Barcha maqolalar
Насос станцияларининг ҳолатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида энергетика, ерларнинг мелиорацияси, углеводород маҳсулотларини етказиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалигида насос станцияларининг аҳамияти ошиб бормокда. Иқтисодиётнинг ушбу соҳасида насос станциялар ишини ишончлилиги, узлуксизлиги, юқори энергия самарадорлиги ва мослашувчанлиги ҳамда бсқарор ҳолатларида ишчанлик қоюилиятлилигини таъминлаш долзарб масала хисобланади. Ривожланган хорижий мамалакатларда барча парамстрларга эришиш учун замонавий насос жиҳозларини доимий равишда янгилаш ва такомиллаштиришнинг маълум ютукларига эришилган. «Бу борада кувур тизимларининг эксплуатация муддатини 1,5-2 баробарга узайтирадиган насос станцияларининг юқори технологик ихтисослашган асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳозларини қўллаш талаб қилинмокда».
Узбекистан Рсспубликасида насос станциялари иш холатларини ростловчи энергия тежамкор усул ва қурилмаларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада насос станцияларининг энергетик жихозлари ва қувурларига электромеханик ва гидромсханик утиш жараён-ларига таъсирини пасайтиришнинг самарали усул, услуб ва курилмаларини ишлаб чикишда маълум натижаларга эришилган. Ростланадиган элсктр юритмаси асосида насос курилмаларини бошкариш структура схемаси ва алгоритмлари, «асинхрон двигатсль-насос» частотали ростланадиган тизимлари, турбомсханизмлардаги асинхрон двигателнинг мураккаб бошкарув структуралари ишлаб чикилган.
Жаҳонда бсқарор ҳолатларда насос станциялари узлуксизлиги ва ишончлилигини таъминлаш, бсхосдан утиш жараенларига тушувчи насос станцияларининг энергетик жихозлари ва кувурларини химоя килишнинг янги техника ва тсхнологияларини яратиш алоҳида ахамият касб этмокда. Бу соҳада насос станциялари ишининг барқарор ва бсқарор иш холатларини ростлашнинг усулларини ишлаб чиқиш, гидравлик зарблардан асосий энергетик жихозлар ва кувурларни ҳимоялаш курилмаларини яратиш, дренаж ва окова сувларни чиқариб ташлаш учун ёрдамчи энергетик жихозлар учун техник счимларни топиш ва ишончлилигини такомиллаштириш каби йўналишларда максадли илмий-тадкикотларни амалга ошириш устувор вазифа хисобланади. Юкорида кслтирилган илмий-тадкикотлар йуналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарб-лигини изохдайди.
Узбекистан Рсспубликасининг «Энергия билан оқилона фойдаланиш туғрисида»ги Қонун (1997 йил), Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия сарфи хажмини кискартириш, энергияни тежайдиган тсхнологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотларининг хавфеизлиги тугрисида»ги Узбекистан Рсспубликаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тугрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тсгишли барча мсъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади насос ва гидроэлектрик станцияларнинг асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳоз ва қувурларидаги бсҳосдан ўтиш жараёнлари ҳамда бсқарор ҳолатларига салбий таъсири ва оқибатларини пасайтирувчи алгоритм, усул, услуб ва курилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
насос станцияларининг энергетик жиҳозларидан фойдаланиш муддати-ни ҳисобга олган ҳолда электромеханик ва гидромеханик ўтиш жараёнлари-ни боскичма-босқич ечиш алгоритми ишлаб чикилган;
насос станцияларининг бсқарор ҳолатларидаги энергия тизимлари-нинг ўтиш жараёнларини тадқиқ қилиш имкониятини бсрувчи «кувур-насос-электрдвигатсль-электр тармок» тизими элементларини хисоблашнинг умум-лаштирилган математик модели ва дастурий мажмуалари ишлаб чиқилган;
насос станцияларининг энергетик жиҳозлари ва кувурларини гидравлик зарбдан ҳимоялаш учун кайта ишга тушириш курилмасини қўллашнинг янги усулари ишлаб чикилган;
насос станцияларининг энергетик жихозлари ишончлилигини ошириш учун насоснинг дискли занжирини пропорционал бошқариш курилмаси ишлаб чикилган;
ростлаш тизимли оқимли насос ёрдамида турли хил баландликдаги дренаж ва окова сувларни бир вақтда чиқариш услуби ишлаб чикилган;
бинодан фильтрацияли, дренаж ва ёмгир сувлари хамда насос станцияси ҳудудига туташган киемдаги сувларни оқимли насос ёрдамида бир вақтда олиб ташлашнинг ростлаш тизими яратилган;
ХУЛОСА
«Насос станцияларининг холатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Насос станцияларидаги аварияларнинг асосий сабабларидан бири гидравлик зарб билан мураккаблашган электромеханик ёки гидромеханик ўтиш жарасн ларид ир. Босимнинг кескин тсбранишлари тармоқнинг бузилишига, қувур арматурасининг бузилишига, насоснинг тўхташига ва хаттоки насос станцияларининг ишдан чиқишига олиб кслиши мумкин. Бу борада асосий энергетик жихоз ва кувурларни гидравлик зарбдан ҳимоялашнинг услуб ва курилмаларини ишлаб чиқиш масаласи мухим бўлиб қолади.
2. Илк бор “кувур - насос - элсктр двигатель - элсктр тармок” тизими модели таклиф килинди. Кслтирилган тенгламалар тизими турли авариявий ва эксплуатацион ҳолатларда энергия тизимнинг ўтиш ҳолатини тадкик этиш имкониятини бсради, яъни шиналарда босимни ўзгариши синхрон двигателнинг авариявий ҳолатда ўчиши, насос ёки кувур билан боғлиқ аварияларни тахлил килишда қўлланилади. Синхрон двигатель кувватининг кутилмаган ҳолда 15% га пасайиши агрсгатнинг турғунлигини сақланиб қолади, бунда электр механик жараёнлар тез пасаяди, гидромсханик жараёнлар эса 140 секундга якин давом этади. 30% га пасайиши агрегат узок муддатли тебранишлар холатига тушади. 50% га пасайиш бўлганида двигателнинг баркарорлиги бузилади ва у синхронизмдан чикиб кетади.
3. Диамстри 4,2 мстргача бўлган кувурли насос станцияларда гидравлик зарбларни ҳисоб қила оладиган дастурий комплекс ишлаб чиқилди. Бу комплекс асосий ва ёрдамчи энергетик жихозларни конструкция ва сув ўтказувчи иншоот ва кувурларни парамстрларини танловига таъсир эта олади. Электрон ҳисоб машиналари учун дастурларни расмий рўйхатдан ўтказиш ҳақидаги гувоҳномалар олинди, № DGU 03124 ва № DGU 03644.
