YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
DAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARINING MOLIYAVIY MUSTAQILLIGINI
TA’MINLASH: MUAMMO VA YECHIMLAR
Umarova Aziza Sabirovna
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037111
Annotatsiya.
Mazkur maqolada davlat oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy
mustaqilligini ta’minlash masalalari ko‘rib chiqiladi. Unda DOTMning iqtisodiy faoliyati,
moliyalashtirish manbalari, byudjet hamda byudjetdan tashqari daromadlarni kengaytirish,
xalqaro grantlar va investitsiyalarni jalb qilish, shuningdek, biznes sektori hamkorligi orqali
qo‘shimcha resurslarni shakllantirish bo‘yicha yondashuvlar tahlil etiladi. Moliyaviy
mustaqillik kontseptsiyasining xorijiy tajriba misolida ta’lim sifatini oshirish va
raqobatbardoshlikni kuchaytirishdagi o‘rni o‘rganiladi. Maqola yakunida moliyaviy
rejalashtirish, risklarni boshqarish, resurslardan samarali foydalanish hamda innovatsion
iqtisodiyot sharoitida universitetlarning strategik rivoji bo‘yicha xulosalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Davlat oliy ta’lim muassasalari, moliyaviy mustaqillik, byudjet mablag‘lari,
to‘lov-kontrakt, homiylik, grantlar, daromad keltiruvchi xizmatlar, iqtisodiy samaradorlik,
risklarni boshqarish, ta’lim sifati.
Kirish
Davlat oliy ta’lim muassasalarining (DOTM) moliyaviy mustaqilligi hozirgi global
taraqqiyot sharoitida tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bunday mustaqillik, bir
tomondan, DOTMning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va raqobatbardosh kadrlar
tayyorlashni kuchaytirish, boshqa tomondan esa davlat siyosati, qonunchilik va ijtimoiy
adolat tamoyillarini saqlagan holda oliy ta’lim tizimini rivojlantirish bilan bog‘liq. Xususan,
DOTMni moliyalashtirishda byudjet mablag‘lari bilan bir qatorda, to‘lov-kontrakt, homiylik,
grantlar hamda daromad keltiruvchi xizmatlardan foydalanish kombinatsiyasi alohida e’tibor
talab qiladi.
Moliyaviy mustaqillikning zarurligi, avvalo, oliy ta’lim muassasalarining tez
o‘zgaruvchan mehnat bozori sharoitida tezkor moslashuvchanlikni talab qilishi bilan
izohlanadi. Byudjetdan tashqari daromad manbalarini kengaytirish orqali DOTM innovatsion
loyihalarni moliyalashtirishi, professor-o‘qituvchilarga rag‘bat berishi, moddiy-texnik bazani
yangilashi hamda xalqaro hamkorlikni kuchaytirishi mumkin. Ammo bu jarayonni
qonunchilikda belgilangan tartibda, iqtisodiy risklarni inobatga olgan holda tashkil etish
lozim.
Davlat oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy mustaqilligi hozirgi global taraqqiyot
jarayonida tobora dolzarb ahamiyat kasb etayotgan masalalardan biridir. Mazkur mavzu, bir
tomondan, davlat byudjeti bilan bog‘liqlikni saqlagan holda, oliy ta’lim muassasalariga
iqtisodiy erkinlik berish, ikkinchi tomondan esa, bu erkinlikni qonuniy asoslar bilan tartibga
solish masalasini o‘z ichiga oladi. Hozirda jahonda oliy ta’lim muassasalarining iqtisodiy
barqarorligi, byudjetdan qisman yoki to‘liq mustaqil shaklda faoliyat yuritishi, turli darajadagi
grant va investitsiyalarni jalb qilishi, xususiy sektor bilan hamkorlik platformalarini
rivojlantirishi ta’lim sifati va raqobatbardoshlikka ijobiy ta’sir qilishi amaliy tajriba bilan
tasdiqlangan (Armstrong, 2014; Johansson, 2015; Kieser, 2010).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
Davlat oliy ta’lim muassasalari – jamiyat taraqqiyotining intellektual salohiyatini
belgilovchi ustun poydevorlardan biri bo‘lgani bois, ularning moliyaviy mustaqilligi
masalasini chuqur ilmiy tahlil qilish, xorijiy tajribani o‘rganish, qonunchilikda belgilangan
me’yorlarni rivojlantirish hamda amaliyotga joriy etish o‘ta muhimdir.
Oliy ta’lim muassasalari, xususan, Davlat oliy ta’lim muassasalari (DOTM) faoliyatini
moliyalashtirish turli manbalar asosiga quriladi. An’anaviy tarzda, ushbu manbalar byudjet
mablag‘lari, to‘lov-kontrakt, homiylik, grantlar hamda daromad keltiruvchi xizmatlar kabi
asosiy yo‘nalishlardan iborat bo‘lib, har birining o‘ziga xos iqtisodiy va tashkiliy ahamiyati
mavjud. Quyidagi 1-jadval bu manbalar haqida umumiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
1-jadval.
Davlat oliy ta’lim muassasalari
moliyalashtirish manbalari.
