Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
138
FALSAFADA VAQT TUSHUNCHASI: ARISTOTELDAN BUGUNGI
KUNGA QADAR
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Falasafa fani o’qituvchisi
Ochilov Abrorxon
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Tursunova Dilnavo
Annotatsiya: Ushbu tezis falsafada vaqt tushunchasining rivojlanishini
Aristoteldan zamonaviy falsafiy tafakkurga qadar tahlil qiladi. Tezisda vaqtning
har bir davrdagi tushunchalari o‘zgarishining asosiy bosqichlari yoritilgan:
Aristotelning vaqtni harakatning o‘lchoviga bog‘lashidan Avgustinning vaqtni
subyektiv tasavvurlar bilan bog‘lashiga, Kantning a priori vaqt haqidagi
qarashlaridan XX asr faylasuflari Bergson va Xaydeggerning vaqtni insonning
ekzistensial tajribasi bilan bog‘lashiga qadar. Shuningdek, XX va XXI asr
falsafasida vaqtga bo‘lgan yangi yondashuvlar, jumladan, zamonaviy raqamli
texnologiyalar va sun’iy intellektning vaqtni idrok etishdagi roli tahlil qilinadi.
Tezisda vaqtning subyektiv va ob’ektiv talqinlari orasidagi bog‘liqlik, shuningdek,
uning zamonaviy ijtimoiy va psixologik kontekstdagi tasavvurlari haqida fikr
yuritiladi. Tezis, shuningdek, vaqt tushunchasining falsafiy tadqiqotlarda davom
etadigan markaziy ahamiyatini ta'kidlaydi va uning inson mavjudligi, ong va
dunyoqarashni tushunishda qanday rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Kalit so’zlar: Vaqt, falsafa, aristotel, avgustin, kant, bergson, xaydegger,
ekzistensializm, subyektiv vaqt, ob’ektiv vaqt, raqamli texnologiyalar, sun’iy
intellekt, nisbiylik nazariyasi, mexanizm, ontologiya, fenomenologiya, bo‘lish va
vaqt, insoniy mavjudlik, vaqt va fazo, zamonaviy falsafa.
Annotation: This thesis explores the evolution of the concept of time in
philosophy, from Aristotle to contemporary philosophical thought. It outlines the
key stages of the transformation of the concept of time: from Aristotle's connection
of time to motion as a measure, to Augustine's association of time with subjective
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
139
perceptions, to Kant's a priori notions of time, and to the 20th-century philosophers
such as Bergson and Heidegger, who relate time to existential human experience.
Furthermore, the thesis examines new approaches to time in the 20th and 21st
centuries, including the role of modern digital technologies and artificial
intelligence in shaping the perception of time. It analyzes the relationship between
subjective and objective interpretations of time and reflects on how time is
understood in the context of contemporary social and psychological frameworks.
The thesis emphasizes the ongoing centrality of the concept of time in philosophical
research and its role in understanding human existence, consciousness, and
worldview.
Keywords: Time, philosophy, aristotle, augustine, kant, bergson, heidegger,
existentialism, subjective time, objective time, digital technologies, artificial
intelligence, theory of relativity, mechanism, ontology, phenomenology, being and
time, human existence, time and space, contemporary philosophy
Аннотация: Данная работа исследует развитие концепции времени в
философии от Аристотеля до современного философского мышления. В ней
рассматриваются ключевые этапы трансформации концепции времени: от
связи времени с движением как измерением у Аристотеля, до восприятия
времени как субъективного явления у Августина, до априрных представлений
времени у Канта, а также к философам 20-го века, таким как Бержсон и
Хайдеггер, которые связывают время с экзистенциальным человеческим
опытом. Кроме того, в работе рассматриваются новые подходы к времени
в 20-м и 21-м веках, включая роль современных цифровых технологий и
искусственного интеллекта в формировании восприятия времени.