4. Босим кувурларда қайта ёкиш курилмасидан фойдаланиш гидравлик зарбда босимнинг ошиш катталигини пасайтириш имкониятини бсради. Қайта ёқиш курилмаси ишлатилганида босим кувурлардаги гидравлик зарб юмшоқроқ ўтади. Қувурларнинг бирида босим ошганида қўшни кувурларга сув ташланади, пасайганда эса кўшни кувурлардан сув оқиб ўтади. Бунда гидравлик зарб ўрта ҳисобда 40%га пасаяди, босимнинг пасайиш муддати эса 1,5 баробарга камаяди.
5. FAP 01119 фойдали модель Патент даражасида насос станцияларининг дискли затвори ёпилишининг пропорционал бошқаруви қурилмасини тавсия килади. Дискли затворини ёпилиш тезлигининг ўзгариши аста-секин ўтади ва кувурда суюқликнинг окиш тезлигига пропорционал тарзда бўлади. Дастурланаётган логик контроллернинг техник тавсифи шундай тарзда дастурланадики, босим сув кувурида суюқликни тўғридан-тўғри етказиб бсриш тезлиги кайта тезлигига алмашганида, яъни суюқлик тезлиги нулга тенг бўлганда, диск затвори тўлиқ ёпилади, бу эса асосий энергетик жиҳоз ва кувурларда гидравлик зарбнинг пайдо бўлишини тамоман тўлиқлигича истисно этади.
6. Бир пайтнинг ўзида фильтрация, дренаж ва оқова сувларини нафақат бино, балки насос станцияларини атрофидаги ҳудуддан чиқариб ташлаш заруриятининг илмий асосланган услубияти барча гидроэнергетик объектларни эксплуатация килиш хавфеизлиги ва ишончлилигининг замонавий талабларига жавоб бсриши мақсадида тавсия килинади.
7. Насос станцияси биноси ва атрофдаги ҳудудлардан тортиб олинадиган окимлар парамстрлари ҳисобининг алгоритми ишлаб чикилган. Ечимнинг натижаси тортиб олинадиган фильтрация, дренаж ва оқова сувларнинг окимини насос станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан тартиб солувчи гидравлик калкитмалик тизимнинг тартиб солиш қонуни асосида бўлади. Олинган боғликлик ва тобеликнинг таҳлили шуни кўрсатдики, насос станцияси атрофидаги ҳудуддан тортиб чикиладиган сувнинг максимал катталиги 40-45 градуслик бурчакда тартибга солувчи қалқитма қурилманинг диск затворини ёпиш соҳасида эришилади.
8. ҒАР 00592 рақамли Патент бўйича фойдали модель даражасида насос ёки гидроэлектр станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан фильтрация, дренаж ва жала сувларини бир пайтнинг ўзида олиб ташлаш учун тизим тавсия килади, бу тизим ҳам стационар ҳолатда, ҳам авариявий сув тошкинларида ишлашга мўлжалланган.
9. Ишнинг натижалари бир қатор насос ва гидроэлектр станция эксплуатацияси амалиётига жорий этилган. Бажарилган комплекс экспериментал тадкикотлар ишлаб чикилган услуб ва математик моделларнинг мувофиқлигини тасдиклади. Теоретик ва экспериментал ҳисобларнинг ўртасидаги фарқ 6%дан юкори бўлмади, бу амалга оширилган тадқиқотларнинг ишончлилигини тасдиқлайди. Диссертация иши натижаларини жорий этишдан тушадиган тасдиқланган иқтисодий самардорлик йилига 200 млн сўмдан ошади.
Коллекцион уруғлик чигитларининг электр классификатори
Тадкикот объектлари: коллекцион чигитлар электр
классификаторининг асосий параметрлари.
Ишнинг максади: Гузанинг тукли уруглик чигитларининг электр классификатори ускунасини ишлаб чикиш ва унинг асосий параметрларини тадкик килиш ҳамда асослаш.
Тадкикот усуллари: Уругларнинг электрофизик хусусиятлари умумий маълум бўлган усулларда, назарий тадкикотлар электромагнит майдон назариясининг асосий хусусиятлари аввалги ўтказилган тадкикотлар натижалари асосида, тажриба текширувлари эса ишлаб чикилган тажриба ускунасида кўп факторли тажрибаларни математик режалаштириш ва математик статистика усулларидан фойдаланиб амалга оширилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Гуза коллекцион уруглик чигитининг асосий физик хусусиятларини ўрганиш, барабанли диэлектрик ишчи органи ёрдамида тукли уругларни фракцияларга ажратишни назарий асослаш, электр классификаторнинг конструктив ва режим параметрларини асослаш, амалий тажриба ва электр классификаторни кўллашдан олинадиган иктисодий самарадорликни аниклаш натижалари.
Илмий янгилиги тукли коллекцион чигитларининг асосий физик хусусиятлари, турли кутбли электродлар электр майдонидаги уругларнинг кутбланиш юзаси катталиги, турли кутбли электродлар радиуси хамда ажратилган уругларнинг харакат траекториясининг математик моделлари, гўза тукли уруглари электр классификаторининг илмий асосланган конструктив ва режим параметрлари.
Амалий ахамияти. Гуза коллекцион уруглик материалини бешта фракцияга юкори аникликда ажратиш жараёнини ўн мартагача тезлаштириш ва уругларнинг униб чикиш энергиясини ва унувчанлигини мос равишда 4 ва 8 % гача ошириш ишнинг амалий ахамиятини ташкил этади.
Тадбик этилиш даражасн ва иктисодий самарадорлиги: Тажриба ускунаси ЎзГСУИТИ генофондида сакпанувчи коллекцион уругларни кайта ишлаш ва элита уругларини тайёрлаш максадида кабул килинди.
Электр классификатордан фойдаланиш кўл меҳнатини электромеханизациялаш ҳисобига бир йилда 2,3 млн сўм иктисодий самара олишни таъминлайди.
Кўлланилиш соҳаси: уругчилик лабораторияларида.
Кесиш асбобларининг ескиришига чидамлилигини ошириш тупроқ қазиш машиналарининг корпуслари
Тадқиқот объектлари: тупроқ қазиш машиналари ва карер екскаваторларининг ишчи органларининг кесиш елементлари.
Ишнинг мақсади: кесиш елементларининг ескириш назариясининг илмий асосларини ишлаб чиқиш ва улар асосида тупроқ қазиш машиналарининг ишчи органларининг чидамлилигини оширадиган дизайн ва технологик ечимлар асосида ишлаб чиқиш.