Moliyalashtirish
manbalarii
Mohiyati
Davlat byudjet
mablag‘lari
- Davlat tomonidan ta’lim sifati, ijtimoiy adolat va kadrlar tayyorlash
bo‘yicha siyosatni amalga oshirish maqsadida ajratiladigan mablag‘lar;
- Ko‘pincha professor-o‘qituvchilar mehnatiga haq to‘lash, inshootlarni
saqlash, ayrim ilmiy loyihalarni qisman moliyalashtirishga yo‘naltiriladi.
To‘lov-kontrakt
- Talabalar tomonidan o‘qish uchun to‘lanadigan mablag‘lar;
- Ayrim davlatlarda (Angliya, Turkiya va b.) kontrakt summasi byudjet
ajratmalaridan ham ustun bo‘lishi mumkin;
- Bu miqdor davlat yoki bozor sharoitlari, aholining daromadlari kabi
omillarga bog‘liq.
Homiylik
- Xususiy kompaniyalar, jamoat fondlari yoki xayriyachi shaxslar
tomonidan ma’lum maqsadlar uchun beriladigan mablag‘lar;
- Odatda laboratoriya tashkil etish, stipendiyalar, ilmiy tadqiqotlarni
qo‘llab-quvvatlash, qobiliyatli talabalar yoki professor-o‘qituvchilarni
rag‘batlantirishga yo‘naltiriladi.
Grantlar
- Xalqaro va milliy darajadagi ilmiy, innovatsion loyihalarni
moliyalashtirish uchun ajratiladigan mablag‘lar;
- Misol tariqasida Erasmus+, Horizon (Yevropa Ittifoqi), DAAD, British
Council, Fulbright kabi tashkilotlar yoki mahalliy fondlar tomonidan
e’lon qilinadigan grantlar keltiriladi.
Daromad
keltiruvchi
boshqa
xizmatlar
- Davlat oliy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilari yoki
laborantlari tomonidan konsalting, trening, malaka oshirish, startap-
loyihalar, litsenziyalash, patentlash, turli tadbirlar tashkil etish,
inshootlarni ijaraga berish, kutubxonadan pullik foydalanish kabilarni
qamrab oladi;
- Qo‘shimcha daromadni davlat oliy ta’lim muassasalari o‘z
rivojlanishiga sarflashi mumkin.
1-jadvalda keltirilgan mazkur moliyalashtirish manbalari har bir davlat oliy ta’lim
muassasalarida turlicha kombinatsiyalarga ega bo‘lib, bunda davlat siyosati, iqtisodiy sharoit,
qonunchilik bazasi, jamiyatdagi farovonlik darajasi va bozor munosabatlarining rivojlanganlik
darajasi muhim rol o‘ynaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
Davlat ajratmalaridan tashqari daromadlar Davlat oliy ta’lim muassasalari ga nisbatan
iqtisodiy erkinlik va barqarorlik baxsh etadi. Byudjet mablag‘lariga to‘liq yoki katta hajmda
qaramlik Davlat oliy ta’lim muassasalarining mustaqil rivojlanish strategiyasini ishlab
chiqishda cheklovlar keltirib chiqarishi mumkin (Weber, 1922; Crozier, 1963).
Byudjetdan tashqari daromadlar ko‘lamini kengaytirish orqali davlat oliy ta’lim
muassasalari:
-
Innovatsion loyihalarni rivojlantirishga qo‘shimcha resurs topadi;
Material-texnik bazani mustahkamlash, laboratoriya va tadqiqot markazlarini
modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarni joriy etish imkoniyatiga ega bo‘ladi;
Professor-o‘qituvchilarning ilmiy faoliyatini rag‘batlantirish, malaka oshirish, xorijda
stajirovka qilish, ilmiy-amaliy konferensiyalarda ishtirokini kengaytirish uchun qo‘shimcha
sarmoya ajratadi;
Talabalar
uchun turli rag‘batlantiruvchi stipendiyalar, grantlar, startap-incubator’lar,
biznes-akseleratorlar tashkil etishi mumkin (Şimşek, 2013).
Daromad-chiqim tahlili Davlat oliy ta’lim muassasalarining iqtisodiy faoliyatini rejalashtirish,
istiqbol loyihalarini tahlil qilish, moliyaviy rejalarni tuzish va boshqaruv qarorlarini qabul
qilishda muhim vosita hisoblanadi (Johansson, 2015). Moliyaviy menejment sohasidagi
zamonaviy yondashuvlar (masalan, Activity-Based Costing, Zero-Based Budgeting) oliy ta’lim
tizimiga moslashtirilgan holda foydalanilishi mumkin (Armstrong, 2014).
Iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash uchun Davlat oliy ta’lim muassasalari quyidagi omillarga
e’tibor qaratadi:
1.
Resurslardan samarali foydalanish, ya’ni mavjud infratuzilma, moddiy-texnik baza,
kadrlar salohiyatini to‘liq ishga solish, bekorchi xarajatlarni minimallashtirish.
2.