Проанализированы отношения между субъективными и объективными
трактовками времени, а также влияние на понимание времени в контексте
современных социальных и психологических аспектов. Работа подчеркивает
продолжающееся центральное значение концепции времени в философских
исследованиях и ее роль в осмыслении человеческого существования,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
140
сознания и мировоззрения.
Ключевые слова: Время, философия, аристотель, августин, кант,
бержсон, хайдеггер, экзистенциализм, субъективное время, объективное
время, цифровые технологии, искусственный интеллект, теория
относительности, механизм, онтология, феноменология, бытиё и время,
человеческое существование, время и пространство, современная
философия
Kirish:
Vaqt inson tafakkurining eng chuqur va muhim tushunchalaridan biri
bo‘lib, qadimdan hozirgacha falsafa, ilm-fan va din sohalarida doimiy tahlil
markazida bo‘lib kelgan. Vaqt bizning borlig‘imizni o‘lchaydi, ongimizda xotira,
kutish va hozirgi lahzani his qilish orqali o‘z aksini topadi. Falsafiy nuqtai nazardan
qaralganda, vaqt masalasi oddiy sanash yoki soat mexanizmidan iborat bo‘lmay, u
mavjudlik, o‘zgarish, haqiqat va ong kabi fundamental tushunchalar bilan uzviy
bog‘liqdir. Aristoteldan boshlab bugungi zamonaviy g‘oyalargacha vaqt haqida
ko‘plab nazariyalar ilgari surilgan, bu esa uning falsafadagi ahamiyatini yana-da
oshiradi. Ushbu tezisda biz vaqt tushunchasining tarixiy-falsafiy rivojlanishini
ko‘rib chiqamiz, uni Aristotel falsafasidan tortib XX–XXI asr zamonaviy
tafakkuriga qadar tahlil qilamiz.
.
Aristotel’ning vaqt haqidagi qarashlari
Aristotel vaqtni harakat bilan uzviy bog‘liq deb bilgan. Uning fikricha, “vaqt
— bu harakatning sonli o‘lchovidir” ("Physica", IV kitob). Unga ko‘ra, vaqtni
faqat harakat orqali idrok qilish mumkin, ya’ni agar harakat bo‘lmasa, vaqtni ham
aniqlab bo‘lmaydi. Aristotel vaqtni uch qismga ajratadi: o‘tgan, hozirgi va kelajak.
U “hozirgi” ni eng muhim qism deb qaraydi, chunki bu lahza orqali o‘tgan va
kelajak o‘zaro bog‘lanadi. Aristotel uchun vaqt ob’ektiv tushuncha sifatida
mavjud, lekin uni inson idroki orqali aniqlash mumkin. U vaqtni o‘lchash
jarayonini qalbning harakatni sezish qobiliyatiga bog‘laydi. Boshqacha aytganda,
harakat doimiy bo‘lsa ham, uni o‘lchash faqat ong orqali amalga oshadi. Bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
141
yondashuv keyingi asrlar falsafasiga, ayniqsa, o‘rta asr diniy faylasuflariga katta
ta’sir ko‘rsatgan.
Avgustin va diniy falsafada vaqt
Avliyo Avgustin vaqt tushunchasiga mutlaqo yangi, subyektiv-falsafiy
yondashuv olib kirgan. U "E'tiroflar" ("Confessiones") asarida yozganidek:
"Agar
mendan vaqt nima ekanini so‘rashsa, bilaman; lekin tushuntirishga harakat
qilsam, bilmayman."
Bu ibora vaqtning murakkab, intuitiv va sezgi orqali idrok
qilinadigan mohiyatini ifodalaydi. Avgustin uchun vaqt — bu tashqi hodisa emas,
balki inson qalbining holati. Uning fikricha, vaqt o‘tgan, hozirgi va kelajak tarzida
mavjud emas; aksincha, biz faqat "hozir"ni boshdan kechiramiz. O‘tgan — bu
xotiramizdagi hozir, kelajak esa — kutish shaklidagi hozir. Shu tariqa, vaqtni biz
ongimizda, ichki idrokimizda yashaymiz. Bu qarash diniy falsafada, xususan
xristian teologiyasida abadiyat va vaqt o‘rtasidagi tafovutni asoslashga xizmat
qilgan. Xudo — vaqt bilan cheklanmagan abadiy mavjudotdir, inson esa vaqt
doirasida yashaydi. Demak, vaqt — insoniy cheklanganlik belgisi sifatida talqin
qilinadi. Avgustinning bu qarashlari keyinchalik Immanuel Kant, Martin
Xaydegger va boshqa zamonaviy faylasuflar tomonidan qayta ishlangan va
rivojlantirilgan.