Тадқиқот усули: кесиш органларининг ескириш жараёнини биомеханик ва математик моделлаштириш, уларнинг ер муҳити билан ўзаро таъсири, рақамли таҳлил усуллари, ишқаланиш ва ескириш назариясининг илмий қоидалари, натижаларни прогнозлаш ва статистик қайта ишлаш ишлатилган. Експериментал тадқиқотлар стендларда ва кенг кўламли шароитларда замонавий метрологик ускуналар ёрдамида standart усуллар бўйича ва експериментал режалаштириш усулидан фойдаланган ҳолда ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: тупроқни кесишнинг дискрет фазали динамик модели ишлаб чиқилган бўлиб, у чипларни шакллантириш жараёнларини, ривожланган ёриқ ва ескириш жараёнларини расмийлаштиради. Кесиш органларининг ескириши ва хизмат қилиш муддатини ҳисоблаш усули ва рақамли усул, шунингдек тупроқларнинг абразивлигини аниқлаш усули яратилди. Биомеханика тамойилларини амалга оширишга асосланган кесиш органларининг оқилона дизайнини аниқлаш усули таклиф етилади.
Амалий аҳамияти: алгоритмлар, дастурлар ва моделларнинг таклиф етилаётган усулларидан фойдаланиш, шунингдек, дизайн босқичида, дизайн ва технологик ечимларнинг кесиш органларининг ескиришига таъсирини башорат қилиш имконини беради. Биомеханик тадқиқотлар асосида, ескирган қаршилик ва маҳсулдорлик билан кесиш органларининг оқилона дизайни ишлаб чиқилган. Кийинишга чидамли сирт материалларини танлаш бўйича тавсиялар берилади.
Жорий етиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: автойўл консерни, Навоий кон-металлургия комбинати (НКМК), Тошгорстройрсмонт трести, қурилиш механизацияси, Узниипроцветмет, Спеcеплав ОАЖ да, шунингдек, ўқув жараёнида тупроқ қазиш машиналарининг кесиш корпусларининг мустаҳкамлигини ошириш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар амалга оширилди. Иш натижаларини Ўзбекистон Республикаси халқ хўжалигида амалга оширишнинг кутилаётган иқтисодий самараси 5,28 миллиард сўмдан ошади (2003 йил ҳолатига).
Қўллаш соҳаси: йўл қурилиши, қишлоқ хўжалиги, кончилик, машинасозлик ва илмий тадқиқотлар.
Иқтисодиётнинг рақамли трансформациялашуви асосида хизмат кўрсатиш соҳаларини ривожлантириш
Мазкур мақолада рақамли иқтисодиёт тушунчаси, рақамли иқтисодиётга хос бўлган технологик ўзгаришлар, хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш бўйича олиб рақамлаштириш соҳасидаги ўзгаришлар
масалалари ёритиб берилган, олиб борилган тадқиқот натижасида муаллифлар томонидан амалий тавсиялар илгари сурилган.
Информационные технологии в управлении строительством
Зависимость таможенных услуг в интеллектуальном пункте пропуска от колебательных процессов развития технологий и искусственного интеллекта
Бошқариш ва назорат тизими учун тақсимланган магнит параметрли ўзгартиргичлар
Тадкиқот объекта: тақсимланган магнитли парамерлар билан контактсиз ферромагнит ўзгартиргичлар, ўзгартириш диапозонининг кенгайиши, асосий тавсифларнинг математик моделлари, самарали ва кўп функцияли ферромагнит ўзгартиргичларнинг нуксон манбалари ва уларни лойиҳалаштириш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: технологии жараёнларни бошқариш ва назорат килиш учун катта ўзгармас токлар муттасил контактсиз ферромагнит ўзгартиргичларининг функционал имкониятларини кенгайтириш ҳамда самарадорлигини ошириш муаммоларини хал қилиш учун бошқариш ва назорат тизимининг таксимланган магнитли параметрлар билан контактсиз ферромагнит ўзгартиргичлар (ТМПКЎТ)нинг ривожланиши ва назарий умумлаштириш.
Тадкиқот усули: аналитик ва тажрибавий, параметрли структура(тузилма) схемалари усули, граф(жадвал)лар назарияси, автоматик бошкариш назарияси, ўлчов ўзгартиргичлари назарияси, нуқсон назарияси ва оператор усули.
Олинган натижалар ва янгилиги: тақсимланган магнитли параметрлар билан катта ўзгармас токлар контактсиз ферромагнит ўзгартиргичларнинг тузилиши тамойиллари умумлаштирилди; ихтиро учун 25 та муаллифлик гувоҳномасини олишга имкон берган таксимланган магнитли параметрлар билан катта ўзгармас токлар контактсиз ферромагнит узгартиргичларнинг асосий тавсифларини яхшилаш усуллари ва умумлашган конструктив схемалари аникланди хамда таснифланди; хар хил турдаги таксимланган магнитли параметрли билан ката ўзгармас токлар контактсиз ферромагнит узгартиргичларнинг конструктив хусусиятлари ва магнитли параметрлар таксимланган тавсифини магнитланиш эгрилигининг чизиксизлигини хисобга олиб контактсиз ўзгариш жараёнида бўлиб ўтадиган физикавий ходисаларнинг ўзаро боғлиқлигини аналитик баён қилига имкон берадиган статик моделлари тузилди, янги конструкциялар тадқик килинди хамда ишлаб чиқилди; барча асосий ва аник тавсифларини тахлил қилишга имкон берадиган таксимланган магнитли параметрлар билан катта ўзгармас токларнинг контактсиз ферромагнит ўзгартиргичларининг динамик ва статик моделлари ишлаб чиқилди; бошкариш ва талабларни хисобга олиб асосий назорат тизимига кўйилган асосий элементлар ўринларининг тартибли шкаласини киритиш ва уларнинг асосий тавсифларини яхшилашнинг графали моделлари хамда умумлашган усулларини хисобга олиш асосида таксимланган магнитли параметрлар билан контактсиз ўзгартиргичларнинг эвристик структура схемалари ишлаб чиқилди;оптимал параметларни танлашга имкон берадиган ЭҲМни қўллаш билан контактсиз ферромагнит ўзгартиргичларни параметрли лойиҳалаш усуллари ишлаб чикилди.
