YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
DAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARI BOSHQARUV TIZIMI: NAZARIY
YONDASHUVLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Umarova Aziza Sabirovna
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Taʼlim muassasalarining boshqaruvi mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037123
Annotatsiya.
Ushbu maqolada davlat oliy ta’lim muassasalarida (DOTM) boshqaruv
jarayonining nazariy asoslari, uning tarixiy rivojlanishi hamda zamonaviy menejment
yondashuvlari tahlil etiladi. Qadimgi davrlardan tortib, sanoat inqilobi, ilmiy boshqaruv
maktabi, ma’muriy boshqaruv maktabi va byurokratik boshqaruv nazariyasi keltirgan
g‘oyalarining oliy ta’lim muassasalari uchun tutgan o‘rni yoritiladi. Shuningdek, tizimli,
miqdoriy, xulq-atvor yondashuvlari va zamonaviy innovatsion boshqaruv tamoyillarining
DOTM faoliyatiga tatbiqi ko‘rib chiqiladi. Maqola yakunida DOTMda raqamli texnologiyalar,
xalqaro standartlar va ilg‘or menejment usullaridan foydalanishning ahamiyati haqida
xulosalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Davlat oliy ta’lim muassasalari (DOTM), boshqaruv nazariyalari, ilmiy
boshqaruv maktabi, ma’muriy boshqaruv, byurokratik boshqaruv, tizimli yondashuv,
innovatsion menejment, raqamli texnologiyalar, ta’lim sifati.
Kirish.
Oliy ta’lim muassasalari, xususan, davlat oliy ta’lim muassasalari (DOTM) –
jamiyat taraqqiyotining intellektual negizini shakllantiruvchi, ilm-fan va innovatsiya ta’limi
markazi hisoblangan muhim institutlardir. Ularning faqatgina bilim berish bilan cheklanmay,
ilmiy izlanishlar va amaliy natijalarni jamiyatga keltirishdagi roli tobora ortib bormoqda. Bu
jarayonda DOTMda samarali boshqaruvning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Boshqaruv
tushunchasi murakkab, ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uning rivoji tarixiy, iqtisodiy, ijtimoiy va
psixologik omillar ta’sirida shakllangan. Qadimgi Yunoniston, Rim va Misrdan boshlab, sanoat
inqilobi davriga kelib, Teylor (ilmiy boshqaruv), Fayol (ma’muriy boshqaruv) va Veber
(byurokratik boshqaruv) nazariyalari taraqqiy topgan. XX asr o‘rtalariga kelib, tizimli,
miqdoriy va xulq-atvor yondashuvlari paydo bo‘ldi, hozirgi paytda esa innovatsion
texnologiyalar va raqamli platformalar asosida boshqaruv yanada puxta shakllanib bormoqda.
DOTM misolida bu yondashuvlar o‘quv jarayonini rejalashtirish, ilmiy tadqiqotlar, kadrlar
siyosati, moliyaviy menejment va boshqa yo‘nalishlarda o‘z ifodasini topadi.
Ta’lim sohasida, xususan, oliy ta’lim muassasalarida boshqaruv alohida o‘rin tutadi.
Davlat oliy ta’lim muassasalari (DOTM) zamon talablaridan kelib chiqib, faqatgina bilim
berish bilan cheklanib qolmasdan, shu bilim va ko‘nikmalarni amaliyotga tadbiq etishi, ilm-fan
taraqqiyoti, innovatsion yondashuvlar va yangi texnologiyalarni jamiyatga uzluksiz olib
kirishi zarur. Shu ma’noda DOTM boshqaruv tizimi samarali ishlashi, turli ijtimoiy-iqtisodiy,
ma’naviy-ma’rifiy, boshqaruv nazariyalarining ilg‘or tajribalarini qamrab olishi va tizimli
integratsiyani ta’minlashi kerak.
Boshqaruv – bu murakkab, ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uni o‘rganish tarixiy, ijtimoiy
hamda iqtisodiy o‘zgarishlar kontekstida amalga oshirilishi lozim (Weber, 1922). Qadim
zamonlardanoq davlat va jamiyatni boshqarish masalasi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan.