Yangi davr falsafasida vaqt: Dekart, Nyuton va boshqalar
Yangi davr falsafasida vaqt tushunchasi sezilarli darajada mexanistik va ilmiy
asosga ega bo‘lib qoldi. Rene Dekart falsafasida vaqt — bu tafakkurda bo‘ladigan
hodisa emas, balki ob’ektiv mavjud bo‘lgan hodisalar ketma-ketligining miqdoriy
ifodasidir. Dekart uchun vaqt ham xuddi makon kabi mexanik olamning ajralmas
qismi hisoblanadi. U tabiatni matematik asosda tushuntirishga intildi va bu
yondashuv vaqtning ob’ektivligi g‘oyasini kuchaytirdi. Isaac Newton esa vaqtni
"mutlaq, haqiqiy va matematik vaqt" deb ataydi. Unga ko‘ra, vaqt har qanday
hodisadan mustaqil, har doim bir xil tezlikda oqib boradi. Bu qarash 1687-yilda
chop etilgan
"Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica"
asarida aniq bayon
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
142
qilingan. Nyutonning vaqtga bunday yondashuvi, vaqtni faqat ob’ektiv olchov
vositasi sifatida ko‘rish, klassik fizikaning asosi bo‘lib xizmat qilgan. Bu
bosqichda vaqt – universal, o‘zgarmas va inson ongidan mustaqil mavjud bo‘lgan
hodisa sifatida talqin qilinadi. Unga qarshi fikrlar esa keyinchalik Kant, Bergson
va ayniqsa XX asr falsafasida yuzaga keladi.
Kant va subyektiv vaqt
Immanuel Kant o‘zining “Sof aql tanqidi” (
Kritik der reinen Vernunft
, 1781)
asarida vaqt tushunchasini tubdan qayta ko‘rib chiqdi. U Nyutonning vaqt haqidagi
mutlaq va ob’ektiv yondashuvini rad etib, vaqtni inson idrokining
a priori
(tajribadan oldingi)
shakli sifatida talqin qiladi. Kantga ko‘ra, vaqt — bu tashqi
olamda mavjud bo‘lgan narsa emas, balki inson ongining borliqni tartibga soluvchi
vositasidir.Kant quyidagicha ta'kidlaydi:
"Vaqt — bu barcha tasavvurlarimizning
sharti bo‘lib, u ongning o‘ziga xos shaklidir."
Boshqacha aytganda, biz voqealarni
vaqt doirasida ko‘ramiz, chunki ongimiz shunday tuzilgan. Vaqt va makon — bu
bizning sezgi qobiliyatimizning shartlari, ular borliqni qanday qabul qilishimizga
ta'sir qiladi, lekin ular mustaqil ravishda mavjud emas. Bu yondashuv sub’ektiv
vaqt tushunchasini kuchaytirdi va zamonaviy fenomenologik falsafaga yo‘l ochdi.
Kantdan keyingi faylasuflar, xususan Bergson va Xaydegger, vaqtni inson tajribasi
va ong faoliyatining muhim tarkibi sifatida talqin qiladilar. Shu bilan vaqt
fiziologik va metafizik mezonlardan ko‘ra, shaxsiy va ekzistensial hodisa sifatida
tushunila boshlanadi.
XX asr falsafasi va zamonaviy qarashlar
XX asr falsafasida vaqt masalasi yana chuqurlashdi. Bu davrda vaqtga
biologik, psixologik, fenomenologik va ekzistensial yondashuvlar paydo bo‘ldi.