Амалии акамиятн: диссертациядаги КЎТКФЎ курилишининг асосий тамойиллари мавжуд ва янги патент олишга қодир КЎТКФЎ конструкцияларини тахлил қилишга имкон беради. КЎТКФЎ бирлашган контуридаги магнит оқимлари тақсиланиши таҳлили ва синтезининг ишлаб чиқилган усулларидан КЎТКФЎ асосидаги янги юкори самарали ва куп функцияли муттасил контактсиз ўзгартиргичлар ва ток ўлчагичларни ишлаб чикиш хамда тадқиқ килиш учун фойдаланиш мумкин. Диссертацияда баён қилинган асосий қоидалар КЎТКФЎ оинаси марказидан шинаниг ток билан қўшни шинага кўзғалиши, ташки магнит майдонлари таъсиридан нуқсонларнинг камайиши кисобига юқори аниқлик , кириш камда чиқиш занжирлари орасидаги гальваник ечим, нарх ва кам материал ҳажми, технологик конструкция,кичик каж.м хамда вазндаги ўзгарган ката ўзгармас токларнинг кенгайтирилган диапозонига эга бўлган КЎТКФЎни ишлаб чиқиш шунингдек уларнинг асосий тавсифларининг ҳисоби, КЎТКФЎ асосий элементлари ва структурасининг дастлабки танловини ишлаб чиқишга имкон берадиган асосий қоидалар баён қилинган. Шу билан бирга, ўзгарган ката ўзгармас токларнинг кенг диапазонидаги сезишни белгилаш йўналиши имконияти, эгилувчан бирлашган контури, бошқариш ва назоратнинг турли тизимларида КЎТКФЎнинг мураккаб шароитларида фойдаланиш учун ЭҲМ дастурлари, жадваллар ва формулалар ишлаб чиқилган.
Татбик этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлигн: ишлаб чиқилган КЎТКФЎ кирялайдиган(чўзадиган)машнналар электр ўтказгичларининг автоматлаштирилган тизимларида, АБТ бош ўтказгичларининг 600, 1000 ва 1200 прокат станлари, ЎзЎЧМКнинг вакуумли дўға печларида,”Электркимёсаноат” ҲЖБ электролиз ванналарининг ток юкланиши АРТда, Москва хлор саноати ИТИ (Россия),Олмалиқ тог-кон металлургия комбинатининг тўғрилагич тиристор қурилмаларида, Серов металлургия заводи 850 прокат станинингбош ўтказгичларида (Россия, Серов ш.),ЎзР ФА нинг автоматика ва энергетика ИТИ билан хамкорликдаги элементар частицалар тезлатгичларини айланма электромагнит ва фокусловчи таъминлаш ишлари, Чирчик «Кимёавтоматика” ИИЧБнинг КБ, Чимкент "Фосфор” ИЧБдаги сарик фосфорни ишлаб чнкариш ТП АТБнинг руда кизитиш печларида(Қозоғистон, Чимкент ш.), “ЧТЗ” ҲЖБ, "Дека ” МЧЖ, ЎзЎЧМК ҲЖБ, Чирчик РЭС, "МегалюксТрайт”МЧЖ ва бошкаларда татбиқ этилди. Ушбу ишни амалга оширишдаги иктисодий самарадорлик 18,43 млн.сўмни ташкил этди.
Қўлланиш coxae и: тадкиқотлар натижасидан рангли ва кора металлургия, кимё саноатидаги микропрецессорни кўп ҳолларда кўллаш билан бошкариш ва назоратнинг турли тизимлари учун енгил бузилмайдиган контактсиз: кам кўчмас, кам кўчма КЎТКФЎларни ишлаб чикишда, шунингдек электр машинасозлиги, электр аппарати машинасозлиги,тог-кон казиш саноати ва электрлаштирилган транспортларда кенг фойдаланиш мумкин.
Биотехнологик тизимларни экстремал ҳолатларда бошқариш алгоритмлари
Тадқиқот объектлари: турли экстремал (ҳалокатли) ва унга яқин ҳолатлар кўплаб кузатиладиган ишлаб чикаришнинг мураккаб объектлари.
Ишнинг мақсади: Ишлаб чиқариш объектларининг экстремал ҳолатларда фаолият самарадорлигини ва хавфсизлигини оширишга кўмаклашадиган бошқарув тизимининг татбикий аспектларини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: кўп сатхли иерархик тизимларни тизимли тахлил килиш аппарата, математик моделлаштириш усуллари, ситуацион, мантиқий моделлаштириш усуллари, кафолатланган натижа, имитацион моделлаштириш, бошқарув тизимларини оптималлаштириш ва синтез килиш тамойиллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: субстрат ўзгариш жараёнининг математик тавсифи тенгламалар тизими кўринишида шакллантирилган; кафолатланган энг яхши натижага эришиш учун объектни бошкаришнинг аналитик кўринишдаги функциялар ва функционалларни аниқлашга асосланган стратегиясини танлашнинг алгоритми ишлаб чиқилган; биотехнологик ишлаб чиқаришнинг муайян мисоллари оркали экстремал ҳолатларда технологик жараёнларнинг ҳолатини бахолаш ва бошкаришнинг алгоритми яратилган.
Амалий аҳамияти: моделлаштириш масалаларини ечиш, бошқарув объекта кўрсаткичларини назорат қилиш ва баҳолаш имконини берадиган, турли ҳолатларда ишлаб чикариш тизимининг мақсадли истеъфода қилинишини тиклашга йўналтирилган фаолиятини бошкаришни таъминловчи алгоритмлар ва дастурий воситалар мажмуаси ишлаб чиқилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисоднй самарадорлиги: Ишлаб чиқилган моделлаштирувчи алгоритмлар, дастурий воситалар мажмуалари, таклиф ва тавсиялар фармацевтика ва озиқ-овқат саноати корхоналарида жорий этилган. Умумий иқтисодий самара 2008 йилда 11 362 минг сўмни ташкил этди.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: Ишлаб чиқилган математик моделлар ва алгоритмлар халқ хўжалигининг турли соҳаларига тегишли, экстремал ва унга яқин холатлар кўп учрайдиган ишлаб чиқариш корхоналарини оптимал бошқариш жараёнида фойдаланилиши мумкин.
Аэродинамик ҳаракат таъсирида машинасозлик корхоналаридаги технологик жиҳозларни автоматлаштириш концепциялари ва методологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё амалиётида автоматлаштириш сохасида энергия ва ресурслардан самарали фойдаланиш, уларни тежайдиган технология ва техника воситаларини яратиш хамда уларни ишлаб чиқаришга каратилган тадқиқотлар олиб борилмокда. Ривожланган давлатларнинг ишлаб чикариш саноати фаолияти ва уларда технологии жараёнларни назорат килиш хамда бошқаришнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиккан холда замонавий илмий-техник тарақкиётининг ривожланиши концепцияси саноатнинг барча тармокларида юқори унумдорликка эга, ишончли, тежамкор технологии жиҳозларни яратишда замонавий технологияларни кенг кўламда қўлланишини таъминлаш долзарб муаммолардан бири бўлиб ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, яъни АҚШ, Германия, Япония, Жанубий Корея, Хитой, Россия ва бошка давлатларда маълум ютукларга эришилган бўлиб, уларда ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш, маҳсулотлар сифати ва рақобатбардошлигини таъминлаш учун машинасозлик корхоналарида технологии жараёнларни бошкариш ва автоматлаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда.
