqot obyekti
sifatida , MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI: Том 1 № 8 (2024): «Maktabgacha va
2.
M. Axmedova , Y. Narmetova Neyropedagogika va neyropsixologiya rivojlanib yangi fan
sohasi sifatida Obshchestvo i innovatsii jurnalida 03.04.2022 y
3.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
4.
Jensen, E. (2008). Brain-Based Learning: The New Science of Teaching and Training.
Corwin Press.