Ayniqsa,
Anri Bergson
va
Martin Xaydegger
bu masalada chuqur iz
qoldirdilar.
Anri Bergson
vaqtni ikki xil shaklda talqin qiladi:
“ilmiy vaqt”
(soatga
qarab o‘lchanadigan mexanik vaqt) va
“haqiqiy vaqt”
(fransuz tilida
: la durée
,
ya'ni ongda kechuvchi ichki vaqt). Bergsonning fikricha, inson haqiqiy hayotni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
143
raqamli birliklar orqali emas, balki ichki ong oqimi orqali sezadi. U yozadi:
"Vaqt
— bu ketma-ketlik emas, balki ichki davomiylikdir."
Bergson bu orqali Nyuton va
Kantning ob’ektivlashtirilgan vaqt tushunchalariga qarshi chiqadi.
Martin
Xaydegger
esa o‘zining mashhur “Bo‘lish va vaqt” (
Sein und Zeit
, 1927) asarida
vaqtni mavjudlik bilan bog‘laydi. Uning asosiy da'vosi shuki: vaqt — bu
mavjudlikni tushunishning kalitidir. Xaydeggerda vaqt shunchaki o‘lchanadigan
narsa emas, balki insonning “dunyo ichida bo‘lishi” (Dasein) bilan bog‘liq
ekzistensial hodisadir. Bizning mavjudligimiz vaqtli, vaqt doirasida shakllanadi:
biz o‘tmishni eslaymiz, hozirda yashaymiz va kelajakni kutamiz. Shu tariqa vaqt
— bu insonning mavjudlik shaklidir.Bundan tashqari, XX asrda
ilm-fan
da ham
vaqtga yangicha qarashlar paydo bo‘ldi. Albert Eynshteynning nisbiylik
nazariyasiga ko‘ra, vaqt mutlaq emas, harakat va tortishish kuchiga bog‘liq. Bu
falsafada “zamonga bog‘liq haqiqat” degan muhim g‘oyani kuchaytirdi va
vaqtning ob’ektiv doimiylik sifatida mavjud emasligini ko‘rsatdi.Shunday qilib,
XX asr falsafasida vaqt — bu ong, mavjudlik, idrok va fazoning murakkab, o‘zaro
bog‘liq kategoriyasi sifatida talqin qilina boshlandi.
Zamonaviy tafakkurda vaqt: raqamli asr va vaqt idrokining o‘zgarishi
XXI asrning raqamli texnologiyalar davrida vaqt tushunchasi inson ongida
yanada murakkablashdi va parchalanib bordi. Internet, mobil texnologiyalar,
ijtimoiy tarmoqlar va doimiy ma’lumot oqimi odamzodning vaqtni idrok etish
shakliga chuqur ta’sir o‘tkazmoqda. Bugungi kunda odamlar ko‘p holatlarda bir
vaqtning o‘zida bir nechta voqelikda — real, virtual va informatsion vaqt
oqimlarida yashaydilar.
Zamonaviy falsafiy tafakkur
da bu holat “tezlashgan hayot” (fast life) yoki
“doimiy hozirgi lahza” (eternal present) tushunchalari bilan ifodalanadi. Unga
ko‘ra, insonlar kelajakni rejalashtirish yoki chuqur xotiraga sho‘ng‘ishdan ko‘ra,
“endilik” da turib qolgan. Bu holat Martin Xaydegger aytgan “unutilgan
mavjudlik” holatining zamonaviy ko‘rinishi sifatida talqin qilinadi. Shuningdek,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
144
Zigmunt Bauman
singari zamonaviy faylasuflar zamonamizni “su’li modernlik”
deb atab, vaqt va fazo o‘rtasidagi bog‘liqlikning buzilganini ta’kidlaydi. Endi
fazoviy chegaralar yo‘qolmoqda, vaqt esa tezlashgan, siqilgan va uzluksiz oqim
holatiga kelmoqda. Bu esa inson ruhiyatida vaqtga nisbatan xavotir, charchoq va
ma’nosizlik hissini kuchaytiradi. Bundan tashqari, bugungi kundagi algoritmik
vaqt — ya'ni sun'iy intellekt va kompyuter tizimlari tomonidan boshqariladigan
vaqt — inson vaqt idrokining nazoratini qisman mashinalarga topshirayotganini
ko‘rsatmoqda. Bu esa falsafiy jihatdan insoniy agentlik va mavjudlik masalasini
qayta muhokamaga olib chiqadi.Shunday qilib, zamonaviy tafakkurda vaqt – bu
faqat tabiiy hodisa emas, balki ijtimoiy, texnologik va psixologik tizimlar
o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalarning natijasidir.