Жахонда технологии жиҳозларни автоматлаштиришда ноанъанавий усуллардан фойдаланиб янги турдаги жиҳозларни лойиҳалашни фундаментал тадқиқотлари асосида ечилаётган масалалар кўламига боглаш ва комплекс автоматлаштиришга катта ахамият берилмокда. Бу борада, жумладан автоматлиштирилган технологии жиҳозларда маҳсулот сифатини, юқори ишончлилик ва самарадорликни таъминловчи аэродинамик харакати таъсиридаги технологии жихозларни автоматлаштириш, уларни хисоблаш ва лойиҳалаш усулларини ишлаб чиқиш, бошқариш жараёнларини техник ва дастурий воситаларини, бошкариш алгоритмлари асосида пардозловчи-мустақкамловчи ишлов бериш параметрларини оптималлаштириш мух,им вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками? мустақилликка эришганидан буен энергия сарфини камайтириш ва юқори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларни ишлаб чикариш хамда бошкариш тизимларини яратишда технологик жиҳоз ва қурилмаларнинг унумдорлиги ва юқори ишончлилигини таъминлашга алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада, жумладан аэродинамик харакатли автоматлаштирилган технологик жихозларни яратишда сезиларли натижаларга эришиб келинмокда ва уларнинг бошқарув тизимларини такомиллаштириш, энергия тежамкор курилмалар, техник восита ва технологияларни такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларида Узбекистан Республикасини янадан ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «....миллий иқтисодиётни модернизациялаш асосида унинг рақобатдошлигини оширишнинг стратегик йўналишларини янада такомиллаштириш»1 вазифаси белгилаб берилган. Мазкур вазифани амалга оширишда аэродинамик харакатли автоматлаштирилган технологик жихозларни ва технологияларни ишлаб чиқаришга тадбик этиш, уларни унумдорлигини, ишончлилигини янада ошириш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чикишда диссертация тадқиқотида олинган натижалар маълум даражада хизмат килади.
Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасининг янада ривожлантириш харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017-2021 йилларига мўлжалланган бешта устувор йўналишлар бўйича харакатлар стратегияси», 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги, 2014 йил 4 февралдаги ПҚ-2120-сон «2014-2016 йилларда тайёр махсулотлар, бутловчи буюм ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш Дастури тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишда аэродинамик ҳаракатдаги автоматлаштирилган технологик жиҳозларни лойиҳалаш ва яратишнинг илмий-назарий асосларини ривожлантиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
аэродинамик ҳаракат таъсири ёрдамида цилиндрсимон деталларга якунловчи-пардозловчи ишлов берадиган автоматлаштирилган технологик жиҳозларни лойиҳалаш ва яратишнинг концепцияси ишлаб чиқилган;
деформацияловчи элементга (шар) ҳаво оқимининг ўзаро таъсирини назарий тахдили асосида якунловчи-пардозловчи автоматлаштирилган технологик жараённи физик мохияти аниқланган;
аэродинамик ҳаракат таъсирида автоматлаштирилган технологик жиҳозларда ишлов берилаётган юзани шакллантириш жараённинг боришини энг мақбул шароитини аниқлаш, ишлов бериладиган деталнинг физик-механик хоссалари ва чиқиш характеристикалари ўртасидаги боғланиш ўрнатилган;
вертикал ҳамда горизонтал ўк бўйича тешикларга парчин мих ўрнатувчи, майда донадор буюмларни узатиш ва уларни тармоқлар бўйича тарқатадиган автоматлаштирилган ускуналар конструкциясини илмий-назарий асослари яратилган;
цилиндрсимон деталларга якунловчи-пардозловчи ишлов берувчи аэродинамик харакат таъсири ёрдамида ишловчи автоматлаштирилган курилма яратилган.
Хулоса
Диссертацияда олинган илмий натижалар асосида куйидаги асосий хулосаларга эришилди.
1. Машинасозлик ишлаб чикаришда автоматлаштирилган технологик жихозларнинг аэродинамик харакат асосида лойихалашнинг концепция ва методологияси ишлаб чиқилган.
2. Цилиндрсимон деталларга пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов бериш, текис махсулотларни юклаш, вертикал ва горизонтал ўкли тешикларга парчин михларни ўрнатиш учун янги аэродинамик харакат асосида ишловчи автоматлаштирилган ускуналар лойиҳаланди.
3. Юпқа деворли цилиндрсимон деталларга тигли, пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов беришнинг мавжуд усул ва воситалари ёрдамида ишлов берилаётганган юзанинг зарурий ғадир-будирлигини (Ra=0,16-0,08 мкм) таъминлашнинг иложиси йўқлиги учун ишлов беришнинг ноанъанавий усулларини ишлаб чиқиш зарурияти пайдо бўлганлиги кўрсатилган.
4. Автоматлаштирилган технологик жараёнлар ва курилмаларни яратишнинг методологясини илмий асосланган ва шакллантирилган услублари ишлаб чиқилган.
5. Аэродинамик оқимни бир хил эмаслигини ва микротекисликларни мавжудлигини ҳисобга олган холда шарни ишлов бериладиган юзага катор зарбалар берилиши жараёнида ҳосил бўладиган туташув кучланишини хосил бўлиш назарияси ишлаб чикилган ва технологик факторларнинг макбул параметрларини танлаш имконияти яратилган.
6. Натижавий таркибий куч шарнинг огирлик кучидан устун ва мустаҳкам мувозанат пайдо бўлиши ҳолатида қурилманинг белгиланган кўрсаткичларида эркин шар билан аэродинамик окимларни ўзаро таъсир этиш механизми назарий тавсифланган.
7. Автоматик манипуляторларнинг қамраш механизмларини самара-дорлиги ва ишончлилигини ошириш мақсадида вакуум ҳосил киладиган айланувчан ҳаво оқимидан фойдаланиш тавсия этилган.
8. Технологик жихозларга узатиб берувчи транспорт трубаларининг эгилиш жойларида маҳсулот тикилиши ёки букилиб қолиш ҳолатларини олдини олиш учун аэродинамик эффект асосидаги автоматлаштирилган технологик курилмалардан фойдаланиш зарурияти борлиги асосланган.
9. Пакетларнинг горизонтал жойлашган тиркишларига парчинни ўрнатиш технологик жараёнини лойихалаш тамойиллари аэродинамик эффектнинг ягона назариясига асосланган. Цилиндрсимон деталларнинг ички юзаларига пардозловчи-мустаҳкамловчи ишлов берувчи аэродинамик харакатли автоматик жиҳозлар, майда донадор буюмларни транспортировка килиш ва тақсимлаш учун юкори унумдорли автоматлашган технологик ускуналар, текис буюмлар учун вакуум ушлатичлар, вертикал ва горизонтал ўқли тешикларга парчинлар конструкцияларини лойихалаш ва хисоблаш билан изоҳланади.
