Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
146
FALSAFANING ZAMONAVIY YO'NALISHLARI
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti Falsafa fani o‘qituvchisi
Ochilov Abrorxon
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti 1-kurs talabasi
Usmonova Madina Uchqun qizi
Annotatsiya: Maqolada falsafaning zamonaviy yo'nalishlarini tahlil qiladi,
ularning asosiy tamoyillari, metodologiyalari va jamiyatdagi o'rni haqida so'z
yuritadi. Zamonaviy falsafa an'anaviy yondoshuvlarni takomillashtirish va yangi
paradigmalarga asoslanadi.
Kalit so‘zlar: Empirik metodlar, ijtimoiy psixologiya, falsafiy tajribalar,
ontologik mustaqillik, ontologik yangilik, Agenslik Feministik nazariya, noinson
agentlik, afrofuturizm, materialist ontologiya
Аннотация: В статье анализируются современные направления
философии, рассматриваются их основные принципы, методологии и роль в
обществе. Современная философия основана на совершенствовании
традиционных подходов и новых парадигмах.
Ключевые слова: эмпирические методы, социальная психология,
философские
эксперименты,
онтологическая
независимость,
онтологическая
инновация,
феминистская
теория
агентности,
нечеловеческая
агентность,
афрофутуризм,
материалистическая
онтология
Abstract: The article analyzes modern directions of philosophy, discusses
their basic principles, methodologies and role in society. Modern philosophy is
based on the improvement of traditional approaches and new paradigms.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
147
Keywords: Empirical methods, social psychology, philosophical
experiments, ontological independence, ontological innovation, Feminist theory of
agency, nonhuman agency, Afrofuturism, materialist ontology
Kirish:
XXI asrda insoniyat oldida turli ijtimoiy, ekologik, texnologik va
axloqiy masalalar turgan bir paytda, falsafa o’zining an’anaviy vazifalaridan
tashqari, yangi muammolarni hal qilishga ham qaratilmoqdaZamonaviy falsafa,
o’zining xilma-xilligi va innovatsion yondoshuvlari bilan, insoniyatning murakkab
masalalariga javob topishga intiladi. U, nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy
yechimlarni ham taklif etadi, bu esa uning dolzarbligini va ahamiyatini oshiradi
Ushbu maqolada, falsafaning zamonaviy yo’nalishlari, ularning asosiy tamoyillari
va jamiyatdagi o’rni haqida so’z yuritiladi. Eksperimental falsafa, spekulyativ
realizm, yangi materializm, kritik postgumanizm kabi yo’nalishlar, insoniyatning
o’zgarayotgan ehtiyojlari va yangi savollariga javob sifatida shakllangan. Bu
yo’nalishlar,
falsafaning
an’anaviy
chegaralarini
kengaytirib,
yangi
metodologiyalar va yondoshuvlarni taklif etadi.
Asosiy qism
: Zamonaviy falsafa, o’zining xilma-xilligi va innovatsion
yondoshuvlari bilan ajralib turadi. U an’anaviy falsafiy paradigmalardan tashqari,
yangi metodologiyalar va yondoshuvlarni rivojlantirmoqda. Quyida zamonaviy
falsafaning asosiy yo’nalishlari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
1. Eksperimental falsafa (X-Phi)
Eksperimental falsafa (X-Phi) — bu falsafiy savollarga javob berishda empirik
ma’lumotlardan foydalanadigan yangi yo’nalishdir. U odatdagi odamlarning
intuitiv javoblarini o’rganish orqali falsafiy tushunchalarni tahlil qiladi. Masalan,
erkin iroda va determinizm masalalari bo’yicha eksperimental tadqiqotlar
o'tkaziladi.