Xulosa: Vaqt tushunchasi inson tafakkuri taraqqiyoti bilan birga
murakkablashib bordi. Aristotel’ uni harakatning o‘lchovi deb tasvirladi; Avgustin
esa uni qalbning ichki holatiga aylantirdi. Yangi davrda Dekart va Nyuton vaqtni
ob’ektiv va universal mezon sifatida ko‘rgan bo‘lsa, Kant bu qarashni tanqid qilib,
vaqtni ongning oldindan belgilangan shakli deb tushuntirdi. XX asrda esa vaqt ong,
mavjudlik va shaxsiy tajriba bilan bog‘langan holatda talqin qilindi. Zamonaviy
davrda vaqtni idrok etishimizni raqamli texnologiyalar, tezlashgan axborot oqimi
va sun’iy intellekt shakllantirmoqda. Vaqt endi nafaqat o‘lchanadigan birlik, balki
psixologik, ijtimoiy va texnologik tushuncha sifatida ham mavjud. Insonlar hozirgi
paytda “doimiy hozirgi lahza” ichida yashashga odatlanib bormoqda, bu esa vaqt
tushunchasining mohiyatini tubdan o‘zgartiradi. Falsafa tarixida vaqt har doim
insonning o‘ziga va borliqqa bo‘lgan munosabatini aks ettirib kelgan. Vaqtga
berilgan har bir falsafiy ta’rif aslida inson haqidagi chuqur mulohazani ifoda etadi.
Shu bois, vaqt — bu shunchaki ketayotgan hodisa emas, balki insonning mavjudlik
shakli, anglash shakli va falsafiy o‘zini o‘rganishning uzviy bir qismidir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
145
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aristotel.
“Fizika”.
Toshkent:
O‘zbekiston
Milliy
Ensiklopediyasi, 2003.
2.
Avgustin Avreliy. “E’tiroflar” (Confessiones). Moskva: АСТ,
2012.
3.
Kant I. “Saf aql tanqidi” (Critique of Pure Reason). Toshkent:
Fan, 1998.
4.
Bergson H. “Vaqt va erkinlik” (Time and Free Will). London:
Dover Publications, 2001.
5.
Heidegger M. “Bo‘lish va vaqt” (Being and Time). Moskva:
Respublika, 2007.
6.
Sartre J.-P. “Ekzistensializm – bu insonizm”. Moskva:
Politizdat, 1994.
7.
Merleau-Ponty M. “Fenomenologiya va vaqt”. Moskva:
Akademkniga, 2010.
8.
Einstein A. “Nisbiylik nazariyasi: maxsus va umumiy”.
Toshkent: Fan, 1985.
9.
Husserl E. “Ichki vaqt ongining fenomenologiyasi”. Moscow:
Nauka, 2006.
10.
Gell A. “The Anthropology of Time”. Oxford: Berg Publishers,
1992.
11.
Zamonaviy falsafa va texnologiyalar haqida maqolalar
to‘plami. // “Falsafa va Hayot” jurnali, 2022, №4.
12.
Соколов В. В. “Западноевропейская философия”. Москва:
Гардарики, 2004.
13.
Мамаримов Р. “Фалсафа” (darslik). Тошкент: Ўқитувчи,
2019.