10. Технологик операциялар орасида маҳсулотни ташишда, юклашда автоматлаштирилган аэродинамик харакат асосида ишловчи курилмалардан транспортировка ва юклаш максадида фойдаланишга илмий асосланган тавсиялар берилган, контактсиз ва урилмасдан тартибли амалга ошириш усуллари келтирилган.
11. Олиб борилган илмий изланишлар натижасидан олинган маълумотларни ишлаб чикариш жараёнларини автоматлаштириш билан боглик масалаларини ечишда, якуний ишлов беришда, транспортировка килишда, юклашда, йиғиш каби жараёнларда қўллаш нафақат машинасозликда, балки саноатнинг бошқа соҳаларида ҳам фойдаланилиши мумкин.
Ахборот ресурсларига TIAV-мультимедиа тизимларида дискрет-узлуксиз ишлов бериш жараёнларини моделлаштириш усуллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бутун жаҳон мультимедиа воситаларининг 1994 йилдаги ялпи обороти 16 млрд. АҚШ долларини ташкил қилган бўлса, 2014 йили эса 100 млрд. АҚШ долларини ташкил қилди. Мультемедиа технологияларни жадал ривожланиши натижасида, турли кўринишдаги дискрет-узлуксиз ахборотни сақлаш, ишлов бериш, мурожаат ва такдим этиш 2012 йилга келиб 83 % ташкил этди. Дискрет- узлуксиз тизим табиатан турли кўплаб элементлардан (матн, овоз, аудио, видеолавҳа ва ҳаказо), хусусан, ҳолати узлуксиз жараёнлар билан ифодаланувчи, чекланган муддатли ва элементли тизимни тахлили учун ҳодиса таъсир вактининг муҳим бўлмаган ҳолатларини дискрет жараёнлар билан ифодаловчи параллел ва тармоқланган динамик тизим ҳисобланади.
Ахборот-коммуникация технологияларининг изчил суръатларда ривожланиб бориши ахборот хажмини кескин ошишига олиб келди, ахборот окими тезлиги ошди, шунингдек ахборот ресурларига бўлган эхтиёжи ошиб борди. Бундай холатларда турли кўринишдаги ва хажмдаги дискрет-узлуксиз ахборот ресурсларини тизимлаштириш, сақлаш, узатиш, кабул килиш, ишлов бериш, такдим этиш осон ва кулай мурожаат интерфейсини, вақт ва замондаги оқимини мувофиқлигини таъминловчи математик модел, усул ва алгоритмларни яратиш орқали фойдаланувчига тушунарли, ишончли, тўлиқ, англаш ва ўзлаштириш учун кулай холда ахборот такдим этиш муҳим аҳамият касб этади.
Мультимедиа тизимларини лойиҳалаш масалалари, назарияси ва муаммоларини ҳолатини таҳлили TIAV-мультимедиа тизимларининг ахборот, фаолият, динамик моделларини, самарали алгоритмлари ва дастурий мажмуасини тадбик этишнинг ташкилий тузилмасини яратишда маълум қийинчиликлар мавжудлигини кўрсатди. TIAV-мультимедиа тизимларида ахборот ресурсларига ишлов беришнинг дискрет - узлуксиз жараёнларини бошкариш тизимини лойхалаш учун муаммони ечишга йўналтирилган дастурий мажмуалар асосида самарали алгоритмлар, математик ва ахборот моделларини яратиш долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Мультимедиа тизимларида инновацион услубиятларни қўлланилиши дискрет-узлуксиз ахборот ресурсларига ишлов бериш жараёнларининг барча босқичларида ахборот ресурсларини кабул килиш, сақлаш, такдим этиш, тизимлаштириш, кулай мурожаат интерфейсини қўллашни жадаллаш-тирилиши натижасида фойдаланувчи томонидан ахборот ресурларини тўлиқ ўзлаштириши таъминлайди.
Узбеки стон Республикаси Президентини 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон “Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги, 2011 йил 24 февралдаги ПҚ-1488-сон “Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг медиамаркази фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги Қарорларида кўрсатилган вазифалар ижросини таъминлашда мультимедиа тизим ва технологияларини ишлаб чикиш зарурдир.
Мультимедиа тизимида харакатланувчи барча жараёнлар дискрет-узлуксиз характерга эта, натижада бундай автоматлаштирилган мультимедиа тизимлари TIAV объектлар синфидан фойдаланишга асосланган TIAV контейнерларини лойиҳалашнинг онлайн конструкторларини ўз ичига олувчи моделлари, самарали алгоритм ва дастурий мажмуаларини ишлаб чиқиш зарурати тугилади.
Тадқиқотнинг мақсади TIAV-мультимедиа тизимларида ахборот ресурсларига ишлов беришнинг дискрет-узлуксиз жараёнларини моделлари, усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги кўйидагилардан иборат:
мультимедиа жараёнлари ва умумтизим талабларига мувофиқ қарорларни қабул қилувчи, ахборот ресурсларни киритиш ва чиқувчи ҳолатларини лойиҳалашда қўлланиладиган факторларига чегаравий шартлари бўлган TIAV-мультимедиа тизимида такдим этиш модели ишлаб чикилган;
стохастик мультимедиа жараёнларининг динамик ҳолати, кирувчи факторлар ва чизиқли дифференциал тенгламалар асосида максадли кўрсаткичларни башоратлашнинг динамик жараёнларини регрессион тенгламалардан фойдаланган ҳолда ифодалаш орқали TIAV-мультимедиа тизимини дискрет-узлуксиз жараёнларда ахборотларни қайта ишлаш механизми ишлаб чикилган;
ахборот ресурсларга ишлов беришда тизимли ёндошишга асосланган мультимедиа муҳити доирасида матн, тасвир, аудио, видео кўринишидаги маълумотларни кайта ишлаш тизимини жадаллаштириш технологияси ишлаб чикилган;
мультимедиа жараёнлари техник даражасини ошириш, TIAV контейнерларни яратиш жараёнини яхшилаш, фойдаланувчи томонидан кулай ўзлаштиришни таъминлаш учун ахборот ресурсларини иерархик таксимлаш назарияси доирасида TIAV (text, image, audio, video) мультимедиа объектларини автоматик равиш шакллантириш усуллари ишлаб чикилган;
таклиф этилган математик моделлар асосида TIAV-мультимедиа тизимлари ахборот ресурслари билан ишлашга тайёр бўлмаган фойдаланувчилар учун дўстона интерфейсни таъминловчи, мультимедиа жараёнларини ташкил этувчи, бевосита TIAV контейнерларини яратувчи ва намойиш этувчи TIAV-мультимедиа тизимлари онлайн тизим TIAV контейнерлар конструкторининг дастурий таъминоти ишлаб чикилган.