Talabga yo‘naltirilgan ixtisosliklar
,
ya’ni mehnat bozorida ehtiyoj yuqori bo‘lgan
yo‘nalishlarga e’tibor qaratish, unga moslab ta’lim dasturlarini ishlab chiqish.
3.
Xalqaro hamkorlik
,
ya’ni grantlar, akademik mobililik, ilmiy tadqiqotlarda xorijiy
institutlar bilan hamkorlik qilish, qo‘shma dasturlar (double degree) tashkil etish.
4.
Biznes sektori bilan aloqalar
,
ya’ni tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, innovatsion
mahsulot va xizmatlarni bozorga olib chiqish, spin-off kompaniyalar tashkil etish.
5.
Moliyaviy risklarni boshqarish
,
ya’ni kurs tebranishlari, valyuta risklari, investitsiya
loyihalari, raqobat muhiti va subyektiv xavflarni oldini olish bo‘yicha strategiyalar ishlab
chiqish (Gerchikova, 2000).
Mazkur omillarni integratsiyalash natijasida Davlat oliy ta’lim muassasalari iqtisodiy
samaradorligi va raqobatbardoshligi oshadi, bu esa o‘z navbatida, ta’lim sifatiga va jamiyat
taraqqiyotiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa.
Davlat oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy mustaqilligini oshirish zamonaviy
ta’lim tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Byudjet mablag‘lari bilan cheklanib
qolmasdan, to‘lov-kontrakt, homiylik, grantlar va daromad keltiruvchi boshqa xizmatlar
yordamida qo‘shimcha resurslarni shakllantirish DOTM uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Bu
esa ilm-fan va innovatsiyani rag‘batlantirish, material-texnik bazani modernizatsiya qilish,
kadrlar salohiyatini yuksaltirish, xorijiy hamkorlik loyihalarini amalga oshirish kabi ustuvor
vazifalarni ko‘rib chiqishda muhim o‘rin tutadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
Shu bilan birga, moliyaviy mustaqillik o‘z-o‘zidan iqtisodiy xavf va risklarni ham yuzaga
keltiradi. Masalan, pul oqimlarini noto‘g‘ri boshqarish, homiylik va grantlardan maqsadsiz
foydalanish yoki bozor talablariga nomuvofiq ta’lim dasturlarini kuchaytirish siyosati DOTM
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy moliyaviy menejment
uslublarini oliy ta’lim tizimiga moslashtirish, risklarni cheklash, shaffof buxgalteriya yuritish
va rejalashtirish mekanizmlarini mustahkamlash lozim.
Amaldagi tajriba shuni ko‘rsatadiki, davlat tomonidan doimiy siyosiy irodaga ega bo‘lish,
qonunchilik bazasini takomillashtirish, xususiy sektor bilan integratsiyalashgan hamkorlik va
xalqaro fondlardan grantlar jalb qilish orqali DOTMning moliyaviy mustaqilligi bardavom
rivoj topadi. Natijada esa ta’lim sifati oshadi, ijtimoiy adolat va iqtisodiy barqarorlik
tamoyillari saqlangan holda jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladigan oliy ta’lim tizimi
shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Armstrong, M. (2014).
Financial Management in Higher Education Institutions.
London:
Routledge.
2.
Crozier, M. (1963).
Le phénomène bureaucratique.
Paris: Éditions du Seuil.
3.
Gerchikova, I. (2000).
Finansovyy menedzhment: Upravlenie riskami i effektivnostyu.
Moskva: YUNITI.
4.
Johansson, L. (2015).
University Autonomy and Financial Models in Northern Europe.
Uppsala: Uppsala University Press.
5.
Kieser, A. (2010).
The Formation of University Economic Policies.
Berlin: Springer.
6.
Kh, J. K. (2024). SMART TOURISM–AN APPROACH ASSOCIATED WITH TOURISM IN
ORDER TO OBTAIN ECONOMIC BENEFITS FOR A REGION: Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni oʻrni va rivojlanish omillari. Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o ‘rni
va rivojlanish omillari, 6(2), 118-122.
7.
Şimşek, H. (2013).
Public Universities and Financial Autonomy: Trends and Prospects.
Ankara: Pegem Akademi.
8.
Weber, M. (1922).
Wirtschaft und Gesellschaft.
Tübingen: J.C.B. Mohr.
9.
Farmonovna, E. A. (2024). HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA XIZMAT
KO ‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (8), 753-
767.
10.
Эргашева, А. (2023). Ҳунармандчилик маҳсулотлари бозорида хизмат
кўрсатишнинг ўзига хос хусусиятлари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz),
34(34).
11.
Азиза
Фармоновна,
Э.
(2024).
ГЛОБАЛЬНЫЕ
ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ
И
ГЕОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ... Indexing, 1(1).
12.
Ergasheva, A. (2021). A Handicraft and Tourism Industry. Центр Научных Публикаций
(buxdu. uz), 3(3).
13.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region. Лучшие интеллектуальные исследования, 11(3), 91-95.
14.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in
bukhаrа.
Journal of new century innovations
,
31
(1), 121-124.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
15.
Ergasheva, A. F. (2023). The Definition of Extreme Tourism in the World Tourism.
16.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
38
, 38.
