29
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
“BOZUǴLAN” DÁSTANINDA SIYASIY-JÁMIYETLIK
LEKSIKA
Kadirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15356694
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 7-may 2025 yil
Maqalada Bozuǵlan dástanı tilindegi siyasiy-jámiyetlik
sózler úyrenilgen. Dástan tilindegi áskeriy qural-jaraq
atamaları mısallar járdeminde ashıp berilgen.
KEY WORDS
leksika, sózlik quram, siyasiy
terminler,
siyasiy-jámiyetlik
лексика бирликлери, áskeriy
qural-jaraq atamaları
Bozuǵlan dástanı tilinde qaraqalpaq tili sózlik quramınıń belgili bir bólegin qurawshı
siyasiy-jámiyetlik turmısqa baylanıslı sózler ushırasadı. Bunday sózler sol dáwirdegi
mámleketti basqarıw islerine, siyasiy turmısqa, adamlardıń sociallıq jaǵdayına baylanıslı
sózler esaplanadı. “Bozuǵlan” dástanında tómendegidey siyasiy terminler қолланылған.
Xan sózi.
Xan – mámleket basqarıwı xanlıq bolǵan mámleket baslıǵı. Sh.Raxmatullaev xan
sóziniń etimologiyası haqqında maǵlıwmat berip, xan – kishirek mámlekettiń pútkilley
húkimdarı, al qaǵan iri mámlekettiń húkimdarı, ullı xan ekenliginin aytıp ótedi [1.31]. Bul
sózler dástan tilinde ónimli jumsalǵan. Mısalı:
Qadaǵanbedi baǵıńız?
Qalańa adam kelmestey,
Zalımbedi
xanıńız?
(240-bet)
Keltirilgen mısalda
xan
sózi mámleket basında turıp eldi, xalıqtı basqarǵan adam, yaǵnıy,
mámleket basshısı mánisin bildirgen.
Beg//Biy atamaları da jumsalǵan bolıp, olar urıw basshısı mazmunındaǵı lawazım atın
ańlatıwshı sózler esaplanadı. Dástan tilinde
beg
sózi «el biylewshi, mámleketlik isker»
mánisinde jumsalǵan:
Beg
ler, bayan áyle maǵan jónińdi,
Eglenseń alarman tánde janıńdı…(218-bet)
Kelip boyın iy deymen,
Otız
begim,
qırıq
tórem
bar…(228-bet)
Joqarıda keltirilgen mısaldaǵı
beg
sózi mánilik jaqtan keńeyip, qaratpa sóz mánisinde
jumsalǵan. Bulardan basqa da siyasiy-jámiyetlik turmısqa baylanıslı bolǵan mınaday sózler
kóplep jumsalǵan
: bay, xalıq, patsha, puqara, jurt, pul, otaw, ǵáziyne, kániyzek, jarlı,orda, adam,
qala, dúnya, tóre, taxt, párman, ǵáriyp, hámir, bende
hám t.b. Bunday sózler erte dáwirge tiyisli
bolǵan Orxon-Enisey hám “Devanu-luǵat-it-túrk” hám t.b sıyaqlı estelik hám miynetler tilinde
de ónimli jumsalǵan. Mısalı, Orxon-Enisey esteligi tilinde
: Xalıq-budun, beg, qala-balıq, jarlı-
chıǵan
hám t.b. Al, “Devanu-luǵat-it túrk” miynetinde bul sózler mına tárizde jumsalǵan:
xan-
xan, orda-ordu (sháhár), adam hám basqa maqluqlar-yalıńuq, tóre-toru, kániyzek-kuń, ǵáziyne-
30
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
komshu, bek-bek, bay-bay, xalıq-budun, qala-kend, jarlı-shıǵay
hám t.b. Dástan tilinde bul
atamalar tómendegidey mısallarda ushırasadı:
– Eki
puqaram
kemis-aq bolsın, bele ekewi ashtan ólsin,- dep ǵazap etti
patsha
(213-bet).
Ya bolmasa
ǵáziynede
pul kóp ǵoy, bedewdiń beline zerdi júkle, pulǵa kelse, teń ólshe de al.
Bunnan ketti, neshshe múddetlerdi tay qılıp, Bozuǵlan jatqan
orda
ǵa jetti.(218-bet) Áne,
Sholpanay qırıq
kánizleri
menen otırıp tús kórdi.(239-bet).
Taxqa
minse, arıslan, sher shıǵar
dedi.(241-bet).
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń belgili bir bólegin áskeriy leksika quraydı. Qaraqalpaq
til biliminde áskeriy leksika filologiya ilimleriniń kandidatı U.Dáwletova tárepinen izertlengen
[2].
“Bozuǵlan” dástanı tilinde áskeriy qural-jaraq atamalarına baylanıslı mınaday sózler
ushırasadı
: dushpan-jaw, qılısh, sadaq, oq, mıltıq, ásker, urı, qaraqshı, sawıt, nayza, qalqan, jaw-
jaraq, sarı jay-jay, pıshaq, dábil,urıs
hám t.b. sózleri keń túrde qollanılǵan. Mısallar:
Altınnan
sawıttıń
jaǵası,
Qabıldı kózimniń jası...(216-bet)
At sawrınǵa tilla
qalqan
japsardı,
Mindi bedew beline...(219-bet)
Qırq palwannıń kúshi bar,
Jaw-jaraqqa
qarasa,
Ispixanlı sarı jay,
Sadaqtıń aǵzı shapshaqtay,
Sadaqa salǵan oqları,
Almastay keskir pıshaqtay
...(224-bet)
Jaw degendey jawdı qayaqtan taptıń,
Jawlaytuǵınıń óz jurtıńnıń balası.(221-bet)
Beter boldı kúnme-kúnnen bul dártim,
Dushpan japa salıp arttı miynetim (222-bet)
Bul atamadaǵı sózler ertedegi túrkiy jazba esteliklerinde ushırasadı. Orxon-Enisey
esteligi tilinde: jaw-yaǵ, ásker-sú, chirig, nayza-súńúg, urıs-súńús, urush, oq-oq, qılısh-qılıch
hám t.b túrde qollanılǵanın kóriwimizge boladı. Al, bul sózler Mahmud Qashqariydiń
“Devanu-luǵat-it-túrk” miynetinde bolsa, oq-oq, sawıt-say yarıq, nayza-suńu, sadaq-asıǵ, sarı
jay-jay, jaw-yaǵ, jaraq-yaraǵ, ásker-su, urıs-urush hám t.b qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, «Bozuǵlan» dástanı tilinde siyasiy jámiyetlik sózler ónimli qollanılǵan
bolıp, házirgi dáwirde bul sózlerdiń ayırımları gónergen sózlerge aylanǵan. Bazı bir sózlerdiń
forma hám mazmunında ózgerisler júz berse, ayırımları máni keńeyiwi qubılısına ushıraǵan.
Bul birlikler belgili bir tariyxıy dáwirlerdegi xalqımızdıń jámiyetlik siyasiy jaǵdayı haqqında
maǵlıwmat beredi.
REFERENCES:
1.
Karlıbaeva G. Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń semantikalıq-stilistikalıq ózgeshelikleri.
Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2017, B.31.
2.
Даулетова У. Военная лексика в каракалпакском языка: автореф. дис. …канд. фил.
наук. – Нукус: 1994.
3.
Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң раўажланыўы
менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1973. – Б.
150.