Хулоса
Диссертацияда тизимли тахдил ва синтез, оптимизация, дискрет-узлуксиз ва чизиқли дастурлаш усуллари, умумий бошқарув назарияси, эҳтимоллик назарияси, қарор кабул килиш назариясини қўллаш асосида TIAV-мультимедиа тизимларнинг дискрет-узлуксиз жараёнларини карор кабул килиш алгоритмлари, моделлари ва усулини ишлаб чикишда куйидаги натижалар олинди:
1. Мультимедиа тизимларида ахборот ресурсларига ишлов беришнинг дискрет-узлуксиз жараёнларини қўллашнинг тахдили уларнинг ўзига хос хусусиятларини танлайди ва ривожланиш истикболларини аниклайди.
2. Ахборот ресурсларни иерархик таркалиши назарияси доирасида TIAV (text, image, audio, video) мультимедиа объектлари синфи ажратиб олинган, мультимедиа жараёнлари техник даражасини ошириш, TIAV контейнерлари яратиш жараёнларини яхшилаш, фойдаланувчи томонидан қулай ўзлаштиришни таъминлаш, шунингдек, мезонларни танлаш амалга оширилган, ахборот ресурсларига ишлов беришга юклатиладиган асосий талаблар шакллантирилган, бу ўз навбатида TIAV-мультимедиа тизимларини ўзига хос хусусиятлари, чегаравий ва фаолият юритиш имкониятлари фойдаланиш самарадорлигини аниқлаш имконини беради.
3. Мультимедиа тизимларида факторларга қўйилган чекланмалар асосида таклиф этилган TIAV-мультимедиа тизимлари концептуал моделини, тузилмавий- конструктив вариантлар тўпламини шакланиши, амалда жорий этиш кўрсаткичларини тахдили, лиги услубда мультимедиа жараёнларини лойихалашни ташкил этиш ахборот ресурслари киритиш муддатини қисқартиради, умумтизим талабларини аниклайди ва мультимедиа жараёнлари учун оптимал ечимни беради.
4. TIAV-мультимедиа тизимлари математик моделини ишлаб чиқиш, мультимедиа тизимлари фаолиятини ифодаланишини шакллантиради, параметрлар ўзаро боғлиқлиги, тизим ҳолатини башоратлаш, оптимал шароитни излаш, дастурий таъминотини ишлаб чикиш, куйидаги талабларга жавоб беради, адекватлик, берилган аникликда тадкиқ этилаётган лойҳалаш ва бошқариш учун зарур бўлган лойихалари объектини информативлиги, модел параметрлари билан амалдаги бошқарувчи таъсирларнинг боғликлиги компьютер тезкор хотирасининг энг кам хажмида ва энг кам вактда жорий этилишини таъминлайди.
5. Олиб борилган тадкиқотлар TIAV-мультимедиа тизимларининг дастурий таъминоти TIAV контейнер томонидан маълум фойдаланувчига X (инсон/мин) изчиллигида амалга оширилувчи хар бир хизмат кўрсатишнинг ўртача вақти 0,05 (мин)да фойдаланувчилар окимига хизмат кўрсатишни таъминлайди. Тизим (навбат юзага келган вақтда) 14 фойдаланувчидан кўп бўлмаган хизматни кўрсатади.
6. TIAV-мультимедиа тизимларини адаптив бошқаруви синтезига тизимли ёндошувини асослаш ва таклиф этилган математик модел параметрларини баҳолаш учун ҳисоблаш усулини танлашни амалга ошириш мультимедиа жараёнларини бошқариш бўйича тезкор оптимал карор кабул қилишни таъминлайди.
7. Мезонлар қобиғи бўйича Кротов ҳоссасига жавоб берувчи мультимедиа объектлари оптимал микдорини танлаш учун TIAV-мультимедиа тизимлари алгоритми ишлаб чиқилган. Мультимедиа тизимларида ҳар бир фойдаланувчига 5-7та TIAV контейнерларидан фойдаланиш вактида мультимедиа тизимида фойдаланувчининг ўртача иштирок этиш вақтининг берилган оптимал вактидан ошмаслиги учун, яъни f-гизим — ^берилган шартнинг бажарилиши, ҳамда TIAV контейнерларнинг берилган оптимал микдорида фойдаланувчиларга хизмат кўрсатишнинг эҳтимоли кўрсаткичи, яъни рад этиш эхтимоли 0.03 с.га; нисбий ва абсолют ўтказиш имкониятини 4 TIAV контейнер/мин.га; фойдаланувчиларнинг ўртача навбатда туриш сони 2-3 киши; ўртача банд бўлган TIAV контейнерлар сони 5-6гача етади; фойдаланувчиларнинг мультимедиа тизимида ўртача бўлиш вақти 30-105 минутни ташкил этади.
8. TIAV-мультимедиа тизимлари саноат тажрибасида жорий этилиши натижасида эришилган натижалар амалдаги ўхшашлари билан солиштирилади, TIAV-мультимедиа тизимлари учун таклиф этилган дастурий-алгоритмик комплексларни амалдаги тадбиқи асосида мультимедиа ахборотларини йигиш, жамлаш ва уларга ишлов бериш мультимедиа маълумотларини кабул килиш даражасини оширади, амалдаги ўхшашларга нисбатдан ахборот ресурсларини тўлик ўзлаштириш 89%дан 98% ошади, мультимедиа маълумотларига ишлов бериш вақт микдори 0.05 минутдан 0.033 минутга, яъни 1.2 маротаба қисқаради.
Аррали жинларнинг самарали ишчи органлари ва механизмлари конструкцияларини ишлаб чиқиш ҳамда параметрларини ҳисоблашнинг илмий асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда жахон бозорида пахта толасига бўлган талаб ортиб бормокда. Пахта бўйича халкаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотларига Караганда ташки бозорга пахта толаси етказиб бериш бўйича Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Бразилия ҳамда Ўзбекистон каби давлатлар етакчилик килмоқда. 2017-2018 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш ўтган мавсумга нисбатан 5,1% (22,48 млн. тонна)га ортиши, толага талаб эса 1,7% (24,09 млн. тонна)га ортиши кутилмокда. Пахтага дастлаби ишлов беришда асосан АҚШ, Хитой ва Ўзбекистонда ишлаб чикарилган технологик ускуналарда амалга оширилмокда1. Пахта хосилини етиштириш хажмининг баркарорлигини сақлаш ва жахон бозорида хомашё ракобатбардошлигини ошириш учун тола сифатини янада яхшилаш юкори самарадорликни намоён килади.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буён юкори сифатли пахта толасини ишлаб чикаришни таъминловчи технологик жараённинг юкори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларини яратишга оид бўлган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада пахта тозалаш корхоналари томонидан ишлаб чиқарилаётган махсулот микдори ва табиий сифатини сақлашни таъминлаш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган техника ва технологияларини яратишни алохида таъкидлаш мумкин.