Masalan, qadimgi Misrda piramidalarni qurish jarayonining muvaffaqiyati samarali mehnat
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
taqsimoti va markazlashgan boshqaruvga bog‘liq bo‘lgan (Kieser, 2010). Shuningdek, qadimgi
Yunoniston, Rim imperiyasidagi harbiy va siyosiy boshqaruv tizimlari ham dastlabki
menejment tamoyillari shakllanishida muhim o‘rin tutgan.
Biroq aynan iqtisodiy va ijtimoiy omillar boshqaruv tizimiga hal qiluvchi ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, hunarmandchilikning rivojlanishi, savdo aloqalarining kengayishi,
shaharlarda korxonalar sonining o‘sishi boshqaruvning dastlabki shakllariga yo‘l ochgan.
O‘rta asrlarda korxonalar, gildiyalar, ustaxona va cehlar o‘ziga xos ma’muriy boshqaruvni
talab qilgan. Ustoz-shogird tizimi, mahsulot sifatini nazorat qilish, savdo manfaatlarini himoya
qilish kabi funksiyalar bir tomondan professional kasb egalarining malakasini oshirgan bo‘lsa,
boshqa tomondan esa korxona doirasida boshqaruv tizimini kuchaytirgan (Johansson, 2015).
Pedagogik kontekstda bosqichma-bosqich rivojlangan ta’lim tizimlari, maktablar va
madrasalar ham muayyan boshqaruvni talab qilgan. Ayni paytda bu muassasalar jamiyat
rivoji uchun muhim kadrlar tayyorlagani sababli, ularning boshqaruvida tarbiyaviy, ijtimoiy
va ma’naviy qadriyatlar ham o‘ta muhim o‘rinni egallagan (Герчикова, 2000).
XIX asr oxiri va XX asr boshi sanoat inqilobining avj olishi bilan boshqaruv jarayonida
samaradorlikni oshirish masalasi kun tartibiga chiqdi (Taylor, 1911). Bu jarayonni ilmiy
bosqichga ko‘tarishda Frederik Teylor boshchiligidagi ilmiy boshqaruv maktabi katta hissa
qo‘shdi. Teylorning asosiy g‘oyasi – mehnat jarayonini puxta tahlil qilish, vazifalarni mayda
bo‘laklarga bo‘lish, ishchi-xodimlarning ixtisoslashuvini oshirish, mehnatni normativlash,
rag‘batlantirish tizimini joriy etish edi.
Teylorning “Ilmiy boshqaruv tamoyillari” asari (Taylor, 1911) boshqaruv sohasida
inqilobiy g‘oyalarni ilgari surdi. Unga ko‘ra, har qanday jarayonni samarali tashkil etish
uchun:
1.
Mehnat jarayonini ilmiy tahlil qilish;
2.
Kasbiy tayyorgarlik va malakani oshirish;
3.
Ishchilar orasida hamkorlikni rivojlantirish;
4.
Rahbar bilan ijrochi o‘rtasidagi vazifalarni aniq ajratish zarur.
Teylorning bu tamoyillari sanoat korxonalarida, fabrikalarda ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishda qo‘llanilgan. Biroq bu yondashuv qo‘pol texnik-me’yoriy qoidalarni kuchaytirgani,
inson omilini bir muncha e’tibordan chetda qoldirganligi uchun tanqid qilingan (Mintzberg,
1979). Shunga qaramay, ilmiy boshqaruv maktabi keyingi boshqaruv nazariyalarining
shakllanishida muhim o‘rin tutdi.
Ilmiy boshqaruv maktabidan farqli o‘laroq, ma’muriy boshqaruv maktabi butun boshqaruv
jarayonini umumiy ko‘lamda ko‘rib chiqdi. Uning asoschisi sifatida fransuz olimi Anri Fayol
ta’kidlanadi. Fayol o‘zining “General and Industrial Management” (1916) asarida boshqaruvni
rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish (yoki buyruq berish), muvofiqlashtirish va nazorat
kabi funksiyalar orqali tushuntirib bergan (Fayol, 1916; Crozier, 1963).
Fayolning asosiy qarashlariga ko‘ra:
1.