2. Spekulyativ realism
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
148
Spekulyativ realizm — bu post-Kant falsafasiga qarshi turadigan va inson ongidan
mustaqil ravishda mavjud bo’lgan obyektiv realitetni o’rganishga intiladigan
yo’nalishdir. Quentin Meillassoux, Graham Harman kabi faylasuflar bu
yo’nalishni rivojlantirgan. Ushbu oqim, ontologik mustaqillikni ta’kidlaydi va
an’anaviy idealizmga qarshi chiqadi.
3. Yangi materializm
Yangi materializm — bu material dunyoning ontologik tushunilishini qayta
ishlashga intiladigan falsafiy yondoshuvdir. U, essentsializm, representatsionizm
va antropotsentrizmni rad etadi hamda tabiat/madaniyat, sub’ekt/obyekt,
inson/noinson o’rtasidagi dualistik chegaralarni yo’q qiladi. Karen Barad va Jane
Bennett kabi faylasuflar bu yo’nalishda muhim ishlarni amalga oshirgan.
4. Kritik postgumanizm
Kritik postgumanizm — bu gumanizmning an’anaviy tushunchalarini tanqid
qiladigan va insonni markazlashtirgan dunyoqarashni inkor etadigan yo’nalishdir.
U, texnologik rivojlanish, iqlim o’zgarishi va globalizatsiya kabi omillarni hisobga
olgan holda, insoniyatning yangi identitetini shakllantirishga intiladi. Donna
Haraway va Rosi Braidotti kabi faylasuflar bu yo’nalishni rivojlantirgan.
5. Ontologik turn
Ontologik turn — bu borliqning asosiy mohiyatini o’rganishga qaratilgan falsafiy
yondoshuvdir. U, ontologiyaning markaziy o’rnini ta’kidlaydi va borliqni o’zida
mavjud bo’lgan xususiyatlar orqali tushunishga intiladi. Bu yo’nalish,
ontologiyaning boshqa sohalar bilan o’zaro aloqasini ham o’rganadi.
6. Postgumanizm
Postgumanizm — bu insoniyatdan keyingi holatni o’rganishga qaratilgan falsafiy
yondoshuvdir. U, texnologik transformatsiya, axloqiy kengayish va yangi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
149
identitetlarni shakllantirishga intiladi. N. Katherine Hayles kabi faylasuflar bu
yo’nalishda muhim ishlarni amalga oshirgan.
Xulosa
:Zamonaviy falsafa, XXI asrning murakkab va o’zgaruvchan
sharoitlariga javoban, o’zining an’anaviy chegaralarini kengaytirib, yangi
metodologiyalar va yondoshuvlarni rivojlantirmoqda. Eksperimental falsafa (X-
Phi), spekulyativ realizm, yangi materializm, kritik postgumanizm kabi
yo’nalishlar, falsafaning o’zini qayta shakllantirishga va yangi savollarga javob
topishga intilmoqda.
Bu yo’nalishlar, falsafaning jamiyatdagi o’rnini mustahkamlash, insoniyatning
murakkab masalalariga javob topish va yangi qarashlarni ishlab chiqish orqali
o’zining ahamiyatini saqlab qolmoqda. Ularning har biri, o’ziga xos
metodologiyalar va yondoshuvlar orqali, falsafaning rivojlanishiga hissa
qo’shmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Rassel, B. Gʻarb falsafasi tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
2004.
2. Xabermas, Y. Kommunikativ harakat nazariyasi. Moskva: Progress, 1999.
3. Derrida, J. Grammatologiyaga kirish. Paris: Minuit, 1967.
4. Bovuar, S. Ikkinchi jins. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012.
5. Batler, J. Gender muammolari: Feministik nazariyada tanqidiy fikr. Routledge,
1990.
6. Haraway, D. Siyanoborg manifesti. 1985.
7. Quine, W. V. Word and Object. MIT Press, 1960.
8. Foucault, M. Bilim va hokimiyat. Moskva: Nauka, 1998.
9. Chalmers, D. Ongning muammosi. Oxford University Press, 1996.
10. Capra, F. Hayot tarmogʻi. San-Fransisko: HarperCollins, 1996