Жаҳонда чигитли пахтани жинлашда янги техника ва технологияларни янги намуналарини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади. Бунда пахта заводларининг асосий технологии машиналари ҳисобланган аррали жинларнинг юқори самарали ишчи органларини ишлаб чикиш бўйича максадли йўналтирилган илмий-тадқиқотларни амалга ошириш, юкори намликдаги пахта хомашёсини жинлашда пахта толаси сифатини олиш бўйича параметрлар ва ишлаш режимларини хисоблаш усулларини яратиш соханинг долзарб масалаларидан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Ўзпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифалар ниамалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкикот максади аррали жин машинаси ишчи органлари ва механизмларининг самарали конструкцияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадкикотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
аррали жиннинг ишчи органларини самарали ва ресурстежамкор конструкциялари ишлаб чиқилган;
аррали цилиндр ва электрюритгич ротори ҳаракат қонунлари аналитик усулда аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
қайишкок таянчли колосник тебраниш қонунияти аналитик усулда аниқланган, асосий параметрлари ишлаб чиқилган;
пахтадан келаётган тасодифий каршилик, ночизиқли бикрликка эга бўлган таянчни инобатга олиш усули ишлаб чиқилган;
аррали жин ишчи камерасидаги чигитли пахта ва ишчи орган орасидаги ишкаланишни камайтириш усули ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Аррали жинларнинг самарали ишчи органлари ва механизмлари конструкцияларини ишлаб чиқиш ҳамда параметрларини ҳисоблашнинг илмий асосларини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича илмий тадқикотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Жинни аррали цилиндри енгиллаштирилган конструктив схемалари ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар сифатли тола олиш технологияларини яратишга хизмат килади.
2. Жинни аррали цилиндри икки массали машина агрегата динамикаси масаласини аналитик усулда ечишасосида юритгич ротори ва аррали цилиндр вали харакат қонунларини аниқлаш формулалари ишлаб чиқилди.Бу сохадаги тадқиқотлар аррали цилиндр валининг харакат қонунларини аниклашда хизмат қилади.
3. Жиннинг қайишқоқ таянчли подшипникларга ўрнатилган аррали цилиндрининг тебраниш амплитудаси ва хусусий тебраниш частотасини хисоблаш методи ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадқиқотлар аррали цилиндрининг тебраниш амплитудаси ва хусусий тебраниш частотасини хисоблашга хизмат қилади.
4. Жин хомашё валиги массасини ҳисобга олиб аррали цилиндрвалини эгилишини хисоблаш методикаси ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар аррали цилиндр валига тушадиган юкламаларни хисоблаш учун хизмат қилади.
5. Бикрлиги чизикли бўлмаган кайишқок таянчли колосникни тебраниш даври ва частотасини ўзгариш қонуниятлари ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадкикотлар колосникларнинг харакатларини аниклашда хизмат қилади.
6. Аррали жин хомашё камерасида юкори намликдаги пахта хомашёсини қуритишнинг ўзига хос томонларини инобатга олган холда хажмий иссиклик узатиш коэффициентини аниқлаш методикаси ишлаб чиқилди.Бу сохадаги тадкикотлар жинларда содир бўладиган иссиқлик алмашинув жараёнларини хисоблаш учун хизмат қилади.
7. Жин ишчи камераси қиздирилган деворлари билан пахта орасидаги ишқаланишни жараёнини ўрганиш учун махсус ускуна ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадкикотлар жин ишчи камерасидаги ишқаланиш коэффициентларини аниқлаш учун хизмат килади.
8. Аррали жинлар янги конструкциядаги ишчи камераси парметрлари ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадкикотлар аррали жинлар ишчи камерасидаги чигит билан бўладиган ишқаланишни оптималлаштириш учун хизмат қилади.
Актуальные проблемы усовершенствования правоотношений в сфере налогового контроля в условиях цифровизации
Zamonaviy korxonalarda innovatsion strategiyaning o‘rni va ahamiyati
Ushbu maqolada iqtisodiyotni erkinlashtirish va rivojlantirish, ishbilarmonlik muhitini yaxshilash, iqtisodiyot tarmoqlarining raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha tub islohotlarni amalga oshirishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining barqaror, ijobiy o‘sishi haqida so’z yuritilgan.
Yer osti suvlarini filtrlash jarayonlarini matematik modellashtirish va o‘rganish
Virtual voqelik tushunchasi va uning ta’limdagi o‘rni
Ushbu maqolada virtual voqelik tushunchasi, uning turlari, yoʻnalishlari va qoʻllanilish sohalari hamda uning ta’limdagi oʻrni haqida qisqacha tavsif berilgan.
Videoendoskopiya usuli asosida olingan inson organlarining tasvirlari ishlov berish masalalari
To‘liq fazoda pretsident obyektlarni aniqlash algoritmi
Tasvirni segmentlash algoritmlari
Talabalarning til o‘rganish qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan onlayn o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish metodikasi
Rossiya, xitoy va O‘zbekiston o‘rtasidagi logistikada raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning o‘rni
Rossiya Federatsiyasida bo'lajak o'qituvchilar orasida raqamli kompetentsiyani rivojlantirish xususiyatlari
В статье обоснована необходимость формирования цифровой компетентности у будущих учителей, что влечет за собой необходимость модернизации профессиональных образовательных программ и методики преподавания дисциплин и проведения практик. Уточнено понятие «цифровая компетентность», определены цель и задачи формирования цифровой компетентности у будущих учителей. Цифровая компетентность позволяет сделать будущего учителя более востребованным и конкурентоспособным.
Robot texnikasida kengaytirilgan haqiqat: kelajak uchun dunyolarni birlashtirish
This article explores the use of augmented reality (AR) in robotics. Explores interactive programming lessons, allowing students to interact with virtual robots in real time, changing code and seeing the results of their actions. Simulation of real scenarios of robot operation in a virtual environment is also discussed, which simplifies the understanding of the principles of operation and programming of robots. These innovations make learning more interactive, enhancing learning and developing robotics programming skills.
Raqamli texnologiyardan foydalangan holda pochta aloqasini avtomatlashtirish istiqbollari
Ushbu maqolada mualliflar fan, texnika va texnologiya taraqqiyotini rivojlantirishda pochta aloqasini avtomatlashtirish, texnologik jarayonlarni kompleks mexanizatsiyalashtirish va raqamli texnologiyalardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy asoslagan.
Qurilish sanoatini tashkil etish va rejalashtirish
Ushbu maqolada qurilishni tashkil etish, rejalashtirish va boshqarishning asosiy jihatlari muhokama qilinadi. Asoschilari va qurilishni tashkil etish fan va amaliyotining rivojlanishi tarixi yoritilgan.