Rejalashtirish – maqsadlarni belgilash va ularga erishish rejasini tuzish;
2.
Tashkil etish – resurslar (inson, moliyaviy, moddiy) ni to‘g‘ri taqsimlash va
muvofiqlashtirish;
3.
Buyruq berish (rahbarlik qilish) – rahbarning o‘z jamoadagi har bir xodim bilan aniq
vazifalar bo‘yicha ishlashini tashkil qilish;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
4.
Muvofiqlashtirish – turli bo‘limlar, guruh va shaxslar faoliyatini yagona maqsadga
yo‘naltirish;
5.
Nazorat – rejaga muvofiq ish jarayonini kuzatib borish, taqqoslash va zarur tuzatishlar
kiritish.
Mazkur tamoyillar hozirgi kunga qadar menejmentning konseptual asosi sifatida keng
qo‘llaniladi. DOTM misolida olib qaraganda, har bir bosqich (masalan, o‘quv jarayonini
rejalashtirish, ilmiy tadqiqotlarini tashkil qilish, kadrlar faoliyatini muvofiqlashtirish va
nazorat) Fayol tamoyillariga mos ravishda amalga oshirilishi mumkin (Armstrong, 2014).
XX asrning boshlarida nemis sotsiologi Maks Veber byurokratik boshqaruv nazariyasini ilgari
surdi. Uning fikricha, samarali boshqaruv tizimi quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lmog‘i zarur:
1.
Rasmiy qoidalar va yo‘riqnomalar;
2.
Aniq lavozim ta’rifi va faoliyat chegaralari;
3.
Iyerarxik tuzilma – yuqoridan pastga bo‘ysunish zanjiri;
4.
Xodimlar tanlovida meritokratiya tamoyili (malaka, ko‘nikma va tayyorgarlikka e’tibor);
5.
Hujjatlashtirish va rasmiy protseduralar (Weber, 1922; Kieser, 2010).
Byurokratik boshqaruv, bir tomondan, vazifalar va mas’uliyatlarni aniqlik bilan
taqsimlash, qonuniy asosda faoliyat yuritish, intizom va tartibni saqlash, korruptsiya va
subyektiv qarorlar qabul qilish xavfini kamaytirishni maqsad qiladi. Ikkinchi tomondan,
haddan tashqari rasmiyatchilik, ko‘p bosqichlilik va hujjatlar bilan ishlash ortiqcha
byurokratik to‘siqlarni keltirib chiqarishi ham mumkin (Crozier, 1963). DOTMda ham ma’lum
byurokratik jarayonlar mavjud bo‘lib, o‘quv rejalari, ilmiy darajalarni tasdiqlash, tanlovlar
orqali kadrlarni ishga qabul qilish, smeta va moliyaviy hisobotlar, davlat standartlari bilan
ishlash kabi qonuniy asoslar iyerarxiya doirasida qaror topadi (Armstrong, 2014).
XX asr o‘rtalaridan boshlab boshqaruv amaliyotida tizimli, miqdoriy, xulq-atvor kabi
yondashuvlar paydo bo‘ldi (Mintzberg, 1979). Tizimli yondashuvda tashkilot murakkab tizim
sifatida qaralib, uning har bir bo‘lagini o‘zaro aloqada o‘rganish talabi ilgari surilgan. Miqdoriy
yondashuv esa boshqaruv qarorlarini qabul qilishda matematik modellashtirish, statistika,
ehtimollik nazariyasi, operatsiyalarni tadqiq qilish kabi ilmiy uslublarga tayanishni nazarda
tutadi. Xulq-atvor yondashuvi, o‘z navbatida, inson omili – motivatsiya, guruhiy dinamikalar,
rahbarlik uslubi, ijtimoiy-psixologik jarayonlar – ga e’tiborni qaratadi (Şimşek, 2013).
Zamonaviy menejment tamoyillarida esa ilg‘or texnologiyalar, innovatsion boshqaruv,
manfaatdor tomonlar (stakeholder) bilan hamkorlik, raqamli platformalar va “big data”
usullaridan foydalanish kabi masalalar ilg‘or o‘rinni egallaydi (Armstrong, 2014). DOTMda
o‘quv jarayonlarini boshqarish, elektron hujjat aylanishi, talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida
onlayn platformalar joriy etish, reyting tizimlari bilan ishlash, xalqaro akkreditatsiya
talablarini bajarish bu jarayonning amaliy namunasidir.
Xulosa.
Boshqaruv nazariyalari tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllanib, Teylor, Fayol,
Veber kabi olimlarning g‘oyalari sanoat korxonalaridan boshlab turli tashkilotlarda, shu
jumladan, oliy ta’lim muassasalarida ham muvaffaqiyatli qo‘llanib kelmoqda. DOTM
kontekstida esa zamonaviy menejment nafaqat ilmiy boshqaruv tamoyillariga, balki ijtimoiy-
psixologik, tizimli va innovatsion yondashuvlarga ham tayanishni talab qiladi. Raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi, xalqaro hamkorlikning kengayishi, ta’limdagi globallashuv
jarayonlari DOTM boshqaruvini yangi bosqichga olib chiqadi. Shu bois, xalqaro standartlar va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
ilg‘or menejment usullarini amaliyotga joriy qilish, inson omili va ijodkorlikni qo‘llab-
quvvatlash, resurslardan samarali foydalanish ta’lim sifatiga ijobiy ta’sir etadi. Natijada,
DOTM jamiyatga zarur bo‘lgan malakali kadrlar tayyorlash va innovatsion g‘oyalarni tatbiq
qilishda yanada samarali faoliyat ko‘rsatishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Armstrong, M. (2014).
Financial Management in Higher Education Institutions.
London:
Routledge.
2.
Crozier, M. (1963).
Le phénomène bureaucratique.
Paris: Éditions du Seuil.
3.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in bukhаrа.
Journal of new century innovations, 31(1), 121-124.
4.
Fayol, H. (1916).
Administration industrielle et générale.
Paris: H. Dunod et E. Pinat.
5.
Герчикова, И. (2000).
Менеджмент.
Москва: ЮНИТИ.
6.
Johansson, L. (2015).
Historical Perspectives on the Management of Educational
Institutions.
Stockholm: University Press.
7.
Kieser, A. (2010).
The Formation of Managerial Thought in Antiquity.
Berlin: Springer.
8.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
11
(3), 91-95.
9.
Mintzberg, H. (1979).
The Structuring of Organizations.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice
Hall.
10.
Şimşek, H. (2013).
Behavioral Approaches in Educational Management.
Ankara: Pegem
Akademi.
11.
Taylor, F. W. (1911).
The Principles of Scientific Management.
New York: Harper &
Brothers.
12.
Weber, M. (1922).
Wirtschaft und Gesellschaft.
Tübingen: J.C.B. Mohr.
13.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies. Центр научных публикаций (buxdu. uz), 38, 38.
14.
Ergasheva, A. F. (2024). YASHIL IQTISОDIYОT SHARОITIDA HUNARMANDCHILIK
MAHSULОTLARI BОZОRIDA XIZMATLARNI SAMARALI TASHKIL ETISH YО ‘LLARI. Science
and innovation, 3(Special Issue 46), 718-721.
15.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities In The
Development Of The National Tourism Industry Of Uzbekistan. Центр Научных Публикаций
(buxdu. uz), 29, 29.
16.
Ergasheva, A. (2020). Кичик бизнесда инновацион фаолият ва уни ривожлантириш
масалалари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
17.
Kh, J. K. (2024). SMART TOURISM–AN APPROACH ASSOCIATED WITH TOURISM IN
ORDER TO OBTAIN ECONOMIC BENEFITS FOR A REGION: Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni oʻrni va rivojlanish omillari. Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o ‘rni
va rivojlanish omillari, 6(2), 118-122.
18.
Эргашева, А. (2023). РОЛЬ ГОСУДАРСТВЕННЫХ ПРИВИЛЕГИЙ В ПОДДЕРЖКЕ
РЕМЕСЕЛ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 36(36).
19.
Farmonovna, E. A. (2023). Prospectuses for the Development of National Handicrafts in
Uzbekistan.
